Trucizna jest lekarstwem

– czyli o co chodzi w wadżrajanie

Karma Dechen Choling, 2022

Podstawa przekładu:
Poison is Medicine. Clarifying the Vajrayana
By Dzongsar Jamyang Khyentse
© Siddhartha’s Intent 2021

Przekład na język polski: Hojun Szpunar
Redakcja językowa: Beata Otocka
Skład e-book: KsiazkaNaZyczenie.pl

Wydawca:
Karma Dechen Choling
Warszawski Ośrodek Buddyjski
ul. Jana Nowaka Jeziorańskiego 49/U12
Warszawa 03-982

www.karmadechencholing.eu

Dedykuję tę książkę tym, którzy zamiast odrzucać wadżrajanę

jako prymitywny przesąd, mają tę zaletę, że są ciekawi,

czym naprawdę jest ta ścieżka, oraz wystarczająco odważni,

by odkrywać i stosować w życiu tę chwalebną, bezkompromisową,

rzeczową naukę, która nigdy nie ugina się przed jakimikolwiek

normami i oczekiwaniami społecznymi.

Spis treści

1. O książce

2. Przedmowa

3. Wstęp

4. Rozdział 1.      Wszyscy moi guru

5. Rozdział 2.      Mój pierwszy raz z uczniami z Zachodu

6. Rozdział 3.      Bardziej przypadek niż coś zaplanowanego

7. Rozdział 4.      Dharma a kultura, tradycja i zwyczaj

8. Rozdział 5.      Czy Dharma Buddy powinna być aktualizowana?

9. Rozdział 6.      Między słowami

10. Rozdział 7.      Natchnienie a uzasadnione powody

11. Rozdział 8.      Pogląd: wszystko albo nic

12. Rozdział 9.      Metodologia wadżrajany

13. Rozdział 10.    „Zachowaj to w tajemnicy i dobrze chroń!”

14. Rozdział 11.    Warunki wstępne ścieżki wadżrajany

15. Rozdział 12.    Wadżrajana nie jest dla ciebie

16. Rozdział 13.    Wadżrajana jest dla ciebie

17. Rozdział 14.    Guru

18. Rozdział 15.    Uczeń

19. Rozdział 16.    Dynamika guru–uczeń

20. Rozdział 17.    Przysięgi i obietnice

21. Rozdział 18.    I co teraz?

1. Trucizna jest lekarstwem

2. Okładka

3. Spis treści

4. O książce

5. Rozdział 1

O książce

Trucizna jest lekarstwem została napisana w odpowiedzi na nieporozumienia i różnego rodzaju błędne wyobrażenia dotyczące wadżrajany, które w 2010 roku zostały ujawnione przez skandale związane z guru uczącymi wadżrajany. Nie jest to wprowadzenie do nauczania ścieżki wadżrajany. Jeśli nic nie wiesz o buddyzmie i mniej niż nic o wadżrajanie, ta książka może nie być dla ciebie. Ci, którzy mają pewną wiedzę i doświadczenie w głębiej i rozległej tradycji tantry, być może nieco lepiej zrozumieją tę książkę niż ci, którzy ich nie mają, ale najprawdopodobniej jedni i drudzy będą równie zdezorientowani. Tak czy inaczej, ostrzeżony jest uzbrojony.

Jednym z powodów, dla których napisałem tę książkę, jest to, że chciałbym, abyśmy wszyscy rozważyli i przeanalizowali różne kwestie, które wyszły na jaw przy okazji ostatnich skandali związanych z nauczycielami wadżrajany, z tak wielu różnych punktów widzenia, jak to tylko możliwe. Ile tybetańscy lamowie naprawdę wiedzą o swoich nietybetańskich uczniach? Które aspekty buddyzmu tybetańskiego są zakorzenione w tybetańskiej kulturze i jej preferencjach, a które w wadżrajanie? Dlaczego nauczyciele wadżrajany czasami wyglądają i zachowują się jak despoci lub gwiazdy rocka? Czy praktyki czystej percepcji i utrzymywania ślubowań samaja są jedynie wymówką dla lamów, by kontrolowali swoich uczniów i zmuszali ich do bezwzględnego posłuszeństwa? Czy możesz powiedzieć „nie” swojemu guru? Czy wadżrajanę należy unowocześnić, aby bardziej pasowała do współczesnego świata?

Wiem, że wiele osób czyta tę książkę, ponieważ czują się zaniepokojeni tym, co przeczytali i usłyszeli o nauczycielach wadżrajany w ciągu ostatnich kilku lat. Nawet ci, którzy praktykują buddyzm tybetański od kilkudziesięciu lat, czują się zakłopotani, ponieważ pomimo tak długiego związku zdają sobie sprawę, że jeszcze nie otrzymali pełnego i autentycznego wprowadzenia do wadżrajany.

Bez względu na powód, dla którego czytasz tę książkę, mam nadzieję, że kiedy już zastanowisz się nad jej treścią, poczujesz się lepiej przygotowany, by dalej podążać niezrównaną ścieżką wadżrajany.

Muszę powtórzyć i podkreślić, że ta książka nie jest żadnym wprowadzeniem do buddyzmu. Nie została napisana dla tych, którzy nic nie wiedzą o Dharmie Buddy, i zdecydowanie nie jest przeznaczona dla tych, którzy nic nie wiedzą o wadżrajanie.

Biorąc pod uwagę wszystko, co w ciągu ostatnich kilku lat wyszło na jaw w świecie wadżrajany, pragnę zaoferować początkującym uczniom wadżrajany kilka wskazówek z tekstów tantrycznych, mówiących o tym, jak wybrać swojego guru. W związku z tym nie zawsze definiuję w tym tekście terminy wadżrajany, a nawet jeśli to robię, moje definicje i przykłady z konieczności są niejasne lub zagadkowe, skoro nauka wadżrajany powinna być utrzymywana w tajemnicy.

W dzisiejszych czasach szanse, że ktokolwiek z nas spotka urzeczywistnionego mahasiddhę, nie mówiąc już o zostaniu jego uczniem, są niewielkie. Bez względu na to, jak bardzo pragniesz podążać ścieżką tantryczną, wybór nauczyciela tantrycznego może budzić lęk. To jak loteria! I chociaż ciągle się nam powtarza, jak ważne jest sprawdzanie guru i ścieżki, rzadko mówi się nam, czym jest to, co wymaga analizy lub w jaki sposób to analizować. Mam nadzieję, że ta książka wskaże ci właściwy kierunek, dostarczając narzędzi potrzebnych do dokładnego zbadania guru, zanim podejmiesz decyzję o jego wyborze. Powinienem przy tym dodać, że jeśli jakimś cudem guru, którym jesteś zainteresowany, okaże się mahasiddhą, żadne słowo z tej książki nie jest istotne ani konieczne.

Oczywiście tylko budda lub inny mahasiddha może stwierdzić, czy guru jest autentycznym mahasiddhą. Żaden z nas tego nie potrafi. Poza tym – z punktu widzenia praktyki – uczeń nie potrzebuje wcale tego rodzaju informacji. Najważniejsze jest i zawsze będzie to, co czujesz. Jakie odczucia masz w stosunku do osoby, którą zamierzasz poprosić o to, by została twoim guru wadżrajany? Co podpowiada ci twoja intuicja? Jak intensywne jest twoje pragnienie, by podążać ścieżką wadżrajany? To, jak odpowiesz na te pytania, będzie w dużej mierze zależeć od tego, co buddyści określają mianem puṇja, co w luźnym i raczej nieadekwatnym tłumaczeniu oznacza „zasługę”. Tak więc, zamiast tracić czas na zastanawianie się, czy guru jest mahasiddhą, czy nie, niech twoja puṇja, twoja zasługa, wskaże ci właściwy kierunek.

Stosunkowo niedawne przeniesienie Dharmy Buddy z Tybetu i Azji do Ameryki, Europy i Australii mimowolnie doprowadziło do ogromnego zamieszania w kwestii ścieżki wadżrajany. Źle zrozumiany język i jednostronne skupienie się na kulturze tybetańskiej w połączeniu z bardzo złym wyczuciem czasu spowodowały różnego rodzaju nieporozumienia dotyczące buddyzmu w ogóle, a wadżrajany w szczególności. W rezultacie pojawiły się pytania, na które należy odpowiedzieć. Problem polega na tym, że wadżrajana rzadko zajmuje się czarno-białymi definicjami, rozwiązaniami, regułami czy nakazami. A ponieważ nie mam zamiaru nawet próbować wymyślać definicji, rozwiązań czy reguł, sugeruję, abyśmy zastanowili się nad tymi pytaniami, problemami, wątpliwościami i argumentami, których jesteśmy teraz świadomi, i spróbowali spojrzeć na nie z tylu różnych punktów widzenia i perspektyw, jak to tylko możliwe. W tym procesie spróbujmy w pełni wykorzystać zręczność i przenikliwość wadżrajany i postarajmy się w pełni docenić jej czysty blask.

Owszem, jak mówi wadżrajana, pewne myśli i czyny są skazane na to, by wysłać nas prosto do piekła wadżry i tam nas pozostawić. Ale chwilę później ta sama wadżrajana przypomina nam, że wystarczy, abyśmy jeden raz, w doskonałym skupieniu, wyrecytowali stusylabową mantrę Wadżrasattwy, a wszystkie przeszłe, obecne, a nawet przyszłe skazy zostaną całkowicie oczyszczone. Innymi słowy, różnica między „skazaniem na wieczność” a „całkowitym wyzwoleniem” tkwi jedynie w niewielkiej zmianie wymiaru.

Niniejsza książka oparta jest na czterech przemówieniach, które wygłosiłem w ośrodkach Rigpy w Berlinie, Paryżu, Lerab Ling i Londynie na początku 2018 roku, tuż po opublikowaniu ujawniającego listu, jaki ośmioro uczniów Sogjala Rinpocze napisało do swojego guru na osiemnaście miesięcy przed jego śmiercią. Wiele pytań, które wtedy do mnie docierały – zadawane zarówno przez uczniów Rigpy, jak i innych uczniów oraz praktykujących wadżrajanę – było nie tylko interesujących, ale także inteligentnych, przenikliwych i niezwykle szczerych. Tak bardzo, że po zakończeniu trasy zostałem poproszony o skonsolidowanie naszej wymiany zdań w bardziej zwartej formie. To jeden z powodów, dla których napisałem tę książkę.

Chciałbym również skorzystać z okazji, aby powiedzieć, jak wielkie zrobiło na mnie wrażenie, że pomimo szokujących rewelacji i mylących historii, którymi ostatnio wszyscy byliśmy zasypywani – szczególnie odnośnie nauczycieli wadżrajany – tak wielu ludzi nadal kocha tę ścieżkę i nią podąża.

Zanim przejdziemy dalej, powinienem wyjaśnić, że chociaż mężczyźni od wieków zmonopolizowali stanowisko guru w buddyzmie tybetańskim, często opisywałem hipotetycznego guru, którego szukasz, jako „ona” lub „jej”, częściowo po to, by zrównoważyć „on” i „jego”, a częściowo dlatego, że nie mam zamiaru urazić moich bardziej poprawnych politycznie czytelników.

Nie oczekuję, że każdy, kto czyta tę książkę, zaakceptuje wszystko, co w niej napisałem. Mam świadomość, że niektórzy, zwłaszcza ci, którzy zostawiają komentarze na moich stronach w mediach społecznościowych, uważają, że wypowiadam zbyt wiele ogólnikowych stwierdzeń – które teraz wszyscy uważają za mój znak firmowy. Mimo to mam nadzieję, że informacje, które znajdziesz na stronach tej książki, pomogą ci zobaczyć twoich nauczycieli i osoby, z którymi razem praktykujesz, w innym świetle.

Wadżrajana jest najlepszą rzeczą, jaka kiedykolwiek wydarzyła się na tej planecie. Nie tylko uczy nas myślenia poza ramą samsary, ale również pokazuje, jak być jednocześnie w środku i poza nią. I choć wzburzone wody oceanu zazdrości, gniewu, dumy, wątpliwości, chciwości i złudzenia wypełniają po same brzegi nasze umysły, przez co możemy się czuć bardzo zniechęceni, wadżrajana nam podpowiada, że wcale nie musi tak być. Antidotum na całą tę truciznę znajdziemy wewnątrz, nie na zewnątrz. Mamy już w sobie odpowiednią dawkę. Nie brakuje ani jednej kropli. Nic nie wymaga ulepszania, dopracowywania ani dostosowywania. Nasza wrodzona mądrość jest tym antidotum, którego szukamy. Jest w doskonałym stanie, dostępna do natychmiastowego użycia – jak zawsze. Czy to dla ciebie zbyt trudne do zaakceptowania? Jeśli nie, dlaczego nie spróbować odszukać własnej wrodzonej mądrości. Jak to zrobić? Podążając śladami mądrości, którymi są twoje emocje.

Istotą przesłania wadżrajany jest to, że trucizna jest lekarstwem takim, jakie jest, bez dodawania ani ujmowania czegokolwiek. Mam nadzieję i modlę się, abyście nigdy nie stracili entuzjazmu i ciekawości dla tej wspaniałej, doskonałej i niezrównanej ścieżki.

Wielkie podziękowania dla wszystkich, którzy umożliwili mi moją trasę po ośrodkach Rigpa Berlin, Lerab Ling, Rigpa Paris i Rigpa London w 2018 roku; każdemu, kto zgodził się dołączyć swoje pytanie; znakomitym badaczom Rigpy, zwłaszcza Catherine Paul i Gill Kainey; oraz Helen Cargill i Rigpy, którzy tak szybko i wydajnie przepisali nauki. Dziękuję Adamowi Pearcey, Alexowi Trisoglio, Anne Benson, Arijit Bose, Arne Schellingowi, Badri Narayanowi, Davidowi Haggerty’emu, Deborah Dorjee, Ianowi Ivesowi, Larry’emu Mermelsteinowi, Prashantowi Varmie, Sureshowi Vyasowi i Tashi Colmanowi za odpowiedzi na niekończący się strumień pytań. Dziękuję Dolmie Gunther, Jakobowi Leschly’emu, Karin Behrendt, Nikko Odisseosowi, Philipowi Philippou, Richardowi Dixey, Ronowi Stewartowi i Rigpa’s Vision Board oraz doradcom – Fian Löhr, Mauro de March, Philippe Cornu, Seth Dye, Verenie Pfeiffer, Vinciane Rycroft i Yara Vrolijks – za czytanie i udzielanie szczegółowych i przydatnych informacji zwrotnych na temat różnych wersji roboczych tej książki. Dziękuję Ane Tsondru, Chrisowi Jayowi, Pemie Maya, Sarze K.C. Wilkinson i Toniemu Whittakerowi za ich doskonałą korektę tego tekstu. I dziękuję Andreasowi Schulzowi za zaprojektowanie książki.

Na koniec powinienem wspomnieć, że to Janine Schulz po raz kolejny zebrała wszystkie moje szalone, chaotyczne wiadomości tekstowe i głosowe, które składają się na tę książkę, oraz pomogła zbadać i rozpoznać wiele argumentów i punktów widzenia w niej zawartych.

Dzongsar Dziamjang Khjentse

Luty 2021

Przedmowa

Kiedy Isaac Newton pisał o staniu na barkach gigantów, przyznawał się do długu wobec swoich naukowych przodków i przedstawiał pojęcie skumulowanego postępu – lub, jak to ujął, „widzenia dalej” – opartego na przewyższeniu swoich poprzedników. Buddyzm tybetański oferuje inny obraz przekazywania mądrości, taki, w którym giganci wcześniejszych pokoleń pojawiają się powyżej (zwykle siedząc na kwitnących lotosach), a beneficjent pozostaje z szacunkiem na dole. W tym przypadku osiągnięcia duchowe to bardziej życie zgodne z dawnymi standardami niż próba ich przyćmienia. Wiedza naukowa zaczyna się od ignorancji i rozwija stopniowo; wiedza dharmiczna zaczyna się od wszechwiedzy, której z definicji nie można ulepszyć, i ogranicza ewolucję do sposobów przekazywania ponadczasowych prawd.

Docenienie źródła własnej wiedzy i osiągnięć jest oznaką pokory i uczciwości, zwłaszcza kiedy połączy się to z wdzięcznością. Z czasem takie docenienie może się stać czymś bardziej szczerym, bardziej zbliżonym do uwielbienia. Rozważmy na przykład wylewny hołd złożony przez Alberta Camusa jego nauczycielowi Louisowi Germainowi: „Bez Ciebie, bez czułej ręki, którą wyciągnąłeś do małego biednego dziecka, którym byłem, bez Twojego nauczania i przykładu, nic z tego by się nie wydarzyło… Obejmuję Cię całym swoim sercem”. Te słowa, napisane niedługo po otrzymaniu Literackiej Nagrody Nobla, odzwierciedlają formuły buddyjskiego wersetu pobożnego: „Guru bezzwrotnej życzliwości, jedynie Ciebie pamiętam”.

Oczywiście buddyzm, zwłaszcza w postaci wadżrajany, posuwa zasadę doceniania znacznie dalej niż jakakolwiek forma świeckiej edukacji. Tu bowiem nauczyciele nie są po prostu instruktorami sposobów działania świata, ale przypominają o jego podstawowej rzeczywistości – są odzwierciedleniem naszej prawdziwej natury, jak to ujmuje w dalszej części książki Dzongsar Khjentse Rinpocze.

Jednak nawet w buddyzmie istnieje wiele rodzajów nauczycieli, od pokornych starszych lub nauczycieli podstawowego pojazdu, po szanowanych skwapliwych towarzyszy, czyli duchowych mentorów mahajany, czy potężnych guru, tantrycznych wadżra-mistrzów. W Tybecie, gdzie lamowie w bezprecedensowym stopniu zdominowali społeczeństwo, ten sam system, który stworzył potężne i bogate linie wcieleń tulku, wytworzył także wywrotowych „szalonych” adeptów, którzy rozkoszowali się ujawnianiem hipokryzji i wyrzeczeń joginów wycofujących się nawet z zatłoczonych klasztorów w poszukiwaniu prawdziwej samotności pośród górskich jaskiń i pustelni. W tym samym czasie literatura tybetańska opracowała cały szereg wyrafinowanych typologii, identyfikujących różne formy guru: tych, którzy udzielają inicjacji tantrycznych, tych, którzy dzielą się przekazem z lektury tekstów ezoterycznych, oraz tych, którzy dzielą się kluczowymi instrukcjami dotyczącymi sposobów urzeczywistnienia, a szczególną czcią darząc tych, którzy łączą wszystkie trzy role, i tak zwanych rdzennych guru, którzy przekazują najwyższą mądrość poprzez odsłanianie samej natury umysłu.

Ostatecznym guru jest nic innego jak sama świadomość. I, jak poprzednik Dzongsara Khjentse Rinpoczego, Dziamjang Khjentse Ciekji Lodro (1893–1959), wyjaśnia w Jasnej lampie mądrości (Jesze Saldron), niezwykłym przewodniku po praktyce oddania, ten wewnętrzny nauczyciel, czyli wiodąca zasada, jest zawsze z nami, pomagając nam bezpośrednio i pośrednio, bez względu na to, czy jesteśmy tego świadomi, czy nie. Poleganie wyłącznie na własnej wewnętrznej mądrości lub intuicji może wydawać się atrakcyjne, ale przekazywanie wiedzy i umiejętności często wymaga bardziej namacalnego połączenia. Potrzebujemy przewodnictwa innych, mądrzejszych i bardziej doświadczonych od nas, aby rozpoznali i wytknęli nam nasze słabości oraz wszystko, czego sami nie jesteśmy w stanie dostrzec, dlatego wewnętrzny guru manifestuje się pod postacią nauczyciela z krwi i kości, z jego własnymi cechami i osobliwościami.

Tradycyjne źródła podkreślają potrzebę sprawdzenia nauczyciela, zanim nawiążemy z nim formalną relację guru–uczeń, a systemy buddyjskiej edukacji często łączą rygorystyczną naukę szkolną z długimi okresami odosobnień medytacyjnych, aby przygotować nauczycieli do przestrzegania najwyższych standardów. Ale w ostatnich latach coś poszło nie tak. Nauczyciele nie spełniają oczekiwań i ideałów, a uczniowie okazują się nieprzygotowani na radzenie sobie z konsekwencjami, które za tym idą. To najwyższy czas, żeby ponownie przyjrzeć się i ocenić zarówno rady dotyczące podążania za guru, jak i system kształcenia przyszłych nauczycieli.

Na tym polega wyzwanie, które Dzongsar Khjentse Rinpocze podejmuje w tej książce. Jako wysoko wyszkolony przedstawiciel tradycji, a jednocześnie jako osoba dobrze obeznana ze specyfiką współczesnej kultury, Rinpocze jest doskonale przygotowany do tego zadania. Ale jego rola jest nie do pozazdroszczenia. Ponieważ świat buddyjski jest obecnie podzielony na frakcje – pozornie niedające się pogodzić – siła uczuć jest tak duża, że każdy, kto chce wprowadzić do debaty jakieś niuanse, ryzykuje atakiem z obu stron. Zadowolenie wszystkich, co w najlepszym razie jest rozpaczliwą nadzieją, wydaje się całkowicie wykluczone.

Niektórzy krytycy posunęli się tak daleko, że opowiadają się za masowym wyeliminowaniem najwyraźniej kłopotliwych aspektów buddyzmu tybetańskiego, a ich głównym celem jest aspekt oddania wobec guru. Oddawanie czci jednostce jest niebezpieczne, argumentują, o ile zachęca do kultywowania wybryków i niewłaściwego postępowania. Ta cecha była nieznana wczesnej tradycji buddyjskiej i jest niewiele więcej jak pozostałością po wpływach feudalnych, przestarzałym reliktem, na który nie może być miejsca w racjonalnym, postępowym buddyzmie, który wyłania się we współczesnym świecie. Argumentem przemawiającym za takim stanowiskiem są ostatnie wydarzenia, do jakich doszło w Rigpie, Szambali i innych miejscach.

Pozostają jednak i tacy, dla których oddanie jest samą istotą ścieżki. Twierdzą, że bez niej buddyzm stałby się suchy, pozbawiony życia, odłączony od serca. Nie można bowiem zaprzeczyć, że niezliczeni uczniowie na przestrzeni wieków uczynili z guru jogi rdzeń swojej praktyki i wszelkie postępy w medytacji, wgląd w naturę rzeczywistości czy większą miłość i współczucie przypisywali przewodnictwu i błogosławieństwu, jakie otrzymują od swoich nauczycieli.

Wiele z najbardziej znanych dzieł literatury buddyjskiej, począwszy od pieśni Sarahy po utwory Milarepy, zawiera poruszające, poetyckie wyrazy hołdu, wdzięczności i tęsknoty, a całe objawienie znane jako Esencja istoty rozległej przestrzeni (Longczen Nyingtik) zostało zainspirowane oddaniem Dzigme Lingpy dla Longczena Rabdziama. Mając na uwadze takie modele i praktyczne podręczniki, które opisują żarliwe oddanie jako panaceum i pewny środek do osiągnięcia urzeczywistnienia, trudno się dziwić, że podziw niektórych ludzi dla ich guru wytrzyma każdą ilość obelg.

Oto dwie skrajności w debacie o przyszłości buddyzmu tybetańskiego: odnowa reformatorów, dla których tradycja jest systemowo skorumpowana i podatna na nadużycia, oraz tych, którzy zignorowaliby lub zbagatelizowaliby ostatnie skandale i nadal w niej trwali. Tymczasem gdzieś pośrodku – znajome środowisko niedoszłych spadkobierców Siakjamuniego – znajdują się słabnące szeregi tych, którzy preferują rozrachunek, a nie odrzucenie długo utrzymywanych zasad i ideałów. Dla tych hipotetycznych pośredników błędy nie wynikają z samego systemu, ale z tego, że ideały nie są mu w stanie sprostać.

Tradycyjne narracje stawiają poprzeczkę dla oddania i poświęcenia na imponującej wysokości: próby, jakim musiał sprostać Nāropa, praktykując u Tilopy; trudy, jakie przechodził Milarepa na polecenie Marpy; męki Sadaprarudity w pogoni za instrukcjami Pradżniaparamity od bodhisattwy Dharmodgaty; służenie Mandarawy i Jesze Tsogjal Padmasambhawie. Takie legendarne spotkania, często cytowane przykłady relacji guru–uczeń, mogły w przeszłości inspirować pokolenia praktykujących, ale współcześni czytelnicy skłonni są traktować je tyleż z podejrzliwością, co podziwem. Nakazanie uczniowi kradzieży, samodzielnego zbudowania dziewięciopiętrowej wieży lub czekania przez siedem lat, przez cały czas stojąc, aż nauczyciel wstanie z medytacji, prawdopodobnie skutkować będzie sankcjami prawnymi, podobnie jak uderzenie ucznia w twarz brudnym sandałem. Co więcej, te prowokacyjne spotkania nie ograniczają się do odległej przeszłości; nawet nowsze epizody z biografii guru utrzymujących rodowody mogą się dziś okazać trudne do odtworzenia: na przykład obrażanie po pijanemu przez Do Khjentse Jesze Dordże (1800–1866) Patrula Rinpocze (1808–1887) lub naleganie Dziamjanga Khjentse Łangpo (1820–1892), by Gatön Ngałang Lekpa (1867–1941) był wielokrotnie wyrzucany z pawilonu klasztoru Dzongsar. Wielu zapewne uznałoby tego typu zachowanie w najlepszym razie za wyraz złośliwości.

Jeszcze bardziej problematyczne są przypadki pozornego zmuszania kobiet do pełnienia funkcji małżonek. Po raz kolejny można wskazać na istniejące historyczne precedensy ostatnich skandali. Przytoczę tylko jeden z takich przykładów: nacisk wywierany na Serę Khandro Kunzang Dekjong Łangmo (1892–1940), aby została seksualną partnerką różnych lamów, w tym starszego od niej o pięćdziesiąt lat Adzoma Drukpy (1842–1924), rodzi pytania o kwestię wolności nawet najwyższej rangą adeptki tybetańskiego społeczeństwa buddyjskiego. Współczesna nauka zajmuje się teraz także rolą tajności w relacjach guru–małżonka oraz zakresem, w jakim kobiety w przeszłości, w tym na wpół legendarna Jesze Tsogjal, mogły służyć jako modele do naśladowania. Jednocześnie nastąpił długo oczekiwany, ale znaczący postęp w kierunku równości płci, i obecnie tybetańskie kobiety mają większą sposobność rozwoju duchowego, w tym osiągania najwyższych stopni, takich jak geszema i khenmo, które w końcu stały się osiągalne dzięki wysiłkom na rzecz poprawy edukacji mniszek.

Biorąc pod uwagę, że źródła historyczne doceniają przyzwolenie i poddanie się nawet w potencjalnie niebezpiecznym stopniu, jednym z możliwych środków zaradczych może być zrównoważenie relacji o posłuszeństwie narracjami opartymi na zdrowym rozsądku, racjonalności i dociekaniu. Na przestrzeni dziejów z pewnością istnieli filozofowie buddyjscy, którzy odbiegali, czasami radykalnie, od poglądów swoich nauczycieli. W ostatnim czasie możemy wskazać na twierdzenie Alaka Damczö Özera, że jego obowiązkiem było uwypuklenie rzekomych błędów w pismach jego nauczyciela Dziamgöna Miphama Namgjala Gjatso (1846–1912) lub słynna debata obrazoburczego dzieła Genduna Czöpela (1903–1951) z jego byłym nauczycielem Szerabem Gjatso (1884–1968) na temat kształtu Ziemi.

Ogromny zbiór literatury biograficznej Tybetu dostarcza wielu kolejnych przykładów uczniów kontestujących poglądy własnych nauczycieli lub znajdujących kreatywne sposoby wykonywania instrukcji. (Obecnie istnieje nawet akademicki projekt badawczy poświęcony zbieraniu przypadków tak subtelnego kontrarianizmu). Jest to jednak bardzo delikatna kwestia, skomplikowana przez fakt, że wadżrajana często szczyci się swoją transcendencją racjonalności i rozkoszuje żartobliwym lekceważeniem konwencji.

Podkreślanie (ograniczonego) zakresu niezgodności i uprzejmej niezgody nie musi wcale podważać autorytetu autentycznych nauczycieli ani wydawać licencji na jawną niezgodę. Rzeczywiście, ślubowania samaja, przyjmowane podczas inicjacji tantrycznej, skupiają się przede wszystkim na tym, by w żaden sposób nie wprawiać guru w przygnębienie lub niezadowolenie. Samaja często wyjaśnia się za pomocą listy, długiej serii nakazów i zakazów, które stanowią etyczne zasady wadżrajany. Obietnice te obejmują nakaz uznawania nauczyciela za Buddę i przestrzegania każdego jego polecenia. Niezastosowanie się do tego niesie za sobą poważne konsekwencje, w tym choćby odrodzenie się w piekle. Niektóre słowa i wyobrażenia sugerują więc faustowski pakt – odstąpienie od niego pociąga za sobą jedynie (duchową) anihilację. Biorąc pod uwagę widoczne ryzyko, uzasadnione jest pytanie, dlaczego jakakolwiek rozsądna osoba miałaby kiedykolwiek zgodzić się na taką umowę, nawet przy wprowadzonych zabezpieczeniach. Jedyną odpowiedzią jest to, że potencjalne korzyści muszą przewyższać potencjalne zagrożenia. Rzeczywiście, możliwe jest przedstawienie samai w pozytywnych kategoriach: dotrzymuj ślubowań, a zbierzesz odpowiednie nagrody; podążaj we właściwy sposób za zewnętrznym guru, a rozpoznasz swojego wewnętrznego guru. Jednak nie trzeba dodawać, że takie sformułowanie przyjmuje za pewnik, iż guru również dotrzymają swojej części umowy i nie będą nadużywać swojej pozycji. Teksty przyznają, że nawet autentyczni nauczyciele mogą czasami wydawać się omylni lub niedoskonali, jedynie z racji bycia człowiekiem – można by powiedzieć, że bycie człowiekiem oznacza błądzenie – ale nie oznacza to, że tracą swoją ostateczną doskonałość. Jak wyjaśnia Guru Padmasambhawa w Usuwaniu niepomyślności (Tendrel Njesel), odkryciu Tertona Sogjala (1856–1926), choć emanacje postaci Buddy mogą wydawać się błędne, wynika to z nietrwałych percepcji zwyczajnych istot, które są niczym obłoki czasowo zasłaniające światło słoneczne. Tymczasem autentyczne ciało Buddy pozostaje nieskazitelną, bezforemną dharmakają.

Ostateczna doskonałość nauczyciela jest czasami wyrażana w prostych słowach. Niezależnie od tego, czy guru jest rzeczywiście oświecony, mówi Jigme Tenpai Nyima (1865–1926), akt nauczania Dharmy odbywa się tylko dzięki inspiracji i błogosławieństwu buddów, a zatem rola guru polega na byciu pośrednikiem, podobnym do duchowego medium lub wyroczni. Nauczyciel jest buddą z racji bycia kanałem, przez który przekazywane jest przesłanie buddów. Bardziej liczy się to, co jest przekazywane, niż urządzenie, na którym pojawia się przekaz. Inny znany przykład, mówiący o starej kobiecie i psim zębie, pokazuje, że percepcja ucznia jest najważniejsza: stan buddy jest w oku patrzącego.

Dzogczen, czyli Wielka Doskonałość, idzie dalej, instruując swoich zwolenników, aby postrzegali nauczyciela nie tyle jako buddę w ciele, ile jako buddę dharmakaję poza ciałem (i tysiące naturalnych wstrząsów, których ciało jest spadkobiercą). Ten punkt jest nieco na siłę pokazany w epizodzie z życia Khenpo Ngałanga Pelzanga (1879–1941). Pewnego razu, gdy służył pomocą swojemu sędziwemu nauczycielowi Njoszulowi Lungtokowi (1829–1901/2) w udaniu się do latryny, powtórzył żartobliwą uwagę, jaką ten zrobił o swoim pasie z wilczej skóry wyglądającym jak ogon. Taki łagodny komentarz może nie wydawać się nam problematyczny, ale Njoszul Lungtok go zbeształ, przypominając, że postrzeganie formy guru (w tym, jak się wydaje, tego, co na sobie nosi) jako zwyczajnej, może zahamować nasz postęp. To z kolei przypomina często cytowane uwagi Buddy z Sutry Diamentowej: „Ci, którzy widzą moje ciało jako zwyczajną formę i słyszą mój głos jako zwykły dźwięk, wkroczyli na błędną ścieżkę; tacy ludzie naprawdę mnie nie widzą”.

Biorąc pod uwagę wiele zagrożeń i zawiłości, nie jest zaskakujące, że niektórzy mogą czuć się zniechęceni, by podążać za guru, przynajmniej formalnie. Zapewne jednak w życiu nie da się uniknąć takiej czy innej formy oddania. Jak zauważył autor David Foster Wallace, wszyscy coś czcimy, czy to władzę, pieniądze, zasady etyczne czy intelekt. W kategoriach buddyjskich moglibyśmy powiedzieć, że każdy kroczy swoją własną ścieżką. Pytanie nie dotyczy tylko tego, dokąd nas ona prowadzi, ale także – kto wskazuje drogę. Jeśli mamy uczyć się na błędach własnych i cudzych, nie możemy beztrosko podążać tą samą drogą, nie zatrzymując się nawet, by zadać pytania. Nie powinniśmy jednak całkowicie porzucać naszej poprzedniej ścieżki na rzecz innej, pozornie bezpieczniejszej drogi, gdzie napotkamy jedynie nowy zestaw założeń, wartości i idoli. Pozostaje możliwość podążania za mądrymi, współczujący przewodnikami – zewnętrznymi i wewnętrznymi, ludzkimi i transludzkimi – jako sposobem, by „zobaczyć dalej”, poza ograniczeniami indywidualnych nawyków i norm kulturowych.

W miarę jak buddyzm tybetański próbuje uporządkować swój dom, zaangażowanie w prawdę poszerzyło się o dociekanie, co poszło źle w przeszłości i jak można uniknąć takich błędów w przyszłości. Chociaż taka analiza jest konieczna i ważna, szkoda byłoby, gdyby poszukiwanie odpowiedzi miało całkowicie zastąpić bardziej transcendentną formę poszukiwania prawdy. Ta książka na to nie pozwala. Unika łatwych odpowiedzi i wszelkich pokus, by mówić ludziom tylko to, co chcą usłyszeć. Chociaż takie podejście może wywołać krytykę ze strony samozwańczych strażników ortodoksji w mediach społecznościowych, to jednak nie przysłużyłoby się to prawdziwej tradycji.

Adam Pearcey

październik 2020

Wstęp

Kilka lat temu podeszła do mnie pewna bardzo zaniepokojona Brazylijka, która była tak zdenerwowana, że ledwo mogła się wysłowić. Po kilku falstartach udało jej się mnie poprosić o prywatne spotkanie, więc skierowałem ją w spokojne miejsce i czekałem, aż przemówi. Wyraźnie biła się z myślami i nie wiedziała, jak zacząć. Po minucie lub dwóch zebrała się w sobie, wytarła spocone dłonie w szal, po czym złożyła formalną prośbę, by zostać moją uczennicą. Więc o to chodziło! Chciała, żebym był jej guru na ścieżce wadżrajany.

Przez lata otrzymywałem wiele takich próśb, głównie od osób niebędących Tybetańczykami (urodzonych poza regionem Himalajów) – co samo w sobie jest interesujące i zostanie omówione w dalszej części tej książki. Podobnie jak Brazylijka, wiele tych osób jest tak zdenerwowanych, że z trudem mogą mi spojrzeć w oczy, a z doświadczenia wiem, że dla mężczyzn jest to często jeszcze bardziej denerwujące niż dla kobiet. Niestety, większość tak zwanych lamów rzadko to zauważa. Chciałbym, żeby ci z nas, którzy otrzymali posadę duchowego nauczyciela, czyli guru, byli bardziej wrażliwi na to, przez co przechodzą współcześni ludzie, którzy chcą się rozwijać duchowo. To bardzo poruszające. My, lamowie, powinniśmy bardziej zwracać uwagę na niepokój, jaki odczuwają nasi potencjalni uczniowie. Czemu? Ponieważ jest to wyraźny znak, że zdali sobie sprawę z tego, iż bezwarunkowe oddanie się w ręce innej osoby, szczególnie w ręce guru wadżrajany, jest ogromną sprawą, a mimo to są gotowi podjąć ryzyko.

Niestety, dzisiejszych guru bardzo szybko ogarnia znużenie. Nie zauważają, jak trudno jest współczesnym uczniom poprosić nauczyciela, aby został jego guru, ani przez co ludzie są gotowi przejść, aby to zrobić. Ale czy lamowie nie powinni być tak samo zdenerwowani jak uczniowie? W końcu związek między guru a uczniem na ścieżce wadżrajany jest nie tylko o wiele bardziej skomplikowany niż związek małżeński, ale niesie za sobą o wiele większe konsekwencje. Ściśle mówiąc, guru wadżrajany, który poważnie traktuje swoje ślubowanie bodhisattwy, powinien uważać każdego ucznia za swój główny projekt, nie tylko w sensie indywidualnym, by pomóc mu w osiągnięciu oświecenia, ale powinien to traktować jako krok w kierunku oświecenia niezliczonych innych czujących istot. Dla mnie to zdumiewające, że lamowie tacy jak ja nie mają spoconych dłoni ani nie drżą z niepokoju, przyjmując nowego ucznia. Mam nadzieję i modlę się, aby wszyscy przyszli guru stali się tak samo niespokojni i zdenerwowani jak ich uczniowie.

W sutrach czytamy, że bodhisattwowie z przeszłości dobrowolnie poświęcali absolutnie wszystko, łącznie z własnym życiem, dla jednego wersetu Dharmy. Powiedziałbym, że nerwowość i obawa, jakich doświadczają współcześni ludzie, gdy proszą kogoś o bycie ich guru wadżrajany, są bardzo podobne do dobrowolnego poświęcenia – wyrzeczenia – jakie odczuwali bodhisattwowie.

W pewnym momencie każdy, kto podąża za tradycją wadżrajany, zostanie poinformowany, że potrzebuje guru. „Życie jest krótkie! Czas ucieka. Powinieneś znaleźć sobie guru!” Presję mogą również wywierać życzliwi, zatroskani, ale nadgorliwi starsi uczniowie, którzy pragnąc sprzedać unikalne cechy swojego ukochanego guru, naganiają młodszych uczniów, a następnie zwabiają ich, a nawet zmuszają do zbyt szybkiego wyboru guru wadżrajany.

Jeśli jesteś wystarczająco rozsądny i zrównoważony, by zdawać sobie sprawę z ogromu ryzyka, jakie podejmujesz, poddając się guru wadżrajany, cały ten proces sprawi, że będziesz niespokojny. „Czy jestem do tego zdolny? Czy mój guru jest w stanie wykonać swoją część? Czy jest godna zaufania?” Twój niepokój wkrótce zamieni się w trwogę, jeśli ci powiedzą, że kiedy związek między guru wadżrajany a uczniem drastycznie się pogarsza, to uczeń idzie prosto do piekła. To szeroko rozpowszechnione założenie jest całkowicie nieprawdziwe. Raz za razem najbardziej czczone teksty tantryczne potwierdzają, że gdy między guru a uczniem „zaiskrzy”, obaj osiągną oświecenie, ale jeśli związek w jakikolwiek sposób się odwróci, obaj spadną do piekła wadżry. Więc guru też mogą iść do piekła. Chyba że guru jest mahasiddhą, w takim przypadku upewni się, czy uczeń uniknie odrodzenia w którejkolwiek z niższych sfer, łącznie z piekłem wadżry. Czym jest piekło wadżry? Tradycyjnie mówi się, że jest to piekło zarezerwowane dla praktykujących wadżrajanę, którzy łamią ślubowania samaja i z którego ucieczka jest prawie niemożliwa – ale to inny temat, który omówimy w dalszej części książki.

Rzecz jasna, związek guru z uczniem wadżrajany nigdy nie powinien być lekkomyślny, ale często tak jest. A kiedy coś pójdzie nie tak, źródło problemu – nieporozumienie, pomyłkę lub popełniony błąd – można zazwyczaj prześledzić wstecz do momentu, w którym uczeń wszedł na ścieżkę wadżrajany i po raz pierwszy wszedł w relację z guru.

Rozdział 1

Wszyscy moi guru

Urodziłem się w rodzinie głęboko oddanej wierze buddyjskiej i wychowałem w tradycyjnym buddyjskim kraju. Nigdy nie musiałem prosić Kjabdzie Sakja Trizina, aby był moim guru. Nigdy nie czułem niepokoju, jak ta Brazylijka, czy moi guru mnie zaakceptują. Nigdy nie zadawałem sobie pytania: „Czy będę dobrym uczniem?” – być może, podświadomie, wrodzona arogancja sprawiła, że ta myśl nie przyszła mi nawet do głowy. Nigdy nie musiałem badać swojego guru ani zastanawiać się, czy mogę mu zaufać. Nie musiałem go też szukać, ponieważ w regionach Himalajów, takich jak Tybet i Bhutan, zwykle ich dziedziczymy. Na przykład Bhutańczycy po prostu biorą za swojego guru wadżrajany dowolnego nauczyciela, który jest ich wiejskim lamą lub guru rodziny. Nic w tekstach wadżrajany nie wspiera takiej praktyki, ale często tak się to robi.

W moim przypadku Kjabdzie Sakja Trizin trochę dlatego stał się jednym z moich guru, że klasztor Dzongsar jest klasztorem tradycji sakja, a trochę dlatego, że to on rozpoznał we mnie inkarnację Dziamjanga Czientse Czokji Lodro. Kjabdzie Dilgo Khjentse Rinpocze został moim guru, ponieważ po śmierci Khjentse Ciekji Lodro, Kjabdzie Rinpocze przejął wiele jego obowiązków i wydawało się to naturalne. Z kolei Dudziom Rinpocze został nim, ponieważ w wiosce, w której się urodziłem, był dla wszystkich wcieleniem Guru Rinpoczego i to do tego stopnia, że kiedy byłem jeszcze mały, moi nauczyciele ganili mnie, gdy opowiadałem o Rinpocze jako o moim dziadku. Ale żaden z tych powodów nie jest zgodny z radami zawartymi w tekstach wadżrajany, co oznacza, że moi guru nie zostali wybrani „na podstawie księgi”.

Otrzymałem nauki tantryczne od kilkudziesięciu guru, z których większość była uczniami Khjentse Ciekji Lodro. Sam nie wybrałem żadnego z nich. Często to Kjabdzie Dilgo Khjentse Rinpocze lub któryś z moich innych guru wybierali ich dla mnie, ponieważ tamci byli najodpowiedniejszymi lamami, aby udzielić mi konkretnych nauk lub abiszek. Nigdy nie otrzymywałem nauk tantrycznych jak popadnie! To, że jakiś tantryczny lama akurat znajdował się w mieście i był również uczniem Khjentse Ciekji Lodro, nie oznaczało, że automatycznie otrzymywałem od niego nauki. Moi guru i nauczyciele bardzo starannie wybierali zarówno nauki, które miałem otrzymać, jak i wszystkich guru, którzy mieli mi je przekazać. Moja edukacja została zaplanowana ze skrupulatną starannością. Pamiętam, że jako nastolatek wpadłem na pomysł, aby otrzymać konkretne nauczanie od konkretnego mistrza. Kiedy rozmawiałem o tym z Kjabdzie Dilgo Khjentse Rinpocze, ten powiedział: „Pozwól mi to przemyśleć”. Następnego dnia powiedział: „Nie teraz”. Dla mnie przewodnictwo moich guru było jak przygotowanie każdego posiłku przez szefa kuchni z trzema gwiazdkami Michelina. Mogłem się zrelaksować, mając pewność, że każda podjęta przez nich decyzja dotycząca mojego wykształcenia będzie właściwa. Miałem szczęście, czy po prostu byłem całkiem rozpieszczony?

O ile pamiętam, musiałam dokładnie przeanalizować tylko trzech guru, zanim poprosiłam ich o nauki i, co ciekawe, wszystkie trzy były kobietami: Sakja Dzietsunma, ciocia Deczen-la i Lama Muntso. Od tamtego czasu otrzymałem nauki od Sakja Dzietsunmy i cioci Deczenli, ale jak dotąd nie miałem na tyle zasług, by otrzymywać nauki lub abiszekę od Lamy Muntso – nadal mam nadzieję i modlę się, aby pewnego dnia tak się stało.

Powinienem wspomnieć, że chociaż miałem wiele okazji do otrzymania abiszek wadżrajany od mojego ojca, Thinlej Norbu Rinpoczego, nigdy tego nie chciałem. Kilka razy prosił mnie o uporządkowanie jego tekstów i zaaranżowanie sanktuarium, zanim wygłosi abiszekę, ja jednak nigdy nie czekałem, aby ją otrzymać. Dlaczego? Ponieważ nie ufałem w swoją zdolność, że przez cały czas będę w stanie widzieć w nim swojego guru wadżrajany. Był moim ojcem i moje postrzeganie go jako ojca było zbyt głęboko zakorzenione, abym mógł w nim ujrzeć swojego guru wadżrajany. Tak więc, chociaż wielokrotnie udzielał abiszeki Krodikali, celowo jej nie przyjąłem, a później błagałem siostrę ojca, aby mi jej udzieliła. Ciocia Deczen-la mieszkała w Lhasie w czasach, gdy o podróżach między Indiami a Lhasą nikomu się nie śniło, więc nigdy nie spotykaliśmy się na rodzinnych spotkaniach. Ponieważ ledwo ją znałem, o wiele łatwiej było mi widzieć w niej swoją guru i postawić naszą relację guru–uczeń na mocnym fundamencie.

Bez względu na to, jak bardzo się staram, często uczestniczę w naukach i abiszekach, o które nie prosiłem i których nie chcę otrzymać, ponieważ jestem zbyt tchórzliwy, by wstać i wyjść. Za każdym razem, gdy to się dzieje, postępuję zgodnie z radą wadżrajany i w żaden sposób nie biorę w tym aktywnie udziału. Ponieważ nie trafiłem na to wydarzenie, ponieważ chciałem otrzymać abiszekę, osoba, która wykonuje rytuał, nie jest dla mnie inicjatorem. Zamiast tego po prostu siedzę na ceremonii, nie chcąc tworzyć negatywnej lub nieprzyjemnej atmosfery. Zatem z mojego punktu widzenia nie otrzymuję inicjacji.

Wszyscy moi guru byli i są najłagodniejszymi duszami – zwłaszcza Kjabdzie Sakja Trizin, Kjabdzie Dilgo Khjentse Rinpocze i Kjabdzie Dudziom Rinpocze. Zawsze przychylnie nastawieni i troskliwi, bardzo się mną opiekowali. Nie pamiętam, żeby któryś z nich podniósł na mnie głos, nie mówiąc już o zlecaniu mi niemożliwych do wykonania zadań w rodzaju zbudowania dziewięciopiętrowej wieży przed zachodem słońca lub biciu mnie drapakiem. Kiedy opowiadali mi historie o tym, jak Milarepa wielokrotnie był bity przez swojego nauczyciela Marpę, ani razu nie przyszło mi do głowy, że mają zamiar to samo zrobić ze mną. Ich historie o Marpie i Milarepie były dla mnie niesamowicie inspirujące. Wtedy jednak takie historie miały nas zainspirować do praktykowania Dharmy, a nie składania pozwów sądowych o szkodę emocjonalną lub usprawiedliwienia rezygnacji ze ścieżki wadżrajany. Nigdy się nie zastanawiałem, czy jeden człowiek może zbudować dziewięciopiętrowy budynek, nie tylko jeden raz, ale jedenaście razy. Myśl: „Czy ta historia jest wiarygodna?” nawet nie przeszło mi przez myśl. W ogóle nie myślałem w ten sposób. Czy Milarepa był z wykształcenia architektem? Czy Naropa naprawdę mógł przeżyć skok z dachu wysokiego budynku? Nie wiedziałem ani mnie to nie obchodziło. Żaden z nas tego nie robił. Tym, co nas inspirowało, była jednomyślna tęsknota Milarepy i Naropy za naukami Dharmy. Dla nas inspiracja miała pierwszeństwo przed wiarygodnymi szczegółami i mogę szczerze powiedzieć, że te historie są dla mnie dziś jeszcze bardziej inspirujące niż ponad pół wieku temu. Czy to czyni mnie łatwowiernym i dziecinnym? Być może. Ale kto taki nie jest?

Dzisiaj ludzie mają tendencję, by historię życia Milarepy i Naropy wrzucić do jednego worka z mitami i baśniami. W swoim artykule Dlaczego porzuciłem guru jogę[1] Stephen Batchelor sugeruje, że Tilopa i Naropa byli baśniowymi postaciami, a ich życiorysy są jedynie alegorią. Nie mogąc ich sobie wyobrazić we współczesnym świecie, postanowił uwierzyć, że w ogóle nie istnieli. Ja wolę wierzyć nie tylko w to, że Milarepa i Naropa naprawdę żyli, ale także w to, że ich historie są prawdziwe.

Niektórzy ludzie zawsze byli gotowi do poświęceń w dążeniu do swoich celów. Tancerze, malarze i muzycy cierpią, a bywa i tak, że są za swoją sztukę prześladowani. Powiedziano mi, że zgodnie z tradycją pierwszą częścią ćwiczenia gry na tabli jest granie na kamieniach, a nie na bębnach, i aby muzycy nauczyli się prawidłowo ustawiać ręce, czasami do nadgarstków przywiązuje się im kamienie. W dążeniu do wolności i sprawiedliwości działacze społeczni nadal znoszą więzienie, a nawet tortury. To, jak wiele cierpienia jesteśmy gotowi znosić w imię edukacji, wydaje się zależeć od tego, co chcemy osiągnąć w życiu. Jeśli twoim celem jest bezpiecznie żyć aż do śmierci w swojej strefie komfortu jest mało prawdopodobne, że będziesz stawiać sobie wyzwania lub podejmować jakiekolwiek ryzyko. Ale jeśli twoją największą ambicją jest zostać profesjonalną baletnicą, nie zniechęcą cię krwawiące stopy; a jeśli pragniesz zostać tancerzem kathakali, naucz się wkładać nasiona pod powieki, aby zmienić białka oczu w tradycyjną czerwień.

Czy Nelson Mandela rzuciłby wyzwanie systemowi apartheidu, gdyby jego priorytetem była osobista wygoda i dobre samopoczucie?

Postrzeganie kulturowe: pokora

Chociaż niewygodnie się czułem z powodu szczerej pokory i szacunku, jaki okazywali mi, jako istocie ludzkiej, moi guru, to poczucie dyskomfortu zawsze mieszało się z podziwem, a nawet trwogą. Moi guru zawsze byli pokorni, nie tylko wobec mnie, ale także wobec każdego, kogo spotkali. Kiedy nauczali, zawsze kończyli wszystkie swoje rady słowami: „Ale kim jestem, żeby ci mówić, co masz robić? To nie mój interes! Niestety, nie ma już na tym świecie tych, którzy naprawdę mają kwalifikacje do udzielania takich rad, i dlatego to zadanie spadło na mnie”. (Zbyt wielu lamów w dzisiejszych czasach mówi coś przeciwnego: „Słuchaj i weź sobie do serca wszystko, co ci mówię, bo wiem dokładnie, o czym mówię!”).

Wiele lat później, próbując praktykować pokorę z moimi własnymi uczniami, powiedziałem im to, co powiedzieli mi moi guru. Oczywiście teraz wiemy, że kontekst kulturowy jest niezwykle ważnym czynnikiem podczas nauczania Dharmy, ale wtedy nie miałem o tym pojęcia. Byłem więc kompletnie nieprzygotowany, gdy pewna kobieta bardzo się zdenerwowała, jak jej powiedziałem, że jedynym powodem, dla którego oferuję jej radę, było to, że nikt inny nie był dostępny. Powiedziałem jej też, że ani nie jestem wielce urzeczywistniony, ani wykształcony. Była na mnie wściekła przez kilka następnych miesięcy. Jeśli naprawdę jestem nikim, powiedziała, jaki jest sens tego, żeby była moją uczennicą? Nie trzeba dodawać, że nie była Tybetanką ani Bhutanką. W kulturze himalajskiej uczniów uczy się podziwiać skromność guru. W jakiś sposób zasłudze tej kobiety ze „spotkania z właściwym guru” nie towarzyszyła zasługa czerpania inspiracji z pokory.

Co by się stało, gdybym sprzedał się jako duchowy „ktoś”, jak robi to wielu guru w dzisiejszych czasach? Co by było, gdyby ludzie nabrali się na tę całą pompatyczną przesadę i wmówili sobie, że jestem jakimś świętym? Czy na dłuższą metę nie stworzyłoby to znacznie bardziej niebezpiecznej sytuacji niż samo odkrycie, że osoba nauczająca cię buddyzmu jest po prostu nikim? Zastanawia mnie, że tak wielu współczesnych ludzi jest gotowych i chętnych do przyjmowania nauk od guru, którzy otwarcie twierdzą, że są oświeceni, wszechwiedzący i wszechmocni. Nic w tym złego, jeśli guru naprawdę jest oświecony i tak dalej, ale co, jeśli nie jest? A jeśli to oszustwo? Czy nie wolałbyś być prowadzony przez guru, który powie ci szczerze, że chociaż nie jest oświecony, może udzielić ci dobrych rad, które zostały dokładnie wypróbowane i przetestowane, niż ryzykować, że zostaniesz oszukany przez zwykłego samozwańca? A co, jeśli twoja decyzja, by pójść za pyszałkiem, oznacza, że tracisz okazję do otrzymania nauk od pokornego, skromnego guru, który później okazuje się oświecony? Czy nie plułbyś sobie w brodę za utratę takiej okazji? Wydaje się, że w dzisiejszych czasach uczniowie zakochują się w gadułach, a kiedy on lub ona zawodzi, pozywają ich. Ale rozczarowania można by uniknąć, gdyby uczniowie podjęli trochę więcej wysiłku, aby przeanalizować guru, zanim wskoczą na głęboką wodę.

Zanim mój umysł był w pełni dojrzały, byłem wystawiony na zachodnie kultury i literaturę, które promują ciekawość intelektualną i krytyczne myślenie. Na Zachodzie jesteś uczony samodzielnego myślenia, analizowania i kwestionowania. Kiedy odkryłem, jak działa duch dociekania, ten zaczął wpływać na to, jak myślałem. Mimo to słowa Buddy nadal miały na mnie o wiele większy wpływ.

Budda mówił, że powinniśmy badać nauczyciela, zanim zostanie naszym guru i że nigdy nie powinniśmy podążać za kimś tylko dlatego, że jest charyzmatyczny, zabawny lub sławny. Przede wszystkim, powiedział, powinniśmy kierować się nauką, a nie nauczycielem. Niedawno postanowiłem wypróbować tę radę, choć retrospektywnie. Zacząłem od zaszczepienia w moich guru pewnej intelektualnej ciekawości w stylu zachodnim. Oczywiście teraz jestem jeszcze bardziej świadomy prawdziwych cech moich guru niż wtedy, kiedy byłem dzieckiem. Niemniej jednak szperałem w swoim mózgu w poszukiwaniu wspomnień o Kjabdzie Dilgo Khjentse Rinpocze, Kjabdzie Dudziomie Rinpocze i Kjabdzie Saki Trizinie, a następnie przefiltrowałem te wspomnienia przez to, co wiem o wrażliwości XXI wieku. W rezultacie żałuję bardziej, niż mogę to wyrazić, że nie rzuciłem się im twarzą do stóp i nie błagałem, aby zaakceptowali mnie jako swojego ucznia, oddając im całe swoje ciało, mowę i umysł. Gdybym mógł nacisnąć przycisk przewijania do tyłu swojego życia, tak właśnie bym uczynił. Gdybym był w stanie ich błagać, by przyjęli mnie w ten sposób, zmyłoby to mnóstwo nieporozumień i nagromadziłbym całe oceany zasług.

Tulku: rodzinny kupon na posiłek?

Może cię to zaskoczyć, ale nie starałem się o pracę nauczyciela, tylko ją odziedziczyłem. Kiedy dorastałem, pod koniec lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych, Tybetańczycy, którzy stali się uchodźcami, odczuwali pilną i całkowicie zrozumiałą potrzebę zachowania swojej kultury, tradycji i Dharmy. W rezultacie, zważywszy na moje pochodzenie, mój przyszły zawód nigdy nie był kwestionowany. Bycie lamą to często lukratywna praca, ale mogę śmiało powiedzieć, że moja rodzina, która pozwoliła mi zostać nauczycielem, nie kierowała się wyrachowaniem. Nikt nie oczekiwał, że zostanę żywicielem rodziny i nie pamiętam, by moi bliscy kiedykolwiek czerpali korzyści materialne z mojej pozycji – wręcz przeciwnie.

Mój ojciec, Thinlej Norbu Rinpocze, stanowczo sprzeciwiał się, żeby w jakikolwiek sposób zarabiać na życie dzięki Dharmie i był znany ze swoich przenikliwych, dobrze uargumentowanych napomnień. Kiedy zostałem nazwany inkarnacją Dziamjanga Khjentse Czökji Lodro, zamiast powiedzieć mi, jaki jest ze mnie dumny, powiedział, że wolałby, abym był anonimowym gomczenem – zwykłym praktykującym. Czemu? Ponieważ martwił się, że jako Khjentse Tulku stanę się dumny i egoistyczny, a w rezultacie splamię imię Khjentse Ciekji Lodro. Martwił się również, że zaciągnę ciężkie karmiczne długi, przyjmując prezenty od ludzi, którzy musieli ciężko pracować na życie.

Chociaż nie spotykaliśmy się często, pierwsze słowa mojego ojca zawsze były naganą – i zwykle miał rację. Jedyny list, jaki mi kiedykolwiek wysłał, rozpoczyna się pięknie napisanym wersetem hołdu dla buddów, bodhisattwów i guru, po którym następuje dziesięć stron genialnie ułożonych wersetów, z których każdy był totalnym ochrzanem. Nikt nie lubi być karcony, ale mój ojciec był znakomitym pisarzem i kochałem jego poezję. Czytałem jego słowa w kółko, aż poznałem ten list na pamięć. Większość z niego wciąż pamiętam, a dzięki moim nauczycielom zacząłem doceniać wartość każdej pojedynczej sylaby.

Dla mojego ojca posiadanie syna jako tulku nie było niczym innym jak zwycięskim kuponem na loterii, który właśnie otrzymał. Jego postawa była odwrotnością dzisiejszego pazernego na pieniądze materializmu duchowego – naprawdę go za to podziwiałem. Zbyt wiele rodzin rywalizuje między sobą o to, by wepchnąć swoich synów na stołek nauczyciela ze względu na korzyści i przywileje.

Bycie lamą: miecz obosieczny

Nie mogę powiedzieć, że nie cieszą mnie pewne korzyści związane z bycia lamą. Zawsze dostaję najlepsze miejsca, nigdy nie muszę stać w kolejce, nigdy nie brakuje mi towarzystwa, a etykieta Rinpocze prawdopodobnie uczyniła mnie bardziej atrakcyjną osobą dla płci przeciwnej. Ale wszystkie przywileje mają też drugą stronę. Życie lamy bywa stresujące z powodu nieuzasadnionych, nielogicznych, niesprawiedliwych założeń i oczekiwań innych ludzi. Pakiet, jakim jest „bycie lamą”, wymaga nie tylko nawiązania kontaktu z dużą liczbą sumiennych, rozsądnych uczniów, ale także z mniejszą grupą tych, którzy cierpią z powodu wyniszczającej nienawiści do siebie, a w związku z tym mają w stosunku do lamy mnóstwo oczekiwań. Lamowie są często samotni i znudzeni, ale jednocześnie znajdują się w centrum uwagi – co nigdy nie jest wygodne. Każdy aspekt życia lamy jest szczegółowo omawiany, co może wydawać się dość bezczelne. Przez jakiś czas miałem paranoję, że wszystkie moje wiadomości tekstowe i rozmowy na WeChat, choćby najbardziej niewinne, zostaną usunięte. Teraz zapisuję każde słowo na wypadek, gdyby było potrzebne jako dowód. Nawet uśmiechanie się do kogoś może być ryzykowne – jak to zostanie zinterpretowane? A teraz, gdy wszyscy są uzbrojeni po zęby w aparaty fotograficzne, każde moje spojrzenie i każdy gest są rejestrowane, a następnie umieszczane w mediach społecznościowych, by stać się obiektem niekończących się spekulacji. Każde słowo wypowiadane przez lamę, zwłaszcza przed publicznością, jest interpretowane tak swobodnie, że biel często staje się czernią. Nie można już być zabawnym i drażnić ludzi. Każde słowo, które wypowiadam – nawet o Donaldzie Trumpie – jest traktowane na poważnie!

Jak na ironię, lamowie, którzy żyją w blasku reflektorów, wywołują zazdrość, i to nie tylko wśród tzw. uczniów, ale także innych lamów. Ponieważ w buddyzmie tybetańskim hipokryzja i udawanie zostały zinstytucjonalizowane i przekazywane są w dosłownej formie następnym pokoleniom, zazdrość, jaką jeden lama odczuwa wobec drugiego, rzadko kiedy ujawnia się publicznie. Ciekawe, jak radzą sobie dzierżawcy linii, a zwłaszcza młodsze pokolenie.

Czy byłbym szczęśliwszy jako wiolonczelista albo prawnik? Czy mój ojciec miał rację? Czy powinienem być anonimowym gomczenem? Kto wie?

1. https://tricycle.org/magazine/quit-guru-yoga/↩

Rozdział 2

Mój pierwszy raz z uczniami z Zachodu

Po raz pierwszy uczyłem nie-Tybetańczyków (mieszkańców Zachodu) w Katmandu w 1978 roku. Patrząc wstecz, chociaż zupełnie brakowało mi przygotowania do nauczania „indżi[1]”, pamiętam, że byłem bardzo ciekawy Zachodu. W czasach, gdy większość moich kolegów Rinpoczów nie interesowała się współczesnym światem, ja chciałem wiedzieć wszystko. Skąd pochodzą długowłosi hipisi? Co ich motywowało? Nie miałem o tym pojęcia. Jak mógłbym? Wiedziałem tylko o tym, że wszystko, co łączyło ich ze sobą, to niebieskie oczy, brązowe, rude i blond włosy oraz blada skóra. Nie wiedziałem nic o ruchu antywojennym, Allenie Ginsbergu czy Beatlesach.

Miałem siedemnaście lat i fascynowała mnie fotografia. Pamiętam, jak ekscytująca była rozmowa o fotografii z Ani Lodrö Palmo, która studiowała sztukę w Rhode Island School of Design. I jak bardzo byłem zachwycony swoim pierwszym aparatem 35 mm – Minoltą, którą podarował mi Jakob Leschly. Tak się paliłem do poznawania Zachodu, jak indżi do poznawania Dharmy. Ale ani razu się nie zastanawiałem, jak ich pochodzenie kulturowe, duchowe czy polityczne może wpłynąć na ich rozumienie tego, co im powiedziałem. Szczerze mówiąc, nie byłem pewien, w jakim stopniu rzeczywiście interesuje ich Dharma Buddy. Skądże miałem o tym wiedzieć? Być może po prostu byli zafascynowani egzotycznymi kulturami Azji, tak jak ja byłem urzeczony fotografią – albo uzależniony od marihuany.

Pod koniec lat siedemdziesiątych Tybetańczycy mieli mieszane poglądy na temat mieszkańców Zachodu. Fundacje i plany rządowe były niezwykle hojne dla narodu tybetańskiego. Sami Tybetańczycy byli bardziej świadomi sympatycznych jednostek, których zaskakująca liczba sponsorowała mnichów i lamów, budowała szkoły i klasztory oraz wkładała wiele wysiłku we wspieranie tybetańskich prób ożywienia gasnącego żaru swojej kultury. W trakcie tego Tybetańczycy przyzwyczaili się do myślenia o wszystkich mieszkańcach Zachodu jako o sponsorach. Zachodni sponsorzy muszą być bogaci, myśleli Tybetańczycy, po prostu dlatego, że wszyscy byli tak hojni. Dopiero wiele lat później my, lamowie, zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, o ile biedniejsi od nas byli niektórzy z naszych sponsorów. Zakładano też, że większość mieszkańców Zachodu to hipisi, głównie dlatego, że ci, których spotykaliśmy, mieli zwykle długie włosy, wymyślnie pomalowane paznokcie i nosili dżinsy. Chociaż było oczywiste, że ludzie z Zachodu byli ciekawi Dharmy, większość Tybetańczyków wątpiła, czy poważnie podchodzą do nauki i praktyki.

Jednakże żaden z moich pierwszych zachodnich przyjaciół nie był naiwny ani niepiśmienny. Niektórzy byli absolwentami Oxbridge i Ivy League, więc nie mogli być idiotami. Większość z nich podróżowała do Katmandu, aby otrzymać nauki od wielkich mistrzów, takich jak Kjabdzie Dilgo Khjentse i Kjabdzie Dudziom Rinpocze, więc nie musieli tracić cennego czasu na słuchanie mnie. Fakt, że tak robili, był dowodem tego, co buddyści opisują jako działanie karmicznego związku i karmicznego długu. Wielu ludzi z Zachodu, których wtedy spotkałem, zaczęło praktykować Dharmę i była to miłość na całe życie. Często zastanawiałem się, dlaczego Ani Lodrö Palmo, Charles Hastings, Sandra Scales i reszta zawracają sobie głowę słuchaniem nastolatka, który ledwo mówił po angielsku. Czy mogli w ogóle połapać się w tym, co im mówiłem?

Ponieważ żaden z moich nauczycieli nigdy świadomie mnie nie przygotowywał do nauczania nie-Tybetańczyków, nie miałem pojęcia, jak rozmawiać o Dharmie z ludźmi, którzy nie wychowali się wokół flag modlitewnych i stup czy śpiewania pieśni Dharmy. Ci indżi nie myśleli o bóstwach ze zwierzęcymi głowami jako o boskich istotach, nie mówiąc już o reprezentacjach ich prawdziwej natury. Z całą pewnością nie rozumieli też paradoksu, jakim jest niedwoistość pustki i przejawienia. Wiele aspektów buddyzmu tybetańskiego musiało brzmieć dość obco, zwłaszcza Guru Sziszja Parampara (linia lub praktyka nauczyciel – uczeń), która w bardziej nowoczesnych kulturach prawie wymarła. Dlatego nie przyszło mi do głowy, że kiedy Europejczyk, Australijczyk lub Amerykanin proszą tybetańskiego lamę, aby został ich guru, mógł on w rzeczywistości szukać autorytetu ojca, towarzysza, kochanka, boskiego zbawcy, księdza spowiednika lub po prostu miłego przyjaciela, z którym można się spotkać.

Trzeba też powiedzieć, że lamowie tybetańscy ogólnie uważają indżi za barbarzyńskich i niecywilizowanych. Lamowie nigdy nie zauważają, jak dobrze wykształceni, analityczni i pilni w tym, co robią, są ludzie z Zachodu. Są przy tym całkowicie nieświadomi tego, w jakim stopniu wiele kultur zachodnich ceni krytyczne myślenie i ducha dociekania. Sporo ludzi z Zachodu, których spotkałem, ma o wiele bardziej otwarte umysły niż mieszkańcy rejonów himalajskich. Kiedy dorastałem, praktykujący buddyści z Tybetu, Bhutanu i Nepalu po prostu nie byli zainteresowani niczym poza namacalną ramą odniesienia. Ludzie Zachodu również mają silne poczucie duchowości, czego niewielu lamów tybetańskich zauważa.

Jeśli chodzi o Tybetańczyków, wszyscy mieszkańcy Zachodu są dla nich materialistami, ale gdyby poświęcili trochę więcej uwagi kulturze zachodniej, prawdopodobnie zmieniliby zdanie. Najbardziej poważani i cenieni myśliciele i artyści współczesnego świata są dla Tybetańczyków tajemnicą, podobnie jak niektóre filmy, na przykład Mój obiad z Andre, które pytają choćby o to, czy bylibyśmy szczęśliwsi, gdybyśmy spróbowali żyć spontanicznie chwilą. Ponadto przez całe stulecia w centrum zainteresowania zachodniej muzyki, sztuki i literatury – z których zdecydowana większość znacznie przewyższa tybetański odpowiednik – znajdowała się miłość i uwielbienie Boga.

Nawet teraz, sześćdziesiąt lat po tym, jak buddyzm tybetański rozpoczął swój exodus z Krainy Śniegu, większość lamów nie wie prawie nic o świecie poza swoją ojczyzną. Wielu uważa, że życie na Zachodzie jest jak ponury, banalny, stereotypowy hollywoodzki film. Lamowie muszą jeszcze rozpoznać, jak głęboki wpływ na ich zachodnich uczniów – świadomy lub nieświadomy – wywarła historia, wierzenia religijne, etyka, moralność itd., które przenikają ich język, literaturę, pieśni, sztukę i teatr, oraz zabarwiają ich definicje moralności i etyki.

Sam raz za razem widziałem, jak ludzie Zachodu chętnie porzucają swoje religijne i kulturowe korzenie, by uczyć się Dharmy. My, lamowie, mamy im pomagać, ale tego nie robimy. A skoro nawet nie zapytamy o objawy, jak możemy zacząć diagnozować ich problemy, nie mówiąc już o zaproponowaniu jakiegoś rozwiązania?

Trungpa Rinpocze

Czogjam Trungpa Rinpocze był pierwszym tybetańskim lamą, który naprawdę zainteresował się ludźmi Zachodu i ich kulturą, i z przykrością muszę stwierdzić, że może być ostatnim. Dopiero gdy zobaczyłem, jak Trungpa Rinpocze przedstawia Dharmę na Zachodzie, zacząłem zdawać sobie sprawę, że ludzie Zachodu mają zupełnie inny punkt widzenia niż Tybetańczycy.

Metody Trungpy Rinpoczego zostały przemyślane w najdrobniejszych szczegółach. Pamiętam, jak widziałem uczniów Szambali w Karma Czöling w stanie Vermont, szkolonych jak żołnierze. Później dowiedziałem się, że Trungpa Rinpocze nalegał, by pozdrawiali się po angielsku, a nie po amerykańsku. Poprosił również swoich amerykańskich uczniów, aby ćwiczyli wymowę, powtarzając w kółko „Cathy’s hair is black” z angielskim akcentem. Z początku wydawało się to śmieszną stratą czasu. Co on robił? Dopiero wiele lat później zacząłem doceniać jego metody.

Podczas ceremonii wadżrajany w tybetańskich klasztorach mnisi siedzą w równych rzędach, intonują unisono, uderzają w bębny i trąbią w rogi w starannie zaplanowanych rytuałach, które są wykonywane w dokładnie taki sam sposób od setek lat. Mnisi z klasztoru Mindrolling słyną z doskonałości praktyk grupowych. Stu mnichów może jednocześnie podnosić swoje wadżry i dzwonki w doskonałej ciszy. Rytuał wadżrajany jest w dużej mierze częścią kultury tybetańskiej i skuteczną metodą na zharmonizowanie ciała i umysłu. W pewnym sensie jest to rodzaj praktyki uważności. W jaki sposób można wyjaśnić tę konkretną tybetańską metodę nie-Tybetańczykom? Trungpa Rinpocze był prawdopodobnie jedynym tybetańskim lamą, który miał odwagę i wyobraźnię, by eksperymentować. Musztrował swoich amerykańskich uczniów, zmuszając ich, by maszerowali w zsynchronizowany sposób, jak żołnierze, i udzielał im lekcji angielskiej wymowy, aby wyostrzyć ich świadomość. Według mnie jego pomysły były genialne.

W ten sam sposób, w jaki do wskazania księżyca potrzebny jest palec, omamione istoty ludzkie potrzebują jakiegoś naczynia, jakiejś kultury, by umieścić w niej mądrość, którą chcą podtrzymywać. Czy całą kulturę tybetańską powinno się zaimportować do Ameryki? Nie, powiedział Trungpa Rinpocze, nie powinno. Po co importować tybetański palec, aby wskazywał na zachodni palec, jeśli tak naprawdę chcesz wskazywać na księżyc? To daremne. Czy możliwe jest dopasowanie niedualnych nauk do naczynia wykutego przez judeochrześcijańskie wartości i tradycje? Być może. Wielu z nas podziwiało odważne, choć nieco awangardowe próby Trungpy Rinpoczego. Niemniej jednak wiadomość o jego eksperymentach zadziwiała nie tylko wychowanków w Himalajach, ale nawet tych nielicznych mieszkańców Zachodu, którzy byli już całkowicie zakonserwowani w kulturze tybetańskiej.

To, co próbuję powiedzieć, jest następujące: wypracowanie sposobu prezentowania Dharmy uczniom z różnych kultur wymaga czasu. Wymaga czasu, planowania, wizji i staranności. A najzwyklejsza sugestia zmiany nieuchronnie wywołuje ostrą krytykę. Kto z nas ma odwagę poprosić Amerykanów, by wymawiali samogłoski jak Anglicy? Albo ubierać hipisów w wojskowe mundury? Nawet wystrój świątyni Trungpy Rinpoczego był arcydziełem. Ani nie przytłaczała zachodnich uczniów swą tybetańskością, ani nie odbiegała zbytnio od tradycji tybetańskiej. Rinpocze wybrał garnitur i krawat zamiast ciężkich brokatów i czapek oraz nazwał siebie „Mukpo”, co oznacza Brown. Nigdy nie bombardował swoich uczniów tybetańskimi akcesoriami, ale też nigdy nie stracił z oczu swoich tybetańskich korzeni. Tradycje, w których dorastał, zostały dostosowane do miejsca, czasu i ludzi, których nauczał. Umiejętnie wplatał aspekty japońskiej estetyki, które podobały się zarówno jemu, jak i jego uczniom.

Wielki wizjoner, jakim był Trungpa Rinpocze, zmarł zbyt młodo. Jego śmierć była nie tylko wielką stratą dla Dharmy, ale dla całej przyszłości buddyzmu na Zachodzie. Muszę przyznać, że początkowo krytykowałem jego metody. Ale stopniowo zacząłem dostrzegać, że skoro teraz uczymy tak różne narody, musimy brać pod uwagę nie tylko ich pochodzenie kulturowe, ale także pokolenie, w którym się urodzili.

Wkurza mnie, że więcej mówi się o ekscentrycznym zachowaniu Trungpy Rinpoczego niż o jego odważnym i pomysłowym podejściu do nauczania Amerykanów. Tak jak rodzice spędzają godziny na gaworzeniu ze swoimi nowo narodzonymi dziećmi, Trungpa Rinpocze chętnie wchłaniał tyle, ile mógł z amerykańskiej kultury, a następnie próbował komunikować się ze swoimi amerykańskimi uczniami na ich poziomie. Ilu innych lamów w ogóle podjęło taką próbę?

1. Tybetańskie slangowe słowo oznaczające wszystkich mieszkańców Zachodu, niezależnie od kraju pochodzenia.↩

Rozdział 3

Bardziej przypadek niż coś zaplanowanego

Dzisiaj wiemy, że Budda urodził się w Himalajach na terenie dzisiejszego Nepalu, a życie spędził, wędrując przez region północnych Indii, leżący na południe od Nepalu. Jednak trzysta lat temu, po siedmiuset latach rządów muzułmańskich, Indie prawie zapomniały o Buddzie. Do tego czasu kilku ekscentrycznych brytyjskich kolonizatorów i zarządców plantacji herbaty urzekły Indie i zafascynowały ich rodzime języki i kultura[1]. W trakcie studiów sanskrytu natknęli się na nauki Buddy. Oficer armii brytyjskiej Alexander Cunningham na nowo odkrył Bodhgaję i dzięki niemu możemy teraz odwiedzić dokładnie to miejsce, w którym Budda osiągnął oświecenie.

Przez cały XIX wiek europejskie zainteresowanie Buddą rosło, w miarę jak pojawiały się doniesienia o nowych odkryciach w Indiach. Pierwsza ogólna relacja historyczna o buddyzmie indyjskim, Introduction à l’histoire du Bouddhisme indien, została opublikowana w 1844 roku przez francuskiego uczonego Eugène’a Burnoufa. Niemiecki filozof Arthur Schopenhauer opisał buddyzm jako „najlepszą ze wszystkich możliwych religii”; nawet Fryderyk Nietzsche zainteresował się buddyzmem, choć z niewłaściwych powodów. Carl Jung, szwajcarski psychiatra, napisał:

Odwiedziłem święte miejsca buddyzmu w Indiach i byłem pod ogromnym wrażeniem, co było czymś zgoła innym od tego, co przeczytałem w literaturze buddyjskiej. Gdybym był Hindusem, z pewnością byłbym buddystą. Ale na Zachodzie mamy inne przekonania[2].

W rozprzestrzenianiu się buddyzmu w XIX wieku dużą rolę odegrała też migracja. W latach 40. XIX wieku do Ameryki zaczęli emigrować chińscy buddyści; w latach 70. jako pierwsi zabrali buddyzm do Australii. W latach 50. XX wieku do Ameryki uciekli wietnamscy uchodźcy i tam założyli pierwsze na Zachodzie instytucje buddyjskie. Zanim Tybetańczycy przenieśli się do Indii w latach 60., buddyzm zaczął już na całego przyciągać uwagę, w dużej mierze dzięki hipisom, „szlakowi hipisów”, trawce (marihuanie), pokoleniu beatników, Beatlesom, transcendentalnej medytacji i wojnie wietnamskiej.

Misjonarze chrześcijańscy przez wieki podróżowali na Wschód, aby głosić ewangelię i nawracać tubylców, dlatego Azjaci nigdy nie musieli szukać nauk chrześcijańskich. W przypadku mieszkańców Zachodu było odwrotnie. Słyszałem kilka bardzo wzruszających historii o pokrętnych szlakach, jakimi buddyzm trafiał do Wielkiej Brytanii, Ameryki i Europy – zwłaszcza o hippisach, którzy podążali za Beatlesami do Indii, tam przypadkowo natknęli się na buddyzm, spodobała im się transcendentalna medytacja i zaczęli ćwiczyć jogę. Jednak niewielu z tych, którzy interesowali się w tamtym czasie buddyzmem, szukało oświecenia, więc nie zagłębiali się zbyt mocno w zakamarki tej nauki. Wszystko to sprawiło, że wielowiekowa podróż Dharmy Buddy na Zachód była w najlepszym razie przypadkowa. Jednak pomimo tych chaotycznych początków, liczy się rezultat – nauczanie buddyjskie dotarło do Europy, Ameryki i Australii. Jedyną poważną wadą jest to, że wielu nowych buddystów zostało z błędnymi wyobrażeniami i głęboko zakorzenionymi nawykowymi wzorcami, których trudno im się pozbyć.

Jak Dharma Buddy rozprzestrzeniła się na Wschód

Całe wieki przed pojawieniem się na Zachodziem, droga Dharmy Buddy do Chin, Japonii i Tybetu była mniej przypadkowa. Myślę, że można uczciwie powiedzieć, że gdy kolejni tybetańscy władcy doprowadzili kraj do bankructwa, starając się zakorzenić słowa Buddy, nauki buddyjskie dotarły do Tybetu w wyniku sponsorowania przez państwo. Ponieważ projekt był zarządzany przez króla i otrzymał pełne poparcie jego rządu, samozwańczy guru musieliby się zastanowić, zanim podali się za autentycznych buddyjskich nauczycieli. W Chinach osobiste zaangażowanie cesarzowej Wu w tłumaczenie tekstów buddyjskich na język chiński gwałtownie podniosło poprzeczkę, jeśli chodzi o ich jakość; skoro suwerenna głowa państwa zleciła tłumaczenie, musiało być ono doskonałe. W ten sposób buddyzm kwitł przez pewien czas w Azji i, lepiej lub gorzej, trwał przez wieki. Nieuchronnie jednak drzwi korupcji instytucjonalnej zostały szeroko otwarte.

Tybet zajmował na świecie wyjątkową pozycję. Po zamknięciu granic dla osób z zewnątrz niewielu Tybetańczyków miało powód, by podróżować lub uczyć się języków obcych. Niewiele było wiadomo o świecie zewnętrznym i jego religiach. Do niedawna nie było w Tybecie czegoś takiego jak księgarnia z literaturą duchową (Amazon.com powstał dopiero w latach 90.), co oznaczało, że Tybetańczykom nigdy nie dano możliwości wyboru między Umysłem zen, umysłem początkującego i wprowadzeniem do buddyzmu therawady; nawet nie podejrzewali, że takie książki istnieją. Żaden z wielkich uczonych w Krainie Śniegu nie słyszał o Platonie ani o jego Uczcie; nawet Tao Te Ching Laozi nie przekroczyła granicy z Chinami. Gdyby którakolwiek z tych książek pojawiła się w Tybecie, najbardziej prawdopodobną reakcją byłaby dezaprobata – na pewno ze strony głów klasztorów. Dla świata z zewnątrz Tybet był romantyczną, tajemniczą, magiczną, zakazaną krainą. Ale podobnie jak wiele zamkniętych cywilizacji Tybetańczycy wierzyli, że mając w swoich granicach tak wiele Dharmy, żyli w centrum wszechświata i wpadali paranoję, że obcy mogą ich w jakiś sposób skalać.

Mam teraz sześćdziesiąt lat i mogę szczerze powiedzieć, że nigdy nie słyszałem żadnej tybetańskiej piosenki ani w ogóle żadnej muzyki tybetańskiej, która mogłaby dotknąć piękna Symfonii Pastoralnej Beethovena. Nie czytałem też tak porywającej powieści tybetańskiej jak Opowieść o księciu Genjim Murasaki Shikibu ani tak genialnej tybetańskiej książki o strategii wojskowej jak Sztuka wojny Tzu Sun. W rzeczywistości, o ile wiem, nie ma powieści ani symfonii tybetańskich; jestem pewien, że gdyby tak było, to zważywszy na moje zainteresowanie muzyką i literaturą, już bym się na nie natknął.

Tybetańczycy zamieszkiwali własny świat, dlatego mogli używać buddyjskiego terminu „hinajana”, nie zastanawiając się, co on tak naprawdę oznacza. Byli pozbawieni wrażliwości, która sprawia, że dzisiejsi buddyści drżą, gdy praktykujący śrawakajanę są opisywani jako „ci, co jeżdżą niewielkim pojazdem” lub „dziecinni i pospolici ludzie”. Nic dziwnego, że Tybetańczycy zawsze patrzyli z góry na wszystko, co nie jest tybetańskie.

Przez tysiąc lat wszyscy Tybetańczycy byli związani w taki czy inny sposób z jakąś formą buddyzmu wadżrajany. Od flag modlitewnych i młynków modlitewnych po tajne tantryczne symbole, które pojawiają się na tradycyjnych obrazach (tankach) i posągach przypominających demony bóstw o świńskich głowach noszących korony z ludzkich czaszek, w zespoleniu ze swoimi małżonkami. Buddyzm wadżrajany został wpleciony w samą tkankę tybetańskiego życia. Tybetańczycy nadal otwarcie obnoszą się ze swoimi tajnymi symbolami tantrycznymi, tak jak Irlandczycy obnoszą się ze swoją flagą narodową an trídhathach na paradach z okazji Dnia Świętego Patryka w Dublinie i Nowym Jorku. Cudzoziemcy i zagraniczne gazety prawie nigdy nie pojawiali się w kraju, co oznaczało, że Tybetańczycy nigdy nie byli narażeni na krytykę ze strony ich kultury. Wyobraź sobie, jak w okresie wieku pozłacanego megakrytyczny reporter „New York Timesa” mógł się rozkoszować ujawnianiem otwarcie pokazywanej pornograficznej sztuki duchowej Tybetu i oskarżaniem Tybetańczyków o kult demonów. To prawda, że przez lata w Tybecie powstała jedna lub dwie misje katolickie i islamskie, ale bez względu na to, jak obsceniczna mogła im się wydawać sztuka sakralna Tybetu, księża i imamowie rozważnie unikali jakichkolwiek komentarzy. Jestem przekonany, że po powrocie do domu podzielili się swoimi prawdziwymi odczuciami na temat niestosownej sztuki erotycznej w Tybecie, ale w samym Tybecie zachowywali się z dyplomatyczną rezerwą.

Sami Tybetańczycy są tak przyzwyczajeni do tantrycznych symboli, że są dla nich czymś oczywistym i w ogóle się nie zastanawiają, jak może je interpretować ktoś z zewnątrz. Z punktu widzenia Dharmy, a szczególnie jej tantrycznego aspektu, konsekwencje tej ich ślepoty są różne. Mądrość Dharmy Buddy i wadżrajany miała dla Tybetańczyków najwyższe znaczenie, co było dobre dla całego kraju. Ale kiedy kultura tybetańska porwała wadżrajanę – a muszę być milionowym z kolei lamą, który to powiedział – była to katastrofa dla Dharmy Buddy, a zwłaszcza wadżrajany. Kiedy symbole wadżrajany, które pojawiają się na flagach modlitewnych, tankach i tak dalej, stały się częścią codziennego życia Tybetańczyków, całkowicie zapomniano o trzymaniu tantry w tajemnicy. Gdy Tybet był odizolowany i wszyscy podzielali ten sam pogląd, utrata tajemnicy nie miała większego znaczenia. Ale kiedy Kraina Śniegu została rozbita i lamowie zaczęli wyjeżdżać do Indii i na Zachód, jej utrata zaczęła mieć ogromne znaczenie.

Przed udaniem się na wygnanie większość lamów nigdy nie słyszała o potężnych, dobrze ugruntowanych religiach, które rządzą miliardami ludzi na tej planecie. W ich poprzednim życiu nic ich nie przygotowało na spotkanie z wyrafinowanymi i dobrze wykształconymi ludźmi z XX wieku, którzy rozumieli mechanikę kwantową i których ambicją był lot na księżyc lub Marsa, zbudowanie najdłuższego mostu na świecie czy zaprojektowanie najwyższego budynku. Nagle lamowie znaleźli się w otoczeniu ludzi o zupełnie innym spojrzeniu na życie i szalenie zróżnicowanych aspiracjach. Nagle musieli zmierzyć się z faktem, że nie wszyscy ludzie na świecie mieli inklinacje do praktykowania buddyzmu. To musiał być dla nich szok. Co gorsza, lamowie musieli stawić czoło religiom liczącym sobie dziesiątki milionów wyznawców, których filozofia była równie wyrafinowana jak nauki Buddy, a obrzędy i kultury nawet bardziej wyszukane. Weźmy na przykład chrześcijańską muzykę kościelną, która jest o wiele piękniejsza, bardziej różnorodna i wyrafinowana niż tybetańska muzyka rytualna. Ogromne światowe instytucje religijne mają niewyobrażalną władzę, a ich wielkie uniwersytety od tysiąclecia nauczają teologii i sztuk wyzwolonych. Chrześcijanie nigdy nie zadowalają się jedynie siedzeniem w swoich kościołach i modlitwą. Ich misją jest służenie chorym i potrzebującym oraz ratowanie dusz, dlatego chrześcijańscy misjonarze podróżują po świecie, aby budować szpitale i szkoły, głosząc ewangelię.

Jako uchodźcy lamowie znaleźli się w krajach, w których normy społeczne, oczekiwania, poczucie indywidualności i edukacja nie przypominały w niczym Tybetu. Ale zamiast starać się poznać nową kulturę lub zastanowić, jak obrazy tantryczne mogą być interpretowane w Szwajcarii czy Szkocji, lamowie albo pominęli te różnice, albo po prostu ich nie zauważyli. Wszyscy budowali gompy w stylu tybetańskim, a następnie oklejali ściany obrazami bóstw w miłosnym zjednoczeniu, bez słowa wyjaśnienia ani nawet myśli o tym, jak takie obrazy mogą być odbierane.

Jednakże lamowie właśnie stracili swój kraj, więc może powinniśmy im trochę poluzować. Dharma stanowiła tak ogromną część ich kultury i tożsamości, że trudno się dziwić, iż na wygnaniu tak bardzo starali się ją zachować. Jednak jedną z konsekwencji ich pełnego determinacji oddania swojej kulturze jest to, że buddyzm tybetański jest obecnie uważany przez niektórych buddystów chińskich, tajskich i birmańskich za zafałszowaną formę hinduskiego kultu seksualnego.

Większość buddystów jest dumna, że ich przodkowie rzadko wysyłali misjonarzy, aby nawrócili świat na buddyzm. Mogą mieć rację. Z drugiej strony brak buddyjskiej tradycji misyjnej może być powodem, dla którego wprowadzenie Dharmy Buddy na Zachód spowodowało taką mieszankę nieporozumień.

Misjonarze chrześcijańscy z pasją angażowali się w szerzenie ewangelii i zbawienie dusz. Podejmowali niebezpieczne, niewygodne podróże do takich miejsc jak Peru, gdzie szybko uczyli się języka i kultury. Misjonarze katoliccy, którzy ewangelizowali w Indiach, wykorzystywali praktyki i wierzenia hinduistyczne. Mówiono mi o misjonarzach jezuickich, którzy przedstawiali się jako braminowie, nosili dhoti, golili głowy z wyjątkiem jednej kępki włosów, stawali się wegetarianami i dostosowywali do kultu chrześcijańskiego tyle hinduskich symboli i zwyczajów, ile tylko się dało. Ich kościoły nazywano koyil (świątynia), komunia święta była prezentowana jako prasadam (ofiara pokarmowa), Biblia jako wedam (Wedy), a msza katolicka jako pudża (oddawanie czci). Jeszcze w 2008 roku Kościół rzymskokatolicki opublikował indyjską Biblię, która zawiera cytaty z Wed, Jogasutr i upaniszad. Zhinduizowany Jezus nie jest już przybity do krzyża, ale tańczy z radości, grając na flecie, w czym przypomina Pana Krysznę.

Nie sugeruję, że buddyści powinni przyjąć ten sam rodzaj zapału misyjnego co chrześcijanie, ale gdyby lamowie podjęli trochę większy wysiłek, aby poznać kulturę, preferencje, zwyczaje i języki krajów, w których nauczali, wierzę, że wielu błędnych wyobrażeń na temat wadżrajany udałoby się uniknąć.

1. The Buddha and the Sahibs autorstwa Charlesa Allena opowiada historię o ponownym odkryciu życia Buddy w Indiach na przełomie XVII i XIX wieku.↩

2. Carl Jung, Letters, vol. 1, s. 538.↩

Rozdział 4

Dharma a kultura, tradycja i zwyczaj

Budda powiedział Anandzie: „Ty i inni tobie podobni wciąż słuchają Dharmy uwarunkowanym umysłem, więc Dharma również staje się uwarunkowana, a ty nie uzyskujesz natury Dharmy. Jest to podobne do osoby wskazującej palcem na księżyc, aby pokazać go komuś innemu. Kierując się palcem, druga osoba powinna widzieć księżyc. Jeśli zamiast tego spojrzy na palec i pomyli go z księżycem, traci nie tylko księżyc, ale także palec. Dlaczego? Ponieważ myli palec wskazujący z jasnym księżycem”.

Sutra Śurangama

W filmie Wejście smoka z 1973 roku wykorzystano ten sam przykład, a wypowiedział go zmarły już Bruce Lee:

To jak palec wskazujący na księżyc. Nie koncentruj się na palcu, bo przegapisz całą tę niebiańską chwałę[1].

Nowi uczniowie wadżrajany często mówią mi, że kochają nauki, ale nie zajmują się innymi aspektami kultury azjatyckiej – przez co mają na myśli reinkarnację, bóstwa i cały biznes związany z guru. Dla nich kultura azjatycka jest synonimem wadżrajany i to błędne przekonanie świadczy o tym, że w ogóle nie rozumieją wadżrajany. Gdyby choć trochę się temu przyjrzeli, sama wadżrajana mogłaby rozwiać wszystkie ich obiekcje i uprzedzenia – gdyby tylko właściwie ją przestudiowali.

Jeśli twój guru wadżrajany upiera się, że bóstwa, które wizualizujesz, muszą wyglądać na Tybetańczyków, coś jest naprawdę nie w porządku. To prawda, bóstwa wadżrajany mają zwykle głowę świni czy konia, sześć ramion, cztery nogi itd., ale żadna z tych form nie jest wytworem kultury tybetańskiej. Ilu widziałeś Tybetańczyków z głową świni i sześcioma ramionami? Przecież nikt na tej ziemi tak nie wygląda! A skoro bóstwo o sześciu ramionach i świńskiej głowie nie jest z tego świata, nie jest też Tybetańczykiem. W rzeczywistości wykracza poza bycie Tybetańczykiem lub nie-Tybetańczykiem i wszystkie inne zwyczajne rozróżnienia.

Czy symbolika wadżrajany i praktyki rytualne buddyzmu tybetańskiego mogą być skuteczne w przypadku nie-Tybetańczyków? Na przykład elementy wadżrajany, które można znaleźć w najbardziej podstawowych naukach, takich jak nyndro. Czy symbolika wadżrajany jest rzeczą stricte tybetańską?

Postawmy sprawę jasno: tak samo jak filiżanka i herbata są dwoma odrębnymi bytami, tak tybetańska kultura, tradycja i zwyczaj są zupełnie inne od Dharmy. Filiżanka do herbaty jest piękniejsza niż herbata, którą zawiera. Filiżanka ma uchwyt i stoi na talerzyku; możesz ją dotknąć, poczuć i napić się z niej. Herbaty nie można pić bez filiżanki, kubka czy jakiegoś innego naczynia. Podobnie jak herbata, my też potrzebujemy naczynia, z którego sączymy Dharmę i dlatego kultura, tradycja i zwyczaj są tak potrzebne.

Istoty ludzkie zawsze posługiwały się symbolami. Od Lwiej Stolicy Aśioki po gwiazdy i paski amerykańskiej flagi, używane przez nas symbole są uwarunkowane naszą kulturą. Choć czerwony krzyż na białym tle to dobrze znane godło Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, zaledwie dwadzieścia lat po założeniu organizacji muzułmanie sprzeciwili się takiemu logo, ponieważ dla nich krzyż jest symbolem chrześcijańskim. Tak więc teraz w krajach muzułmańskich używa się czerwonego półksiężyca.

Wszędzie tam, gdzie naucza się wadżrajany, zawsze wykorzystuje się lokalną kulturę i symbolikę, które pozwolą przekazać te nauki ludziom z różnych środowisk. Z Indii na przykład sprowadzano do Tybetu powszechnie ofiarowane substancje, takie jak kwiaty i perfumy, podobnie jak specyficznie indyjską ofiarę, jaką jest woda do mycia stóp. Tybetańczycy rzadko myją ciała, nie mówiąc już o stopach, ale w swoich świątyniach zawsze oferowali wodę do mycia stóp. Dlaczego Hindusi zawracali sobie głowę myciem stóp i w jaki sposób to robili, było dla większości Tybetańczyków zagadką, ale nigdy nie dostosowywali oni swojej oferty do własnych doświadczeń i upodobań.

Wstępne praktyki wadżrajany zwane nyndro obejmują specyficzne metody wykonywania pokłonów i rytuał, który polega na usypywaniu stosików ryżu, symbolizujących planety, słońce i księżyc. Dla niektórych współczesnych nie-tybetańskich buddystów takie praktyki wyglądają dziwnie, a te, które obejmują wizualizację mandali i drzew schronienia wydają się całkowicie obce. Jest zatem całkowicie zrozumiałe, że niektórzy Amerykanie uważają, że dziewięciodniowa medytacja wipaśany jest bardziej domowa i pocieszająca, a także mniej groźna i dziwaczna niż nyndro. Tak więc teraz nowe kraje-gospodarze Dharmy Buddy – w Europie, obu Amerykach itd. – zaczynają rozwijać swoją własną, prostszą, buddyjską kulturę, bardziej w stylu zen. Nie ma w tym nic złego. Nie chcę nikogo zniechęcać. Naczynie kulturowe może być bardzo pomocne, jeśli chodzi o serwowanie nauk buddyjskich. Ale Amerykanie muszą mieć jasność, że tworzą nową kulturę. Powinni również pamiętać, że jeśli nie zniszczą dualności poprzez własną praktykę, to bez względu na to, ile razy będą powtarzać gromadzenie nyndro – dziesięć czy dwadzieścia razy – lub jak zdyscyplinowane, uproszczone, podobne do zen i wolne od kultury będzie ich doroczne dziewięciodniowe odosobnienie wipaśjany, niewiele dzięki temu osiągną.

Można się sprzeczać i mówić, że koncepcja linii guru i instytucje ją wspierające są wytworem kultury tybetańskiej. Jeśli jednak cofniesz się w historii, zobaczysz, że koncepcja linii guru powstała w Indiach. Tradycja, w której urodziłem się, przywiązuje wielką wagę do linii guru. Poza tym tak zostałem wychowany, że dwa razy pomyślę, zanim podążę za guru, którego nauki pojawiły się z dnia na dzień.

Pewna kobieta z Zachodu zapytała mnie kiedyś, czy lubię Osho.

„Tak – odpowiedziałem. – Bardzo go lubię. Jest dowcipny, wnikliwy i chociaż siłą rzeczy postrzegam go w sposób ograniczony, to nie brzmi dla mnie jak hipokryta. Mam z nim tylko jeden problem: wydaje się, że nigdy nie mówi o swoim guru ani o guru swojego guru i tak dalej”.

W chwili, kiedy wypowiedziałem te słowa, kobiecie opadła szczęka. Urodziła się w kulturze, która ceni oryginalność i pomysłowość, więc brak uznanego guru czy rodowodu Osho wcale jej nie przeszkadzał.

Możesz sobie myśleć, że jako ateista lub agnostyk, a nawet lepiej – modernista – nie masz zahamowań, które wyrosły z archaicznych religii twojego kraju. Ale czy tak rzeczywiście jest? Bycie „modernistą” nie oznacza, że automatycznie zlekceważyłeś wszelkie ślady swojej narodowej kultury i przyzwyczajeń. Rodowici Brytyjczycy, a zarazem ateiści, nadal posługują się językiem rozwiniętym pod wpływem wartości chrześcijańskich. Język i literatura mają tak silny wpływ na to, jak myślą, że trudno jest im uciec przed ich wpływem. Weźmy na przykład słowo „świecki”. W dzisiejszych czasach tak zwani nauczyciele duchowi stają na głowie, aby przeprowadzać swoje kursy na terytorium świeckim, tworząc jak największy dystans między swoimi „nowymi” naukami a starymi, „przestarzałymi” tradycjami religijnymi. Ale według historyka Toma Hollanda nie ma czegoś takiego jak sekularyzm. Tak duża część języka angielskiego jest zabarwiona chrześcijańskimi skojarzeniami i zakorzeniona w chrześcijańskich wartościach, że „śladowe elementy chrześcijaństwa nadal w takim stopniu przesycają ludzką moralność i ludzkie przekonania, że niewiele osób jest nawet w stanie zauważyć ich obecność”[2].

Ścieżka duchowa jest stosunkowo nową koncepcją wymyśloną na Zachodzie. Pierwotnie to, co teraz nazywamy buddyzmem i taoizmem, było po prostu sposobem na życie. Na przykład w Indiach tradycja hinduska znana jako aśrama[3] przedstawiała ludzkie życie w czterech etapach. Składały się na nie: brahmaczarja (bycie osobą samotną, uczniem); gryhastha (bycie żonatym gospodarzem domu); wanaprashtha (bycie mieszkańcem lasu); sannjasa (wyrzeczenie się i zostanie ascetą).

Ponoć nawet królowie i książęta nie mogli się doczekać, aby zostać wanaprasthą, móc zostawić wszystko i udać się do lasu w poszukiwaniu prawdy. Obecnie uważa się, że okryci popiołem sadhu są ludźmi religijnymi lub świętymi. Trzy tysiące lat temu każdy, kto siedział w jaskini lub w środku lasu albo nad brzegiem Gangesu, spoglądając we własny umysł, ponieważ pragnął odkryć prawdę, był szanowany w taki sam sposób, w jaki szanujemy współczesnych badaczy i naukowców. Całe życie sadhu było nastawione na poszukiwanie prawdy i bardzo różniło się od życia wyznawców duchowych ścieżek XXI wieku. Ci wielcy myśliciele doszli do wniosku, że „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe”, co, gdy się nad tym zastanowić, jest niesłychanie imponujące. Nie jest to koncepcja, którą łatwo zrozumieć, a tym bardziej odkryć. Teraz tak się już osłuchaliśmy z tym, że „wszystkie złożone rzeczy są nietrwałe”, że często nie robi to na nas większego wrażenia. Dwa i pół tysiąclecia temu było to coś naprawdę przełomowego.

Jeśli wierzyć popularnej prasie, coraz większa liczba współczesnych naukowców uważa, że religia jest obecnie zbędna. Zaliczają styl życia, który koncentruje się wyłącznie na odkrywaniu prawdy poprzez eksperymentowanie z własnym umysłem i obserwowanie go, do bardzo oczernianej kategorii „religii”. Nigdy tak nie było. Wielcy astronomowie świata spędzili swoje życie, obserwując księżyc i planety i rejestrując wszystko, co widzieli. Wielcy światowi sadhu siedzieli w jaskiniach, obserwując własne umysły i rejestrując wszystko, co w nich odkryli. Obie dyscypliny były jednakowo cenione.

Dziś koszyk z napisem „ścieżka duchowa” zawiera zdecydowanie za dużo jajek. Czytanie tarota, astrologia, masaż, aromaterapia, wpatrywanie się w kryształową kulę itd. są powszechnie uważane za czynności „duchowe”, a i buddyzm jest teraz wrzucany do tego samego kosza. Ale co tak naprawdę oznacza – „duchowy”?

Załóżmy, że nie mamy innego wyjścia, jak użyć terminu „ścieżka duchowa”. Jak Budda Śiakjamuni zdefiniował cel „ścieżki duchowej”? Według Buddy podążamy ścieżką duchową, aby dowiedzieć się, jak możemy odkryć prawdę. Czym jest „prawda”? Okazuje się, że prawda nie jest ani egzotyczna, ani mistyczna. „Prawda” jest śmiesznie prosta: dopóki istnieje dualność, nigdy nie odnajdziemy całkowitego zadowolenia.

Nigdy nie lekceważ potęgi kultury i nawyku. Przenika wszystko, co robimy, i wszystko, czego nie robimy. Błędne interpretacje, jakie pojawiają się między zachodnimi uczniami a tybetańskimi nauczycielami, zwykle wynikają z wzajemnego braku zrozumienia kultury drugiej strony. Na przestrzeni dziejów kultury były definiowane za pomocą pojęć związanych z etykietą i interakcjami społecznymi, z których każda miała własne wyjątkowe poczucie humoru, unikalny zestaw wartości i szereg wrażliwości. Być może dlatego większość Tybetańczyków nigdy nie rozumiała francuskiej etykiety ani angielskiego humoru. Tybetańscy lamowie oceniają mieszkańców Zachodu, raczej niesprawiedliwie, według tybetańskich standardów. Kiedy indżi rozciągają obolałe nogi w świątyni, są uważani za niegrzecznych. Lamowie zapominają, że siedzenie ze skrzyżowanymi nogami na podłodze nie jest zachodnim zwyczajem i że ludzie Zachodu rzadko wiedzą, jaka etykieta obowiązuje w tybetańskiej świątyni. Gdyby role się odwróciły, byłoby tak, jakby tybetański lama wszedł do sali tronowej Pałacu Buckingham, pokłonił się trzy razy królowej, po czym usiadł na podłodze ze skrzyżowanymi nogami.

Wszystko szybko się zmienia. Zachowanie, które w zeszłym tygodniu było grzeczne, w tym tygodniu jest śmiertelną zniewagą; to, co wczoraj było politycznie poprawne, jutro będzie niepoprawne politycznie. Obyczaje społeczne ciągle się zmieniają. Obecnie powszechnym zjawiskiem jest „oburzenie moralne”. Ale czyja moralność została narażona na szwank? Która religia jest obrażana? Ruchome piaski zmieniającej się wrażliwości albo wzmagają naszą drażliwość, albo całkowicie nas znieczulają, potęgując tylko zażenowanie i niepokój. Ostatnio, gdy nieświadomie nadepnąłem komuś na palce, zadałem sobie pytanie, czy powinienem się poddać ciągle zmieniającym się regułom konwencji społecznych. Czy powinienem się bez przerwy martwić, że bezwiednie denerwuję innych? Z pewnością w życiu musi być coś więcej niż nieustanne chronienie własnej wrażliwości i unikanie, by nie wywoływać nadmiernej wrażliwości u innych. Czyż nie?

Ponieważ relacja guru–uczeń obejmuje dwie osoby, przebiegałaby znacznie sprawniej, gdyby obie strony podjęły wysiłek i postarały się dowiedzieć, co może zdenerwować drugą osobę, a także co ją rozśmiesza.

Stosunek Tybetańczyków do kobiet

Jedną z głównych wad kultury tybetańskiej jest jej stosunek do kobiet. Świat nigdy nie był wobec nich sprawiedliwy i, choć nienawidzę tego przyznawać, traktowanie kobiet w regionach Himalajów, szczególnie wśród Tybetańczyków, było i nadal jest godne ubolewania. I wydaje mi się, że spora część tybetańskiej mizoginii zapuściła korzenie, gdy lamowie zostali władcami Tybetu.

My, ludzie, patrzymy z podziwem na tych, którzy zdobywają władzę, pieniądze i wpływy. Zachwycamy się nimi, są dla nas wzorem i staramy się ich naśladować. Możemy sobie na przykład strzelić fotkę, naśladując ujęcie, w którym lubi się prezentować nasz autorytet. Jak wszyscy ludzie, Tybetańczycy lubią naśladować swoje wzorce i często wybierają tę samą ścieżkę kariery.

Wyobraź sobie, jaki byłby Tybet, gdyby krajem kierowali ludzie świeccy, a nie lamowie i mnisi? Czy klasztory nadal byłyby postrzegane jako elitarne instytucje narodowe? Wątpię. Ambitni młodzi ludzie mieliby inne opcje, w tym możliwość wyboru świeckiej ścieżki. Jak wszyscy we współczesnym świecie, Tybetańczycy plotkowaliby o modzie, trendach stylistycznych i nowej super żywności oraz śpiewali piosenki o muzykach, żołnierzach, ludziach stanu, naukowcach i aktorach, których podziwiają. Powieści opowiadałyby o życiu popularnych i sławnych osobistości. Tybetańczycy ubieraliby się jak ich bohaterowie, mieliby takie same fryzury, taki sam makijaż i tak dalej. Ale nic z tego się nie wydarzyło, ponieważ przez wieki Tybetem rządzili lamowie, to lamowie, mnisi, klasztory i Dharma zdominowali Tybet.

Nie sądzę, by Tybetańczycy uważali, że kobiety są z natury złe, że są niższą formą życia czy coś w tym rodzaju, ale ponieważ według klasztornych reguł winai mnisi powinni unikać towarzystwa kobiet, tak właśnie robili. Kiedy Tybetem rządzili mnisi i stali się w tym kraju wzorem do naśladowania, ich unikanie kobiet zaczęto postrzegać jako wyraz pogardy dla nich. Z czasem przeniknęła ona do umysłów Tybetańczyków i stała się normą. Większość lamów żyła w celibacie, a najbardziej szanowane klasztory i instytucje były pełne mnichów utrzymujących czystość, więc trudno się dziwić, że wspólnoty utrzymujące celibat kładły nacisk na taką praktykę. Ale to po prostu wstyd i coś naprawdę przygnębiającego, że lamowie nie pamiętali, iż świeccy Tybetańczycy zwykle nie żyją w celibacie.

Buddyzm mahajany naucza z reguły, że mężczyźni i kobiety są równi – z wyjątkiem tych nauk, które wywyższają kobiety ponad mężczyzn. Równość płci jest wyraźnie określona w naukach, ale w Tybecie nigdy nie była ona podkreślana ani celebrowana. Nauki pradżniaparamity, jedne z najważniejszych nauk mahajany, są często opisywane jako jum, czyli „matka”. Jednym z czternastu podstawowych ślubowań przyjmowanych przez praktykujących wadżrajanę jest, by nigdy w żaden sposób nie poniżać, oczerniać ani maltretować kobiet. Jeśli złamiesz którekolwiek z czternastu podstawowych ślubowań wadżrajany i nie będziesz żałować, że je złamałeś – co oznacza, że żal prowadzi cię do wyznania i oczyszczenia – twoja podróż ścieżką wadżrajany dobiegnie końca. Ale w Tybecie równość płci zawsze była w cieniu kultury mnichów.

Proszę, nie zrozum mnie źle, nie sugeruję, że każdy Tybetańczyk, który świadomie składa śluby celibatu i podąża ścieżką wyrzeczenia, zawsze będzie dyskredytował kobiety lub nimi gardził. Nie mówię też, że teraz mnisi powinni się pobierać lub mieć możliwość uprawiania seksu. Chcę przez to powiedzieć, że zgodnie z Dharmą Buddy nikt z nas nie powinien nigdy oczerniać, maltretować ani krzywdzić żadnej innej czującej istoty, bez względu na jej płeć czy gatunek.

Od mnichów buddyjskich oczekuje się przestrzegania zasad winai. Tak jak chłopcom w Azji, którzy przebywają w hostelach tylko dla chłopców, mówi się, aby omijali schroniska tylko dla dziewcząt, techniką winai na przezwyciężenie pragnienia przyjemności cielesnej z płcią przeciwną jest zabronienie mężczyznom, którzy mają gorące pragnienie, by zostać mnichem (mnichem winaja), być sam na sam z kobietą. Ta instrukcja dotyczy unikania, a nie oczerniania, znęcania się, dyskredytowania i tak dalej. To samo dotyczy mniszek; aspirujące bhikszuni również zniechęca się do spędzania czasu z chłopcami. Ta sama zasada dotyczy obu płci. Jeśli mężczyzna lub kobieta wyrzeka się życia świeckiego i wybiera drogę bhikszu lub bhikszuni, z konieczności godzi się wyrzec wszystkich aspektów doczesnego życia. Ale dokonanie takiego wyboru nie ma absolutnie nic wspólnego z oczernianiem lub wykorzystywaniem kobiet.

Niektórzy praktykujący winaję (mnisi i mniszki, którzy dotrzymują śluby winai) również praktykują wadżrajanę (i utrzymują ślubowania samai wadżrajany). Dla nich unikanie innych istot, ponieważ te są rzekomo nieczyste lub niedoskonałe, byłoby całkowicie sprzeczne z ich ślubowaniami samai wadżrajany.

Dorastałem w tej samej okolicy co wzorowy mnich Lama Gelek. Był to naprawdę dobry mnich, ale był też takim modelowym mnichem, któremu wraz z kolegami uwielbialiśmy dokuczać – byliśmy bardzo niegrzeczni. Jako mnich wiedział, że nigdy nie powinien być sam na sam z kobietą i wpadał w panikę, gdy tylko pojawiał się choćby cień takiej możliwości. W tym samym czasie sługa Lamy Geleka, który wciąż żyje, powiedział mi, że codziennie ofiarował tsok i potajemnie rozdał go kilku kobietom. Sam zauważyłem, jak to robił, ale wiele czasu upłynęło, zanim udało mi się przekonać Lamę Geleka, aby wyjaśnił, co wyprawia.

„Jako praktykujący buddysta – powiedział – staram się wykonywać wszystkie praktyki: śrawakajanę, bodhisattwajanę i wadżrajanę. Nie mam złego zdania o kobietach, ale będąc mnichem, przestrzegam winai, która mówi mi, że nigdy nie mogę być z nią sam na sam, na wypadek że mogłaby wywołać we mnie uczucie pożądania. Kłopot polega na tym, że przewrażliwienie na punkcie ślubowań mnicha czasami prowadzi mnie do niewłaściwego działania, co nie jest w porządku! Kobiety nie są niczym innym jak dakiniami, a paranoja na punkcie tego, że jestem z nimi sam na sam, nie pomaga moim samaja. Oczyszczam więc moje złamane samaja poprzez praktykę tsok”. Lama Gelek pozostawił dla nas doskonały przykład.

Możesz być zaskoczony tym, jak wielu ludzi praktykuje wszystkie trzy jany, tak jak robił to Lama Gelek. Zewnętrznie przestrzegają winaję śrawakajany, wewnętrznie rozbudzają bodhiczittę mahajany i potajemnie praktykują wadżrajanę.

Hierarchia w buddyzmie tybetańskim

Chociaż wszystkie formy hierarchii są przekleństwem dla wadżrajany, na przestrzeni wieków buddyzm tybetański rozwinął system rankingowy. Bez względu na kontekst wszelkie rozróżnienia, w tym idea, że jedna osoba rodzi się wyżej lub niżej od innej, nie mają nic wspólnego z buddyzmem czy wadżrajaną. Ale ludzie kochają porządek społeczny, wraz z całym przepychem i okolicznościami, które się z nim wiążą, a Tybetańczycy nie są tu żadnym wyjątkiem. W rzeczywistości tybetańska obsesja na punkcie tego, kto dostanie najwyższy tron i o ile centymetrów wyższy, oraz przywileje, jakich oczekują członkowie rodziny lamy – nawet kuzyni drugiego stopnia – są dla wielu z nas nieznośnie krępujące. Ale jeśli chodzi o Dharmę, nie istnieje żadna oficjalna hierarchia. Jeśli istnieje nakaz porządku, opiera się on tylko na tym, kto usłyszał najwięcej Dharmy i wykonał najwięcej praktyki. Na przykład winaja radzi mnichom jedynie, aby szanowali tych, którzy zostali wyświęceni przed nimi. Jedyna „ranga” rozpoznawana przez wadżrajanę to „guru”. A guru jest wszystkim.

Dla ucznia celem praktykowania wadżrajany jest nauczyć się postrzegać swojego tantrycznego guru jako buddę, a zadaniem tantrycznego guru jest upewnić się, że każdy uczeń stanie się równy Buddzie. Innymi słowy, zadaniem guru jest zagwarantować, że wszyscy jego uczniowie awansują na jego poziom. Niemniej jednak, gdy przebywamy na ścieżce, w ramach praktyki pokory i ofiarowania czcimy guru, których sami umieszczamy na najwyższych miejscach. W niektórych wizualizacjach wizualizujemy guru na czubku swojej głowy, ponieważ uważa się, że czakra korony jest najwyższym „siedziskiem” naszego ciała. W innych wizualizacjach guru pojawia się w naszym sercu i czasami kłaniamy się jego lotosowym stopom. To wszystko stanowi części praktyki.

Stopnie i systemy hierarchiczne, o których słyszymy w buddyzmie tybetańskim – wyższe i niższe trony itd. – zostały stworzone przez ludzkie umysły i zinstytucjonalizowane przez Tybetańczyków. W ten sam sposób, w jaki prezydent Stanów Zjednoczonych ma większe szanse na ocalenie planety niż anonimowy awanturnik z Montany, hierarchie stworzone przez system buddyzmu tybetańskiego umożliwiły lamom wiele dobrego. Ale nawet władza prezydenta USA jest ograniczona przez amerykańską konstytucję, która zabezpiecza przed tym, żeby prezydent nie mógł robić tego, co mu się podoba.

Jedną z największych wad bycia prezydentem Stanów Zjednoczonych jest to, że jesteś ograniczony oczekiwaniami społecznymi, jakie niesie ze sobą ten urząd. Podobnie od wysokich rangą mistrzów buddyzmu tybetańskiego oczekuje się wypełniania szerokiego zakresu obowiązków, które nie mają nic wspólnego z buddyzmem i które często stawiają ich w niezręcznych sytuacjach. W dzisiejszych czasach coraz więcej posiadaczy linii i sławnych lamów wysokiego szczebla jest zmuszonych chylić czoło przed wartościami i dogmatami zmieniających się czasów. Ale gdyby mistrz tantryczny zawsze kłaniał się wciąż zmieniającym się ideałom poprawności politycznej, byłaby to śmierć nie tylko mistrza tantrycznego, ale także tantrycznych linii i praktykujących. To dlatego wielcy lamowie z przeszłości modlili się, aby nigdy się nie odrodzić jako wysokiej rangi lub sławni lamowie. Jestem prawie pewien, że co najmniej 80 procent guru wymienionych w tantrycznych liniach guru nie miało żadnej rangi ani pozycji w świecie. Dopiero bardzo niedawno – po 1959 roku – takie tytuły jak „głowa linii” zostały uznane za konieczne.

Sława i wysoka ranga nie znajdują się na liście kwalifikacji wymaganych przez guru wadżrajany. Jednak ze świeckiego punktu widzenia uczniowie często uważają bardzo szanowanych, sławnych mistrzów za bezpieczny wybór. Wszystkie znane osoby są świadome tych ocen. Nawet guru wadżrajany mogą chcieć unikać złego zachowania, ponieważ chcą żyć zgodnie ze swoim publicznym wizerunkiem i dobrym imieniem. Ale sława i dobra reputacja w żaden sposób nie gwarantują, że lama będzie dobrym mistrzem wadżrajany. Znani ludzie nieustannie chronią swój wizerunek, mówiąc to, co – ich zdaniem – opinia publiczna chce usłyszeć. Aby zachować nieskazitelną reputację, sławni mistrzowie, których kompas moralny musi być postrzegany jako nienaganny, często zaczynają mówić rzeczy, których tak naprawdę nie mają na myśli.

Prawie wszyscy mistrzowie tantryczni z przeszłości starali się żyć niezauważeni. Takie podejście sprawdzało się znakomicie w Tybecie i Indiach, ale jest praktycznie niemożliwe do zrealizowania we współczesnym świecie. Mimo to ważne jest, abyśmy wszyscy wiedzieli, jak nauczano tantry.

Wszystko to ma znaczenie. Dzisiejsi uczniowie bardzo mało „słuchają i kontemplują”. W momencie, gdy uczeń spotyka guru, którego lubi, natychmiast uważa go za swojego guru. Ponieważ już zdecydował, że go lubi, nie odrabia żadnej pracy domowej, nie bada reputacji i pochodzenia guru, nie słucha i nie kontempluje odpowiednich nauk Dharmy. Zamiast tego bezmyślnie pokłada wszystkie swoje nadzieje w jednej osobie. Ta osoba może być bardzo dobrym lamą, ale pewnego dnia jej ludzkie wady wyjdą na jaw – to nieuniknione. Nawet doskonałego guru można krytykować, ponieważ guru również są ludźmi. Ich uczniowie też są ludźmi. A ponieważ wszyscy nieustannie przyjmujemy założenia oparte na naszych własnych unikalnych oczekiwaniach, jest prawie pewne, że uczeń, który jest tylko człowiekiem, znajdzie jakiś błąd u guru, który też jest tylko człowiekiem.

1. https://www.youtube.com/watch?v=3QFFFomC28s↩

2. Dominion: The Making of the Western Mind, s. 517.↩

3. R.K. Sharma (1999), Indian Society, Institutions and Change, s. 28, 38–39.↩

Rozdział 5

Czy Dharma Buddy powinna być aktualizowana?

Z tego, co widziałem, nowoczesne osoby, które znajdują się pod silnym wpływem współczesnej kultury zachodniej, często myślą, że zaktualizowana wersja czegokolwiek, od aplikacji na telefon po modę, jest najlepsza. Ale to może być tylko moje własne uprzedzenie. Gdyby aktualizacja Dharmy Buddy rzeczywiście miała przynieść korzyści czującym istotom, oczywiście bym się cieszył. Nigdy jednak nie zapominaj, że po pełnym zainstalowaniu aktualizacji oryginalny program staje się przestarzały i zwykle jest usuwany.

Chociaż jako pierwszy opowiadam się za wykorzystaniem innowacyjnych, umiejętnych i łatwiejszych do zrozumienia sposobów lub metod prezentowania Dharmy współczesnym uczniom – proszę zauważyć, że „sposoby lub metody” są podkreślone – fundamentalne zasady Dharmy Buddy nie mogą i nie powinny być w jakikolwiek sposób dostosowywane. Sam Budda dawno temu radził, aby Dharmy zawsze nauczać metodami dostosowanymi do czasu i miejsca. Ale ani razu nawet nie zasugerował, że gdyby świat zmienił kurs i ludzie zaczęliby inaczej myśleć, podstawowe zasady Dharmy Buddy mogłyby w każdych okolicznościach ulec zmianie.

Jedną z podstawowych nauk Buddy jest to, że „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe”. Tego nauczania nie można zmienić, ale sposób jego nauczania można dostosować do możliwości współczesnych uczniów, pod warunkiem że ci potrafią odgryźć kawałek tej mądrości, przeżuć, przełknąć i zaakceptować. Nauczyciel może choćby przedstawić zmieniające się pory roku jako przykład nietrwałości. Gdy uczeń zaakceptuje tę oczywistą prawdę i jest gotów podjąć następny krok, nauczyciel może delikatnie wprowadzić ideę, że gdy uczeń umrze, jego ciało, które jest złożonym zjawiskiem, rozpadnie się. W ten sposób nauczyciel otwiera drzwi do dyskusji o śmierci. Po przełknięciu i przetrawieniu nauk o śmierci można zacząć wprowadzać ucznia w bardziej subtelne, złożone zjawiska naszych myśli, które również są nietrwałe. To jedna z wielu metod wprowadzania uczniów w nietrwałość. Ale bez względu na to, które podejście zostanie zastosowane, końcowym rezultatem musi być pełne i dokładne zrozumienie przez ucznia, że „wszystkie złożone rzeczy są nietrwałe”. I powtarzam, podstawowej nauki nie można i nie wolno zmieniać.

Wadżradhara – nazwa, jakiej uczniowie wadżrajany używają na określenie Buddy – powiedział, że wszystko jest bóstwem. Od bąbelków na powierzchni stawu po śnieżną górę, od robaka po rodzinę mieszkającą w Pałacu Buckingham, wszystko jest bóstwem, łącznie z tobą, praktykującym. Aby zapoznać cię z tą ideą, twój nauczyciel może cię najpierw poprosić, abyś sobie pomyślał, że twoja skóra nie ma zwykłego koloru, ale szmaragdowozielony. Kiedy już się przyzwyczaisz do tej szmaragdowozielonej skóry, poprosi cię, abyś sobie wyobraził, że masz cztery ręce. Kiedy będziesz gotowy, by to usłyszeć, poprosi cię, abyś wyobraził sobie siebie jako bóstwo z głową świni, z małżonką otoczoną świtą bóstw, i potraktował wszystkie te bóstwa jako samego siebie. W końcu powie ci, że wszystko, co wizualizujesz, co sobie wyobraziłeś, jest iluzją. Jedna głowa, dwa tysiące głów, szmaragdowa lub wielobarwna skóra to wszystko wytwory umysłu, podczas gdy stan niezmyślony jest prawdziwym bóstwem. W trakcie tego ćwiczenia, podstawowej nauki, że wszystko jest bóstwem, nie można i nie wolno zmieniać.

Wadżradhara wielokrotnie powtarzał, że po wszystkich właściwych przygotowaniach i otrzymaniu najwyższych nauk tantrycznych od swojego guru wadżrajany, musisz nie tylko postrzegać go jako Buddę, ale musi on być dla ciebie nawet ważniejszy niż Budda. A ponieważ twoim guru jest Budda, musisz robić wszystko, co ci powie.

Innym podejściem, jakie może przyjąć twój nauczyciel, jest poradzenie ci, abyś odnosił się do niego tak, jakby był miłym, pomysłowym profesorem. Później, kiedy będziesz gotowy, może powiedzieć, że jeśli nadal będziesz myślał o nim jako o zwykłej osobie, nie będziesz się rozwijał duchowo, więc powinieneś ćwiczyć się w postrzeganiu go jako szmaragdowozielonej istoty. Może cię również poprosić, abyś widział „go” jako „ją” – jeśli twój guru jest kobietą, być może będziesz musiał myśleć o „niej” jako o „nim”. W końcu, jeśli twój nauczyciel jest mądry, doprowadzi cię do tego, że sobie uświadomisz, iż nie jest niczym innym jak twoim umysłem, którego naturą jest Budda. Tej nauki nie można i nie wolno zmieniać.

Dla guru oczekiwanie od ucznia, że od chwili spotkania z nim będzie go postrzegał jako Buddę i bezkrytycznie wykona wszystko, co ten mu nakaże, jest jak umieszczenie początkującego kierowcy na pierwszej lekcji jazdy za kierownicą samochodu wyścigowego Formuły 1. Guru, który by tak zrobił i któremu uczeń ufa bardziej niż komukolwiek innemu na świecie, ryzykuje, że obu ich to zniszczy. Wszystkie teksty tantryczne mówią, że dopiero po osiągnięciu pierwszego bhumi uczeń będzie mógł naprawdę widzieć w swoim guru buddę – a koleś z pierwszego bhumi bez wahania zrobiłby to, o co go prosił guru. Jeśli pragniesz uświadomić sobie prawdę, musisz ćwiczyć swój umysł, aby widzieć w swoim guru Buddę; w ten sam sposób kierowca, który chce zostać mistrzem Formuły 1, najpierw musi się nauczyć jeździć swoim mini. Zawsze pamiętaj, że kluczem są twoje aspiracje.

Jak wiesz, doniesienia o zachowaniu kilku lamów doprowadziły ostatnio do ich upadku, a w związku z tym pojawiły się sugestie, by wadżrajana dostosowała się do oczekiwań XXI wieku. Chociaż żaden z moich kolegów wprost nie zaakceptował tego pomysłu, niektórzy byli skłonni się z tym zgodzić. Ale bez względu na to, jak bardzo wykształcony, popularny, słynny czy wysoko postawiony może być lama, nikt z nas nie może zmienić jednego słowa z fundamentalnych nauk Buddy i nadal nazywać je buddyzmem. Nawet gdyby była to tylko mała korekta, nie byłby to buddyzm. Nauczyciele mogą uczyć, czego chcą – kto może ich powstrzymać? Ale jeśli nie uczą uczniów wadżrajany, by postrzegali swojego guru jako doskonałej istoty, nie mogą twierdzić, że nauczają tantry. W systemie tantrycznym nic nie wskazuje na to, że lama mógłby nawet zasugerować, iż możliwe jest podążanie ścieżką wadżrajany bez choćby odrobiny starania, by postrzegać lamę jako Buddę. Podobnie w naukach wipaśany nic nie wskazuje na to, że nauczyciel może twierdzić, iż naucza o nietrwałości (aniczcza), jeśli akceptuje również, że chociaż jeden z problemów ucznia jest trwały. Wszelkie zmiany w słowie Buddy, w dowolnym czasie i z jakiegokolwiek powodu – nawet jeśli wszyscy twierdzą, że jest to nieodpowiednie z moralnego lub etycznego punktu widzenia – zaowocują nowym, innym systemem, którego nie można już nazywać buddyzmem.

Jak na ironię – i to naprawdę mnie intryguje – Tybetańczyków od dawna ostro krytykowano za ich feudalną kulturę i utrwalanie kultu guru. Jednak ci sami krytycy, którzy przez dziesięciolecia szydzili z władzy guru, oczekują teraz, że wysocy i dobrze znani lamowie, w tym ja, poprą pogląd, że wadżrajanę można dostosować do wrażliwości XXI wieku. Z jednej strony sprzeciwiają się temu, co interpretują jako „kult guru”, a z drugiej oczekują, że guru tacy jak ja przyjmą odpowiedzialność za zmianę podstawowych nauk Buddy. W warunkach tybetańskich wygląda to tak, jakby opierając się na własnym błędnym założeniu, że mam prawo zmienić wadżrajanę, chcieli mnie intronizować jako swojego pana feudalnego. Zupełnie zbiło mnie to z tropu – a może nawet wprawiło w osłupienie, jak powiedzieliby moi amerykańscy przyjaciele.

Historia o coca-coli

Ścieżka buddyjska składa się z dwóch koniecznych i nierozłącznych składników: mądrości i zręcznych środków.

W tym przykładzie prawda (mądrość) jest taka, że w coca-coli (buddyzm) jest pełno cukru (wszystko, co wiąże nas z samsarą). Wyobraź sobie miasto, które we wszystkim opiera się wyłącznie na coca-coli. Środki do życia, wartości społeczne, wzorce, kultura, a nawet nadzieje i marzenia wszystkich mieszkańców miasta są związane z produkcją i dystrybucją coca-coli. Wszyscy w mieście piją dużo coli, do tego stopnia, że otyłość i cukrzyca niszczą ich zdrowie.

Jako ekspert ds. edukacji zdrowotnej masz za zadanie wytłumaczyć mieszkańcom miasta, że w trosce o swoje zdrowie powinni całkowicie zrezygnować z cukru. Musisz zatem zwrócić uwagę na prawdę o coli, czyli fakt, że zawiera ona bardzo dużo cukru. To duże wyzwanie. Kilku mieszkańców miasta reaguje pozytywnie i natychmiast przestaje pić colę, ale większość tego nie robi. Sprytnie więc sugerujesz, aby zmniejszyli spożycie cukru, pijąc dziennie o jedną butelkę coca-coli mniej. Intencją tej metody nie jest sprawdzanie, ile butelek coli w ogóle piją, i nic, co mówisz lub robisz, nie sugeruje, że jakaś ilość coli jest zdrowa, po prostu pomaga ona mieszkańcom miasta zrobić krok we właściwym kierunku.

Poproszenie mieszkańców miasta o zmniejszenie spożycia coli to tylko część historii, którą im opowiadasz w nadziei, że w końcu zupełnie przestaną ją pić. Na tej samej zasadzie medytowanie z wyprostowanymi plecami jest tylko częścią historii opowiedzianej przez twojego nauczyciela, która ostatecznie ma cię doprowadzić do oświecenia. O prawdzie możemy mówić tylko za pomocą takich opowieści jak historia buddyjska czy historyjka o coca-coli. Opowieść buddyjska ostatecznie prowadzi uczniów do oczyszczenia percepcji poprzez wizualizację sześcioramiennego bóstwa. Następnie w nieoczekiwanym zwrocie akcji pokazuje prawdę, że nawet praktyka wizualizacji jest zwykłym wymysłem i po prostu kolejną częścią historii.

Wszystkie systemy duchowe przyjmują jakąś dyscyplinę. Uczniowie Dharmy zaczynają od siedzenia z wyprostowanymi plecami podczas medytacji. Niektórzy unikają jedzenia mięsa lub picia alkoholu, a niektórzy wyrzekają się domostwa. Ci, którzy wejdą na ścieżkę wadżrajany, uczą się wizualizować siebie jako bóstwo i uświadamiają sobie, że niejedzenie mięsa jest równie wielkim błędem jak jedzenie go.

Ty, ekspert w dziedzinie zdrowia, stosujesz wszystkie te dyscypliny, próbując zmniejszyć spożycie cukru wśród mieszkańców miasta Coca-Cola. Ale w końcu sama przeładowana cukrem cola będzie musiała zniknąć.

Buddyzm korzysta zarówno z mądrości, jak i zręcznych środków; jeśli liczy się to jako moralność, etyka itd., niech tak będzie. Jeżeli jednak używasz mądrości i umiejętnie wykorzystujesz metody, zapominając przy tym o prawdzie lub jej nie pokazując – że w coca-coli jest pełno cukru – nie uczysz już buddyzmu.

Takie terminy jak „mądrość” i „metoda” są istotne dla tych, którzy w trakcie studiowania buddyzmu jeszcze nie przebudzili się do prawdy, więc nie widzą między nimi różnic. Ale te rozróżnienia to tylko narzędzia, a nie „prawda”. Kiedy osiągniemy nasz cel, jakim jest oświecenie (nirwana), takie rozróżnienia będą wydawać się arbitralne.

Guru, osoba, która nas uczy i prowadzi, jest tylko jedną z nieskończonych metod wadżrajany, ale z punktu widzenia wadżrajany najważniejszą. Czasami mówi się nam, że „twój umysł mądrości jest twoim guru”, ale radzi się nam również „polegać na Dharmie, a nie na osobie, która jej naucza”. Bez względu na to, jak często staramy się sobie przypominać, że powinniśmy polegać na Dharmie, a nie na osobie, która jej naucza – jak radził sam Budda – ludzka natura jest taka, że gdy ktoś źle się zachowuje, zapominamy o tej radzie, obwiniamy naukę, i w końcu wylewamy rozbestwione dziecko Dharmy wraz z kąpielą.

Rozdział 6

Między słowami

Jak już widzieliśmy, Dharma, nauka Buddy, powstała w Indiach, a następnie migrowała po całym świecie. Dharma nigdy nie była definiowana tylko przez jedną kulturę narodową, ale wchłonęła różne zwyczaje ludów, które zaimportowały ją do swoich krajów. W Tybecie Dharma Buddy tak całkowicie zasymilowała się z tkanką tybetańskiego życia, że Tybetańczycy zapomnieli, że została zapożyczona. Być może dlatego nigdy nie przyszło im do głowy, że wiedza o kulturze tybetańskiej jest całkowicie zbędna dla japońskiego, amerykańskiego, europejskiego czy australijskiego ucznia buddyzmu, który chce praktykować Dharmę – chyba że robi doktorat z tybetologii. Prawdopodobnie większości Tybetańczyków nigdy nie przyszło do głowy, że ludzie Zachodu podążają za lamami dla Dharmy, a nie dla kultury.

W ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat wielu tubylców z Himalajów kształciło się poza tradycyjnym systemem szkolnym. Nigdy nie studiowali klasycznego tybetańskiego i nie potrafią zrozumieć tekstów tybetańskich. To dlatego wielu młodych Tybetańczyków woli studiować Dharmę po angielsku. Lamowie powinni się więc upewnić, że zapoznają tych młodych Tybetańczyków, Nepalczyków, Bhutańczyków itd. z podstawowymi naukami buddyzmu i praktykami, takimi jak Cztery Szlachetne Prawdy czy uważność. Ale tak nie jest. Zamiast tego młodsze pokolenie wierzy, że wszystko, co trzeba zrobić, aby być buddystą, to zapalić maślane lampki i okrążyć stupy. Tak więc lamowie nie tylko nie zbadali potrzeb współczesnych nietybetańskich studentów Dharmy, ale także przeoczyli całe pokolenie młodych Tybetańczyków.

Ostatnio zacząłem zdawać sobie sprawę, jak wiele nauk Buddy zaginęło w tłumaczeniu i mogę wskazać kilka powodów, dlaczego tak się stało. W dużej mierze wynika to stąd, że tybetańscy lamowie i ich uczniowie nie rozumieli swoich wskazówek kulturowych, a oprócz tego lamowie nie docenili potęgi języka. Do tego dochodzi tybetański oportunizm. Zbyt wielu tybetańskich lamów zabiera swoich zachodnich uczniów na przejażdżkę i uczy ich tybetańskiej kultury, a nie Dharmy Buddy. Rozumiem dlaczego. Lamowie są tak zaabsorbowani sobą i przetrwaniem Tybetańczyków, że nie dostrzegają wielkiego potencjału, jaki mają ludzie Zachodu jako naczynia Dharmy. Z tego co widzę, rezultat jest taki, że chociaż lamowie wykonali całkiem dobrą robotę, zachowując tybetańską kulturę i tradycje, znacznie mniej skutecznie ochronili Dharmę.

Cechy kulturowe

Pewnego wieczoru w Nowym Jorku dziewczyna, która nic nie wie o buddyzmie, wchodzi do ośrodka buddyjskiego. Od razu intryguje ją widok Azjaty siedzącego na wysokim tronie. Czuje pociąg do tego mężczyzny i fascynuje się jego mistyczną, duchową aurą, ale jest całkowicie zdumiona jego tronem. Dlaczego musi siedzieć tak wysoko? Azjata (lama tybetański) zasiada na wysokim tronie, ponieważ dorastał, wierząc, że im wyżej człowiek zasiądzie, tym cenniejsze będą jego słowa – w tym przypadku słowa Dharmy. Oczywiście ta kulturowa cecha ma sens dla Tybetańczyków, ale ciekawska amerykańska dziewczyna jest całkowicie zagubiona.

Na holenderski uniwersytet przyjeżdża lama z Azji, aby wygłosić wykład. Nie jest sam. Jego orszak złożony z małżonków, służących, sekretarek, osobistego lekarza, kucharza i masażysty kroczy w procesji za nim, a z tyłu podąża stadko pochlebców. Thomas, Dick i Harriet są na widowni. Uczestniczyli w przemówieniu, ponieważ są autentycznie zainteresowani Dharmą Buddy, szczególnie buddyjskim poglądem buddyzmu tybetańskiego na niedwoistość, a widok świty ich intryguje. Harriet jest tym zaniepokojona, ponieważ lama w najlepszym razie wygląda raczej na sławnego rapera niż filozofa, a w najgorszym na przywódcę sekty. Żaden z profesorów Thomasa, Dicka czy Harriet nigdy nie wszedł do sali wykładowej przy fanfarach trąbek w towarzystwie dziesiątków asystentów dydaktycznych, sekretarek i fizjoterapeutów.

W Azji sprawy mają się zupełnie inaczej. W wielu kulturach azjatyckich oczekuje się, że lama, zwłaszcza Rinpocze, będzie podróżował ze świtą. Dla nich usłużny orszak stwarza atmosferę podziwu i wielkości, która tradycyjnie otaczała wielkich mistrzów. Dla zachodniego oka całe to zamieszanie sprawia, że lama wydaje się nieco pompatyczny, a nawet komiczny. Zazwyczaj jednak większość ludzi Zachodu o to nie dba. Mieszkańcy Zachodu cenią prywatność i lubią okazywać uprzejmość swoim guru, co może być powodem, dla którego wolą, aby ich guru podróżowali w pojedynkę. I myślę, że prawdą jest stwierdzenie, iż ludzie na Zachodzie często są podejrzliwi wobec każdego, kto wydaje się niezdolny do spędzania czasu w samotności.

We Francji odwiedzającego ten kraj tybetańskiego lamę prosi się o rozmowę z grupą mindfulness dla początkujących. Aby potwierdzić wiarygodność swojego rodowodu, pierwszą rzeczą, jaką ten robi, jest wymienianie całego ciągu niezrozumiałych tybetańskich imion. Żaden z nowych uczniów mindfulness tego nie rozumie ani nie potrafi odgadnąć, co ten ciąg imion, których nie są nawet w stanie wymówić, ma wspólnego z ich praktyką. Nawyk przywoływania poprzednich wcieleń przez tybetańskich lamów jest kolejną, często błędnie rozumianą cechą kulturową Tybetu; doskonale się sprawdza wśród tybetańskich umysłów, które go stworzyły, ale całkowicie oszałamia Thomasa, Dicka, Harriet, amerykańską dziewczynę i francuską grupę mindfulness. Kiedy lama z wielką dumą ogłasza, że w swojej poprzedniej inkarnacji był buddyjskim bóstwem Mandziuśrim, widzi tylko puste twarze. To tak, jakby pielęgniarka z Zachodu powiedziała mieszkańcom wioski w odległej części Wschodniego Bhutanu, że jest reinkarnacją Florence Nightingale.

W Himalajach jest taki zwyczaj, że wierzący składają ofiary lamom, których odwiedzają, a lamowie tybetańscy oczekują tego samego od swoich zachodnich uczniów. Nie wiedzą, co zrobić z zachodnimi uczniami, którzy przychodzą do nich z pustymi rękami, ponieważ nie rozumieją, że składanie ofiar w taki sposób nie jest częścią zachodniej kultury. Nie zdają sobie też sprawy z tego, że ludziom Zachodu mówi się, iż lamowie nauczają mądrości Dharmy ze współczucia, a nie dla pieniędzy. W rzeczywistości, jeśli mieszkańcy Zachodu są proszeni o pieniądze w zamian za nauki, modlitwy lub cokolwiek „duchowego”, to większość z nich zakłada, że są oszukiwani. Lamowie nie rozumieją, że na Zachodzie, gdy pieniądze przeszły z rąk do rąk – na przykład obowiązkowa ofiara towarzysząca prośbie o modlitwę – miała miejsce transakcja prawna, która natychmiast zmienia charakter relacji między guru a uczniem. Z tantrycznego punktu widzenia uczeń „płaci” za wszystko, co robi guru, ofiarowując siebie, ciało, mowę i umysł. Ale w kontekście zachodnim guru, który prosi o zapłatę za odmówienie modlitwy, musi się liczyć z tym, że zostanie potraktowany jak każdy inny przemysł usługowy. Jego uczniowie mogą zacząć narzekać, gdy jego modlitwy nie działają, a niektórzy mogą nawet poprosić o zwrot pieniędzy.

Reakcje emocjonalne i każde inne będą się różnić w zależności od zwyczajów kulturowych i religijnych panujących w danym narodzie. Tybetańczycy, podobnie jak większość Azjatów, wywodzą się z kultury chroniącej twarz, podczas gdy mieszkańców Zachodu ograniczają uwarunkowane kulturowo poczucie winy i egzystencjalny niepokój. Kiedyś słyszałem, jak przygnębiona uczennica z Zachodu próbowała porozmawiać ze swoim tybetańskim nauczycielem o wyniszczającym poczuciu winy z powodu tego, że ma pracę, jedzenie na stole i dach nad głową, podczas gdy tak wielu jest bezdomnych i umiera z głodu i pragnienia.

„Miło z twojej strony, że myślisz o innych” – powiedział jej nauczyciel, który nie miał zielonego pojęcia, o czym ta kobieta mówi. Dla niego i dla większości tybetańskich lamów poczucie winy jest tym, co powoduje, że oczyszczamy się i spowiadamy, co sprawia, że poczucie winy jest bardzo pożyteczną emocją na duchowej ścieżce. Pomysł, że każdy może czuć się winny z powodu wygodnego życia, podczas gdy inni nie mają nic, był mu całkowicie obcy. „Jeśli nie masz poczucia winy, nie ma podstawy dla twojej duchowej ścieżki”.

Niewielu lamów zdaje sobie sprawę, że ci, którzy słuchają ich nauk, pochodzą z różnych środowisk rodzinnych i grup społecznych. Nigdy nie zrozumieli, że trwałe skutki traumy z dzieciństwa lub wykorzystywania fizycznego czy seksualnego mają duży wpływ na to, jak uczniowie odnoszą się do swojego lamy. Kiedy więc ofiara przemocy zbliża się do lamy w nadziei na znalezienie spokoju lub pocieszenia, czy nie pomogłoby, gdyby ten lama wiedział coś o traumie, uprzedzeniach rasowych i nadużyciach? A co z orientacją seksualną? Lamowie tybetańscy muszą wiedzieć, że czasami osoba urodzona w męskim ciele czuje się emocjonalnie i psychicznie kobietą – i vice versa. Lamowie muszą wiedzieć, że to nie choroba, to preferencja, taka sama jak to, że ktoś woli herbatę od kawy.

Po tylu latach nie udało mi się wskazać źródła cierpienia niektórych moich uczniów – po prostu nie wiem, skąd się ono bierze. Ale czy muszę? Czy muszę dokładnie wiedzieć, jak i dlaczego uczeń cierpi? Być może wystarczy tylko wiedzieć, że za cierpieniem ucznia coś się kryje. Gdyby lamowie przynajmniej uznali, że każdy uczeń ma za sobą inne narodowe, kulturowe, społeczne, religijne i intelektualne zaplecze, o wiele bardziej by to pomogło w zbudowaniu lepszego wzajemnego zrozumienia.

Poznanie cech kulturowych wspólnych dla każdego kraju wymaga czasu. Wyjaśnienie nieporozumień i rozbieżności również tego wymaga, nie wspominając o dużej dozie cierpliwości. Musimy więc wszyscy pamiętać, że Dharma, buddyzm dopiero niedawno zaczęły się zakorzeniać na Zachodzie i wciąż mają przed sobą bardzo długą drogę.

Potęga języka

Jakieś dziesięć lat temu wykładałem przez semestr w jednym z college’ów Uniwersytetu Oksfordzkiego i dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że religioznawstwo na wielu wielkich zachodnich uniwersytetach obejmuje naukę powiązanych z nim języków. Nauczyciele z Oxfordu dobrze przemyśleli swoje kursy, a ich nacisk na studiowanie języków leżących u podstaw religii wydaje się rozsądny. Ale faktem jest, że sanskryt, palijski i klasyczny tybetański są przestarzałe, archaiczne i prawie bezużyteczne poza środowiskiem uniwersyteckim. Perspektywy pracy dla biegle mówiącego w sanskrycie są praktycznie zerowe – z punktu widzenia zatrudnialności znacznie lepiej byłoby nauczyć się uproszczonego chińskiego.

Buddyzmu obecnie naucza się w kilku nowoczesnych językach. Jest to fakt współczesnego życia, o którym powinni wiedzieć wszyscy buddyści, nie tylko buddyści tybetańscy. Niedawno przeglądałem książkę o pieśniach palijskich. Przypominało to trochę czytanie dziewiętnastowiecznego chrześcijańskiego śpiewnika. Wtedy zdałem sobie sprawę, jak pilnie musimy przedefiniować angielskie tłumaczenia wielu terminów, których dzisiaj używamy. Gdybym był Kim Dzong-Ilem buddyzmu, zakazałbym takich słów jak „współczucie”, „oświecenie”, „oddanie” itp. pierwszego dnia mojego urzędowania.

Język jest również problemem dla Tybetańczyków. Jak już wspomniałem, duża część dzisiejszego młodego pokolenia nie kształciła się w szkołach prowadzonych przez Tybetańczyków, ale w takich miejscach jak liceum dr. Grahama w Kalimpong czy szkoła św. Józefa w North Point, gdzie wszystkie lekcje odbywają się po angielsku. Chociaż ci młodzi ludzie są buddystami, ich rozumienie „dobra” i „zła” jest zupełnie inne niż ich rodziców i dziadków, którzy nie otrzymali sponsorowanej przez Brytyjczyków edukacji. I jestem całkowicie pewien, że Tybetańczycy, którzy dorastali w Chinach w latach 70. i 80., rozumieją te słowa jeszcze inaczej.

Najwyższy czas, aby wszyscy tybetańscy lamowie nauczyli się skutecznie komunikować zarówno z mieszkańcami Zachodu, jak i Tybetańczykami, których wykształcenie i uwarunkowania kulturowe są tak odmienne od ich własnych. Wątpię, by wielu lamów nauczających dzisiaj na Zachodzie próbowało czytać literaturę popularną, na przykład książki J.K. Rowling o Harrym Potterze lub cokolwiek z klasyki, choćby Dumę i uprzedzenie Jane Austen czy Wielkiego Gatsby’ego F. Scotta Fitzgeralda. Nawet lama posługujący się dość płynną angielszczyzną nie dałby rady przetłumaczyć Rozsądnej i romantycznej na tybetański. Problem nie polega na tym, że w języku tybetańskim brakuje słów, aby opisać, jak rodzina musi spuścić z tonu po śmierci ojca, ale na tym, że lamowie nie mają pojęcia o unikalnych, bo zależnych od kultury warstwach znaczeń ukrytych za każdym ze słów Jane Austen.

Gdyby tylko lamowie, którzy obecnie nauczają Dharmy po angielsku, mieli jakieś podejrzenia, ile nieporozumień wynika z założeń wykształconych Anglików słuchających nauk madhjamiki lub tych, dla których angielski jest drugim lub trzecim językiem. Większość lamów nie ma pojęcia, że takie słowa jak „współczucie”, „ja”, a co za tym idzie „nie-ja”, „miłość”, „niestosowanie przemocy”, „piekło”, „ślubowanie”, „wykroczenie”, „pokusa” i „oświecenie” można różnie rozumieć, w zależności od wykształcenia, narodowości i kultury osoby słuchającej.

W kontekście religijnym bagaż kulturowy, który obciąża takie słowa, może uczynić je dość niebezpiecznymi. Weźmy na przykład takie słowa jak „samolubny” i „nieposiadający ja”. Wielu rodzimym użytkownikom języka angielskiego „self” niesie ze sobą ideę „duszy”, co sprawia, że zupełnie inne buddyjskie użycie „ja” jest mylące. Dla buddystów „ja” jest etykietą, tak jak „Coca-Cola” jest etykietą, z tą różnicą, że etykieta „Coca-Cola” może być wydrukowana na butelce lub puszce, podczas gdy etykieta „ja” nie ma się do czego przyczepić. Gdybyś miał teraz etykietę z napisem „ja”, gdzie byś ją umieścił? Na palcu u ręki? Na palcu u nogi? Uczuciu? Centralny punkt „ja” przez cały czas się zmienia; jest przemijający, chwilowy i ulotny. Nie ma zatem jednego miejsca, w którym można by ostatecznie wkleić etykietę „ja”. To bardzo subtelny punkt.

Podobnie jak buddyści, chrześcijanie starają się unikać bycia „samolubnymi” i promować działanie nieoparte na „ja”. W tym kontekście „nie-ja” oznacza „niebycie samolubnym”. Kiedy więc rodzimy użytkownik języka angielskiego otrzymuje buddyjską naukę zawierającą słowo „nie-ja” – powszechne tłumaczenie palijskiego terminu anattā – to co słyszy? A jeśli „ja” oznacza również ludzką „duszę”, to czy bycie „bez-dusznym” prowadziłoby do nihilizmu? To samo dotyczy „pustki”, co w języku angielskim oznacza, że chociaż naczynie może być teraz puste, kiedyś było pełne.

Podczas mojej europejskiej trasy po centrach Rigpy w 2018 r. mężczyzna, który obraził się na moje użycie słowa „zmiażdżyć”, opublikował komentarz w mediach społecznościowych. Użyłem słowa „zmiażdżyć” w kontekście zadania guru, by zmiażdżyć ego ucznia. Mężczyzna powiedział, że takiego terminu nie ma w naukach buddyjskich. W pewnym sensie to prawda: „zmiażdżenie” nie jest poprawnym tłumaczeniem oryginalnego sanskrytu. Dodał, że skoro buddyści wierzą, że nie ma czegoś takiego jak „ja”, to nie ma czego zmiażdżyć. I oczywiście ma rację. Całkowicie się z tym zgadzam. Ale dodałbym, że właśnie przez rozpoznanie, że nie ma ego, niszczymy to ego. Innymi słowy, miażdżymy ego, zdając sobie sprawę, że nie ma nic do zmiażdżenia. Dla tych, którzy dorastali w kulturze, w której brakuje pojęcia „nie-ja” (anattā), „zmiażdżenie ego” jest często interpretowane jako zburzenie pewności siebie lub poczucia własnej wartości. Gdyby było coś takiego jak naprawdę istniejące ego, zmiażdżenie go byłoby z pewnością aktem nadużycia. Ale nie ma żadnego ego, które trzeba zmiażdżyć.

Intonowanie we współczesnych językach to kolejny aspekt języka, który nie został jeszcze rozwiązany. Tybetańscy lamowie od dziesięcioleci zmuszają swoich uczniów do intonowania i recytowania praktyk w języku tybetańskim; stosują transliterację za pomocą alfabetu łacińskiego, aby uczniowie mogli recytować słowa jak papugi. Osobiście uważam, że o wiele lepiej, aby uczniowie wiedzieli, co mówią podczas praktyki, a ostatnio mocno naciskali na to, aby drupczen i drupczö były wykonywane po angielsku. Ale za każdym razem, gdy biorę udział w ceremoniach podczas zachodnich wydarzeń Dharmy, zwykle to sami ludzie z Zachodu – zwłaszcza ci, którzy są najmocniej zakonserwowani w tybetańskości – nalegają, aby praktyki grupowe odbywały się w języku tybetańskim.

Kiedyś poprosiłem kilku bardzo szanowanych lamów, z których żaden nie mówił biegle po angielsku, o przeczytanie na głos fonetycznej wersji sonetu Szekspira. Następnie zapytałem o ich reakcje. „To śmieszne! – odpowiedzieli. – Czy to ma jakiś sens? Dlaczego nas do tego zmusiłeś?” Są to ci sami lamowie, którym nawet do głowy nie przyszło, by umożliwić uczniom śpiewanie w ich własnym języku lub zachęcić do tłumaczenia tekstów, ćwiczeń z rymami i metrum, tak aby mogli je śpiewać lub recytować.

Zachodnia fascynacja egzotyką tybetańską

Innym aspektem, który przyczynił się do wielu nieporozumień między tybetańskimi lamami a ich zagranicznymi uczniami, jest zachodnia fascynacja tybetańską egzotyką. Dla niektórych tybetańskie narzędzia rytualne, kolorowe ubrania, kadzidła, sztuka itp. są bardziej atrakcyjne niż sama Dharma. Co więcej, ponieważ kultura tybetańska jest uważana za zagrożoną, wielu zatroskanych mieszkańców Zachodu chętnie oferuje swoją pomoc i wsparcie. Wszystkie te czynniki odgrywają pewną rolę. Wielu ludzi z Zachodu nie zdaje sobie sprawy, że kultura tybetańska nie jest Dharmą i woli wspierać zachowanie kultury tybetańskiej niż studiować i praktykować Dharmę. Ale jeśli nauczycielom naprawdę zależy na wyzwoleniu swoich uczniów, powinni wiedzieć, że kursy składania tradycyjnego białego szala nie wystarczą. Nauczyciel języka angielskiego raczej nie przestałby uczyć swoich tybetańskich uczniów czasowników nieregularnych, aby ich wyćwiczyć w piciu angielskiej herbaty z porcelanowych filiżanek z odpowiednio wygiętym małym palcem. I z pewnością by nie nalegał, że od tej pory każdą filiżankę herbaty należy pić dokładnie w ten sam sposób. Nauczyciele angielskiego uczą języka angielskiego, a nie starych angielskich nawyków.

Problem polega po części na tym, że nie wszyscy dzisiejsi nauczyciele tybetańscy otrzymali gruntowną edukację w zakresie Dharmy i zaskakująca ich liczba nie wie, jak nauczać. Dla nich powtarzanie kwintesencji nauk buddyjskich na temat śunjaty, współzależnego powstawania i tak dalej, w kółko, jest trudne i nużące, dlatego zamiast tego uczą tybetańskich nawyków kulturowych przebranych za Dharmę Buddy.

Nauczanie nie jest łatwe. Często najważniejszy aspekt jakiejś umiejętności lub filozofii jest najmniej namacalny i najtrudniejszy do przekazania. Na przykład zanim weźmiesz do ręki aparat, musisz wiedzieć, jak patrzeć na fotografowany obiekt. Ale jak nauczyć kogoś patrzenia? O wiele łatwiej jest pokazać uczniom, jak skonfigurować aparat, jaki wybrać czas otwarcia migawki i jaką przysłonę, a także przekazać kilka praktycznych rad, co należy robić, a czego nie podczas fotografowania. Uczniowie uwielbiają takie rzeczy. Na tej samej zasadzie trudniej jest nauczyć śunjaty niż składania białego szala lub robienia tormy. Dlatego niektórzy tybetańscy nauczyciele skupiają się w swoich instrukcjach na tym, jak ustawić tybetański ołtarz, i w ten sposób utwierdzają swoich uczniów w przekonaniu, że ustawienie takiego ołtarza jest najważniejszym aspektem buddyzmu tybetańskiego. To tak, jakby komuś powiedzieć, że tylko wtedy stanie się świetnym fotografem, gdy pozna różnice między aparatami Fuji i Sony. Uczniowie lubią się uczyć praktycznych umiejętności, które można szybko zastosować i mieć wymierne rezultaty. Lubią wiedzieć, jak ułożyć na ołtarzu i napełnić siedem misek na ofiary. Opanowanie sztuki intonowania modlitw po tybetańsku daje im pewność siebie – i uznanie. Lubią mieć poczucie, że wyciągnęli właściwe wnioski i wiedzą, co robią. Ale zobaczenie rezultatu nauk o śunjacie i współzależnym powstawaniu jest praktycznie niemożliwe ze względu na ich nieuchwytność i niewyrażalność.

Początkowo zachodni uczniowie prawdopodobnie szukali Dharmy z powodów duchowych. Ale po pewnym czasie ich zaabsorbowanie tradycjami tybetańskimi – jaskrawe kolory, bogate tkaniny i nadnaturalne narzędzia rytualne – odwróciło ich uwagę od głównego celu Dharmy Buddy, jakim jest oświecenie. Zdając sobie z tego sprawę, zamiast dawać uczniom szybki kurs na temat przejmowania tybetańskich nawyków, życzliwy i współczujący nauczyciel zawsze poprowadzi uczniów w kierunku studiów i praktyki, które prowadzą do wyzwolenia.

Na szczęście, ponieważ dziś ludzie z Zachodu wiedzą o wiele więcej o Dharmie Buddy niż w latach 60. i 70., są mniej podatni na oszukańcze lekcje tybetańskich lamów. W rzeczywistości zdumiewająca liczba ludzi Zachodu wie więcej o Dharmie niż tybetańscy khenpo i lamowie, więc nie da już sobie dłużej mydlić oczu – chociaż niektórzy lamowie na pewno próbują. W rezultacie buddyzm tybetański nie jest już tajemniczą, mistyczną przygodą, jaką był kiedyś, a jego nowość zaczyna słabnąć – co prawdopodobnie jest dobrą rzeczą.

Żaden z problemów, o których tu wspomniałem, nie jest łatwy do rozwiązania, ale uważam, że mówienie otwarcie o tym wszystkim to dobry początek.

Rozdział 7

Natchnienie a uzasadnione powody

W 2014 roku zacząłem zdawać sobie sprawę, że coś jest nie tak w świecie wadżrajany. Krążyły alarmujące plotki na temat niektórych guru wadżrajany i zacząłem się martwić, że dziecko wadżrajany zostanie wylane z kąpielą w atmosferze skandali.

Demaskatorskie publikacje, które doprowadziły do upadku Sogjala Rinpoczego, zostały opublikowane w 2017 roku. To nie pierwszy raz, kiedy nazwisko wybitnego guru wadżrajany pojawiło się w kontekście skandalu. W Tybecie szokujące rewelacje na temat lamów były stałym elementem życia, a skala wykroczeń była znacznie większa. Chociaż Tybetańczycy nie mieli dostępu do mediów społecznościowych (które jeszcze nie zostały wynalezione), plotki, które mają jakikolwiek związek z nadużyciem władzy, pieniędzy i seksu, wiązałyby się z hańbą i kompromitacją, w mgnieniu oka rujnując reputację. Nie muszę nikomu z was mówić, jak to działa.

Naszym podstawowym problemem jest to, że wszyscy jesteśmy ludźmi. Jako istoty ludzkie ulegamy złudzeniu i najczęściej nie mamy innego wyboru, jak polegać na systemach, które stworzyły dla nas inne omamione istoty ludzkie. Obecnie praktycznie nie da się uniknąć korzystania z takich systemów, metod i ścieżek, jeśli chcemy osiągnąć zaplanowane cele. Ale jak zauważył Budda Maitreja, chociaż jakaś forma systemu duchowego jest niezbędna dla tych, którzy szukają oświecenia, ta wybrana ścieżka może okazać się błędna.

Być może buddyzm jest jedynym systemem duchowym na świecie, który mówi swoim wyznawcom, że ich ścieżka – ścieżka buddyjska – nie jest doskonała i ostatecznie musi zostać odrzucona. W kontekście dyskusji filozoficznych z odklejonymi od rzeczywistości, kłótliwymi filozofami – zwłaszcza tymi, którzy popijają kawę Golden Bow na południowym brzegu Sekwany – takie stwierdzenie brzmi niezwykle imponująco. Dopiero gdy jesteśmy sami z naszą praktyką, zaczynamy zdawać sobie sprawę z tego, jak bardzo jesteśmy przywiązani do naszej ścieżki i jej wszystkich systemów. I tak być powinno. Jako buddyści powinniśmy wierzyć i dbać o naszą duchową ścieżkę. Łódź, która przewozi nas przez ocean, nie jest naszym ostatecznym celem, ale podróżnicy muszą pozostać lojalni wobec swojej łodzi, dopóki nie dotrą do drugiego brzegu. Tylko głupiec zatopiłby własną łódź.

Z powodu bycia osamotnionym,
z powodu posiadania złudnej natury,
z powodu bycia nieistniejącym
i z powodu bycia przerażonym,
dwojaka Dharma i szlachetna Sangha
nie są ostatecznym najwyższym schronieniem[1].

Opiekun Maitreja

Uttara-tantra-siastra

Władza, pieniądze i seks

Za każdym razem, gdy dwie zwiedzione istoty tworzą związek, zawsze występuje nierównowaga osobistej mocy; jedna zawsze będzie silniejsza i bardziej asertywna niż druga. Jednak bez względu na to, jak odważnie i umiejętnie byś się bronił, czasami zdecydujesz się podporządkować woli innej osoby. Po cóż upierać się przy swoim, skoro sam możesz na tym sporo stracić. Zwłaszcza jeśli rezygnacja z własnych przywilejów kusi bogatymi nagrodami w przyszłości. Tak zwykle działają wszystkie relacje nauczyciel–uczeń, bez względu na kontekst.

Osoby cieszące się powszechnym uznaniem i szacunkiem są zazwyczaj również niezwykle wpływowe. Na przestrzeni wieków niewielka liczba tybetańskich lamów miała dużą władzę, podczas gdy większość starała się z całych sił unikać wysokich urzędów duchowych i politycznych. Dla większości lamów największą wadą zajmowania wysokiej pozycji była nieunikniona utrata wolności osobistej. Jest wiele historii mówiących o tym, jak bardzo lamowie starali się uciec od tego rodzaju życia. Na przykład Dziamjang Khjentse Łangpo uniknął zaszczytu wyniesienia na stanowisko szabdrunga w klasztorze Ngor – bardzo potężnego klasztoru sakja – wymykając się z niego w środku nocy w przeddzień ceremonii. Innym razem do uszu Khjentse Łangpo dotarła pogłoska, że król Derge szuka doskonałego kaligrafa na stanowisko sekretarza. Zdeterminowany, by nie stać się jedną z królewskich własności, Khjentse Łangpo, który był mistrzem kaligrafii, celowo zniszczył wszystkie swoje najpiękniejsze dzieła i zaczął pisać nieczytelnym pismem, przez co wyglądało ono tak, jakby po stronie przechadzał się pająk.

Faktem jest, że niektórzy ludzie rodzą się liderami, a inni wolą się podporządkować. Buddyści przypisują to karmie. Kiedy grupa przyjaciół decyduje się na piknik, urodzony przywódca wkracza do akcji i mówi innym, kto powinien zrobić kanapki, kto ma przynieść sałatkę ziemniaczaną, kto zapewnić koce i tak dalej. To ma sens; dobry organizator może zaoszczędzić każdemu wiele czasu i pieniędzy. Tak jest nawet wśród anarchistów; jeden anarchista z pewnością będzie silniejszy i bardziej asertywny od innych. Ale ma to też pewien minus. Władza, która idzie w parze ze zdolnością do organizowania grup, jest łatwa do skorumpowania i zbyt często zaczyna tej władzy nadużywać. Wielu romantycznych marzycieli tęskni za światem bez zasad, praw i autorytetów. Na pierwszy rzut oka brzmi to jak raj, prawda? Dopóki sobie nie przypomnimy, że dyktatorami często stają się marzyciele, którzy zmuszają całe narody, aby przestrzegały ich reguł, po to tylko, aby oni mogli żyć swoim marzeniem.

W Tybecie kilku potężnych pod względem duchowym lamów stało się głową dużej sieci klasztorów, dzięki czemu dzierżyli znaczną władzę administracyjną i polityczną. Ale historia mówi nam, że sprawowanie władzy politycznej przez przywódców religijnych Tybetu było przyczyną ogromnych cierpień w całym kraju. Ten aspekt historii Tybetu może ci się wydawać interesujący, ale proszę, nie skupiaj całej uwagi na stosunkowo niewielkiej liczbie skorumpowanych lamów. Jeśli zdołasz oddzielić Dharmę od praktykującego, zobaczysz, że ogromna większość lamów poświęciła swoje życie dla dobra innych i praktykowania Dharmy. Istnieje wiele inspirujących historii o praktykujących, którzy odważnie przeciwstawiali się skorumpowaniu tybetańskich polityków; to może ci pomóc w demistyfikacji tybetańskiej historii.

Klasztory w Tybecie były odpowiedzialne za podtrzymywanie, zachowanie i propagowanie własnych tradycji i linii nauk. Ich zadaniem było więc fundowanie szkół, ośrodków, bibliotek, fundacji i stypendiów. Ale tak jak władza deprawuje, to samo dotyczy dostępu do dużych sum pieniędzy, a pieniądze znacznie bardziej przemawiają do wyznawców Buddy niż władza. Nie każdy potrzebuje lub chce stać na czele międzynarodowej korporacji, ale wszyscy musimy płacić rachunki. A ile to jest „dość”? To taka niewyraźna, zagadkowa, niewymierna koncepcja. Nawet miliarderzy nigdy nie mają dość.

Buddyzm zawsze polegał na potężnym wsparciu politycznym i finansowym, które miało pomóc w propagowaniu Dharmy. Bez tego nauki Buddy nie rozprzestrzeniłyby się tak szeroko. Na przykład rozkwit Dharmy Buddy na terenach Indii miał miejsce mniej więcej między IV a XII wiekiem n.e., kiedy władzę polityczną sprawowały dynastie Gupta i Pala – obie będące hojnymi patronami Dharmy Buddy. Historycy uważają, że jednym z powodów (niejedynym) osłabnięcia zarówno buddyjskiej, jak i dżinistycznej tradycji w Indiach było to, że w porównaniu z bardziej dominującymi religiami na świecie po prostu nie dysponowały one wystarczająco dużymi pieniędzmi. W tym świecie pieniądze są złem koniecznym, bez którego jednak nikt z nas nie może się obejść.

Nauki Buddy na temat „właściwego źródła utrzymania” są częścią buddyjskiej Ośmiorakiej Szlachetnej Ścieżki. Ta nauka jasno określa, o czym powinni pamiętać wszyscy buddyści, jeśli chodzi o zarabianie na życie. Buddyjscy mnisi i jogini nie powinni mieć oszczędności. Winaja zastrzega również, że mnisi muszą żebrać o jedzenie i jeść tylko to, co dostają tego dnia. Jogini powinni robić tak samo. Jako dziecko zawsze odczuwałem radość na widok mnichów i joginów, którzy regularnie przychodzili żebrać do naszego domu. Pędziłem do kuchni po jedzenie, które zostało odłożone do misek. Już samo wspomnienie tamtych czasów sprawia, że ciepło mi się robi na sercu. W dzisiejszych czasach wygląda to zupełnie inaczej. Wyobraź sobie przyjęcie, jakie otrzymałby buddyjski mnich, gdyby próbował żebrać na londyńskiej Bond Street. Tradycja żebractwa jest nadal praktykowana w niektórych krajach buddyzmu therawady, gdzie mnisi żebrzący o codzienny posiłek są jednym z najpiękniejszych widoków, jakie można zobaczyć. Ale niestety ona zanika.

Buddyzm prawie zawsze opierał się na pieniądzach i władzy, aby wspierać swoje nauczanie i praktykę, ale nigdy nie polegał na seksie. Seks nie jest jedną z „najniezbędniejszych rzeczy” Dharmy Buddy. Możemy praktykować Dharmę bez seksu, ale klasztory nigdy nie zostałyby zbudowane, a książki nigdy wydrukowane bez pomocy potężnych zwolenników i ich portfeli.

Dzisiaj wszyscy wymieniają się opowieściami o seksie w buddyzmie wadżrajany, do tego stopnia tym podekscytowani, że zarówno akt seksualny, jak i stosunek do seksu osób praktykujących wadżrajanę stały się w wadżrajanie najczęściej poruszaną kwestią.

Niezależnie od sytuacji wykorzystywanie seksualne jest zawsze złe. Wadżrajana nigdy nie usprawiedliwiała i nigdy nie będzie usprawiedliwiać nauczycieli wadżrajany, którzy zmuszają uczniów do robienia czegokolwiek, na co ci się nie zgadzają. W buddyzmie wykorzystywanie seksualne zalicza się do kategorii „szkody” i wszyscy praktykujący wadżrajanę powinni unikać krzywdzenia innych. Ale z tego, że jeden lama się nad kimś znęca, nie wynika wcale, że cała linia jest pełna oprawców. Szkody wyrządzone przez wykorzystywanie seksualne mają charakter osobisty. Ofiara cierpi emocjonalnie, psychicznie i fizycznie, a jeśli sprawca przemocy seksualnej zostanie złapany, spotka się z potępieniem, naganą, a czasami grozi mu więzienie. Publicznie ucierpi na tym zarówno jego reputacja, jak i spuścizna. Chociaż doniesienia o jego zachowaniu mogą splamić wizerunek Dharmy Buddy, to ofiara i sprawca cierpią najbardziej.

Należy pamiętać, że ogromna większość lamów to nie są drapieżcy seksualni, ponieważ już samo publiczne oskarżenie wystarczy, aby zniszczyć reputację. Ale ogólnie rzecz biorąc, szkody wyrządzone przez wykorzystywanie seksualne dotykają mniejszej liczby osób niż spustoszenie spowodowane korupcją instytucjonalną, nadużyciem władzy i oszustwami finansowymi.

Kiedy to piszę, czuję, jak moi krytycy wybuchają oburzeniem: „Ale co z ofiarami!”. Ubolewam nad każdą formą wykorzystywania seksualnego i oczywiście głęboko martwi mnie los ofiar. Jednym z powodów, dla których napisałem tę książkę, było zapewnienie nowym uczniom wadżrajany narzędzi analitycznych, jakich potrzebują, aby nigdy nie paść ofiarą jakiegokolwiek nadużycia.

Instytucjonalne wsparcie kontrowersyjnych lamów

Ostatnie skandale wywołały szereg uzasadnionych pytań. Buddyzm tybetański jest w rzeczywistości zorganizowaną religią z własnymi, starannie zorganizowanymi instytucjami i hierarchiami. Dlaczego więc współcześni uczniowie nie zostali ostrzeżeni przed lamami, o których wiadomo, że źle się zachowują lub którzy odznaczają się szczególnie trudnym charakterem? Dlaczego najwyżsi lamowie nadal popierają kontrowersyjnych lamów, czy to na piśmie, czy też przyjaźniąc się z nimi publicznie? Pytania te wyraźnie uwydatniają niektóre wyzwania, przed którymi stoi buddyzm tybetański. Ale znalezienie odpowiedzi na takie pytania jest skomplikowane.

Powiedzmy, że natknąłem się na nową uczennicę, która właśnie została zaakceptowana przez wybranego przez nią lamę. Wystarczy, że zobaczę promienny uśmiech nowej uczennicy i od razu wiem, że jest zachwycona swoim guru. Polegam jednak na swojej ograniczonej percepcji i na tej podstawie wydaje mi się, że niektóre z zajęć dydaktycznych tego lamy są nieco wątpliwe. Mogę nawet podejrzewać, że lama nie jest takim człowiekiem, za jakiego uważa go owa entuzjastycznie oddana mu uczennica. Ale musiałbym długo się zastanowić, zanim podzielę się z nią swoją oceną. Czemu? Po pierwsze, mój osąd tego lamy jest oczywiście oparty na moich własnych złudnych spostrzeżeniach i preferencjach. Czy podczas dokonywania oceny wpływała na mnie osobista zazdrość? Jak ta nowa uczennica zinterpretuje to, co jej powiem? Czy dobrze to przyjmie? Czy rozpozna, że staram się udzielać dobrych rad z głębi serca? Czy uwierzy, że wszystko, co mówię, pochodzi z troski i obawy o nią? A może sobie pomyśli, że zazdroszczę jej lamy?

Ponieważ nie jestem oświecony, pragnę zachować swoją reputację i wolałbym nie być uważany za zazdrosnego człowieka. Z drugiej strony mahasiddhowie nigdy nie dbali o to, co myślą o nich inni ludzie, zwłaszcza jeśli to, co mają do powiedzenia, jakkolwiek niepopularne, może utrzymać więź ucznia z Dharmą. Ale oczywiście ja nie jestem mahasiddhą.

Być może lama nowego ucznia wydaje się aktywnie wzbudzać kontrowersje – Sogjal Rinpocze nie jest jedynym lamą, który spotkał się z powszechną krytyką za swoje kontrowersyjne podejście do nauczania wadżrajany. Lama takiego nowego ucznia może być również szczególnie uzdolniony w przyciąganiu nowych ludzi do Dharmy, a jego uczniowie mogą czuć, że czerpią wielkie korzyści z jego nauk. Ale czy naprawdę wie, o czym mówi? Czy przeszedł odpowiednie szkolenie? I czy je ukończył? Mam na myśli to, czy sam ukończył praktykę u autentycznego guru wadżrajany?

Zachowanie co bardziej kontrowersyjnych lamów, których charaktery są ogromną mieszanką sprzeczności, było i nadal jest niezręczne do tego stopnia, że zarówno ich samych, jak i ich uczniów prowadzi do upadku. Co gorsza, ich niezdarność zagraża teraz samej Dharmie Buddy. Co by było, gdyby buddyzm został tak całkowicie zdyskredytowany przez działania kilku niezręcznych lamów, że jego nauki zostałyby zakazane? Co by było, gdyby Dharma Buddy stała się przestarzała, a przyszłym pokoleniom odmówiono by możliwości usłyszenia choćby jednego słowa, którego nauczał Budda? Taka strata w tym niepewnym świecie byłaby katastrofalna.

Oskarżenia o zachowanie Sogjala Rinpoczego krążyły od ponad dwudziestu pięciu lat, a skandal, który w końcu wybuchł, nie był nieoczekiwany. Reszta z nas, tybetańskich lamów, musiała coś słyszeć o tym, co działo się między Sogjalem Rinpocze a jego uczniami. Dlaczego więc się nie odezwaliśmy? Wiem, że niektórzy lamowie próbowali rozmawiać z nim na osobności, ale Sogjal Rinpocze najwyraźniej puszczał ich uwagi mimo uszu. A może po prostu nie słuchał.

W dzisiejszych czasach, kiedy w mediach społecznościowych publikowane jest niczemu niewinne selfie szanowanego lamy stojącego obok kontrowersyjnego lamy, co jest natychmiast interpretowane jako aprobata – popadam w paranoję. Takie czarno-białe założenia stawiają takich jak ja lamów w bardzo trudnej sytuacji. Zawsze chętnie rozmawiam z innymi lamami i w razie potrzeby udzielam rad. Ale temat nadużyć jest tak drażliwy, że wprowadzenie go do rozmowy nawet z najbliższym przyjacielem jest trudne i łatwo może zostać źle zrozumiane. Tak więc zawsze starałem się robić wszystko, co w mojej mocy, aby utrzymać przyjazny związek z Sogjalem Rinpocze.

Relacje z Tybetańczykami zawsze komplikuje tybetański zwyczaj, by nigdy nie mówić nikomu w twarz, co naprawdę się o nich myśli. Ludzie Zachodu uważają tę tradycję za dziwną, ale to może być bardzo przydatne. Spór między lamami nie przypomina walki Pawlaka i Kargula o wysokość płotu. Jeśli widać, że lamowie się nie zgadzają, przyjacielskie stosunki między rozległymi sieciami klasztorów i rodów łatwo mogą zostać zatrute, a rywalizacja może się zaognić. My, lamowie, wolimy podążać długą i ostrożną drogą, nawet jeśli umiejętne metody, które stosujemy, są powolne i wydają się nie przynosić skutku. Takie podejście trwa bardzo długo i wiąże się z wieloma próbami i błędami, ale skoro w końcu działa, jest warte wysiłku.

Zauważyłem też, że w dzisiejszych czasach wszystkim coraz trudniej jest mówić o tym, co myślą. Współcześni komentatorzy stanowczo twierdzą, że Zachód nadal ceni wolność słowa i otwartą debatę, ale moje własne doświadczenie jest zupełnie inne. Stwierdzam na przykład, że muszę bardzo uważać na to, jak podchodzę do drażliwych tematów z nietybetańskimi uczniami Dharmy, zwłaszcza gdy mówimy o ich guru.

Wychowałem się w kulturze, która wierzy, że im mniej dysharmonii między nami a innymi, tym lepiej. Ta preferencja dla harmonii nie ma nic wspólnego z Dharmą, to ludzka strategia. Ale ponieważ istoty ludzkie są złożone i pełne sprzeczności, to nawet jeśli robimy wszystko, co w naszej mocy, aby uniknąć konfrontacji, oraz jesteśmy konsekwentnie prostolinijni i uczciwi, to i tak cnotliwe zachowanie nie gwarantuje w pełni dobrego wyniku. Bez względu na to jak ktoś jest hojny i życzliwy, bez względu na to jak dobre ma intencje, jeśli jest przy tym uparty jak osioł, z pewnością komuś puszczą nerwy, czy to w pracy, czy w domu. Ludzkie wady podsycają konflikty. To się nie zmieni.

Jeśli ktoś, kogo podziwiamy, zachowuje się źle, często sami się cenzurujemy, przymykając oko na jego wady lub przechodząc w tryb zaprzeczania. Każdy z nas ma własny sposób życia z ludźmi o odmiennych poglądach. Być może twój mąż, żona lub najlepszy przyjaciel uwielbia twojego szefa. Twój szef natomiast nie tylko znęca się nad tobą, ale także nadużywa swojej pozycji dla własnych korzyści. W takim wypadku prawdopodobnie przemilczałbyś to, jak ciebie traktuje. Jak większość z nas, czujesz się skrępowany własnym egoistycznym planem – awansem, podwyżką itd. – który łatwo może zostać zmarnowany, jeśli wywołasz zamieszanie.

Starając się chronić własne interesy, rzadko wyrażamy się swobodnie lub mówimy, co naprawdę mamy na myśli lub w co wierzymy. Naiwnością jest wyobrażać sobie, że ludzie są wystarczająco otwarci, aby być naprawdę liberalnymi. Jedynymi prawdziwymi liberałami są mahasiddhowie, którzy zawsze mówią to, co mają na myśli, nie zważając na własny interes. Reszta z nas dostosowuje swoje zachowanie do własnego planu działania i odzywa się tylko wtedy, gdy może coś zyskać.

Wszyscy jesteśmy samolubnie ambitni. Byłoby zatem czymś nieszczerym wyobrażać sobie, że umiejętność bycia obiektywnym i krytyczne myślenie siłą rzeczy prowadzi do uczciwości lub sprawia, że zawsze będziemy działać zgodnie z własnymi przekonaniami. Większość z nas nawet nie chce przyznać się do tego, że ma jakiś ukryty cel. Umiejętność autocenzury doprowadziliśmy do takiej perfekcji, że nieustannie przymykamy oczy na źródło wszelkich problemów. Choć zachowanie naszego najlepszego przyjaciela – lub naszego szefa lub współmałżonka – jest rażąco złe, nic nie mówimy. Po co ryzykować utratę przyjaźni, małżeństwa lub pracy, mówiąc o tym, co myślimy? Ale właśnie dlatego złe zachowanie nie zostaje powstrzymane. Kiedy działamy, często robimy nie to co trzeba i w niewłaściwym czasie, tracąc wszystko, jak syn tybetańskiego drwala.

Pewnego dnia stary drwal poczuł się tak wyczerpany, że zasnął pod drzewem. Syn przyglądał się czule twarzy ukochanego ojca i spostrzegł, że na jego czole usiadła mucha. Wiedział, że staruszek bardzo potrzebuje snu, więc postanowił odgonić muchę, zanim obudzi ojca. Jego intencje były czyste, ale popełnił błąd: zamiast machnąć ręką, machnął siekierą. Całkowicie przy tym chybił i przeciął głowę ojca na pół.

Zawsze miałem pewne wątpliwości co do metod stosowanych przez Sogjala Rinpocze. Chociaż nigdy nie starałem się przedstawić go przyjaciołom i uczniom, nigdy też nie próbowałem zniechęcać tych, których zainspirował. W końcu kim jestem, żeby o tym orzekać? Nikogo też nie przedstawiłem wielkiemu Czatralowi Rinpocze, a był on prawdopodobnie najbardziej bezkompromisowym lamą, jaki kiedykolwiek istniał. W przypadku Czatrala Rinpocze sama jego nieprzekupność sprawiała, że czasami trudno było to zaakceptować. Unikałem przedstawiania go nowym uczniom Dharmy, ponieważ mógł im z miejsca powiedzieć, że skoro w każdej chwili możemy umrzeć, wszelkie snucie planów jest pozbawione jakiegokolwiek sensu. „Tak czy inaczej – mawiał – samsara i to ziemskie życie nie mają sensu”.

Pamiętam pewną dopiero co poznaną Amerykankę, która powiedziała mi, że polubiła Czatrala Rinpocze od momentu, gdy go spotkała, ale nie została jego uczennicą, ponieważ czuła, że nie jest w stanie spełnić jednego z jego warunków. Podejrzewałem, że wiem, o co chodzi, ale i tak zapytałem. Czatral Rinpocze powiedział jej, że może zostać jego uczennicą tylko wtedy, gdy nigdy nie będzie planować więcej niż trzy miesiące naprzód. „Jeśli nie możesz tego zrobić – powiedział – nigdy nie wracaj”.

Kilka lat temu spotkałem człowieka z Bliskiego Wschodu, który był żywo zainteresowany filozofią buddyjską. Moją pierwszą myślą było, że taka osoba to rzadkość, więc powinienem przedstawić go jednemu z moich zaprzyjaźnionych lamów. Zawahałem się jednak. Mój przyjaciel jest zagorzałym wegetarianinem i nigdy nie przepuszcza okazji, by skrytykować kogoś z powodu jego nawyku związanego z jedzeniem mięsa. Chociaż wegetarianizm z pewnością ma wiele zalet, obawiałem się, że gorliwość mojego przyjaciela może całkowicie zniechęcić tego człowieka z Bliskiego Wschodu od Dharmy Buddy. Ale naprawdę zależało mi na tym, żeby się spotkali. Zadzwoniłem więc do przyjaciela i poprosiłem go, żeby mi obiecał, że ten jeden raz sobie odpuści i nie będzie z miejsca żądał od tego mężczyzny, by ten zrezygnował z jedzenia mięsa. Cóż więcej mogłem zrobić?

Budda: twój guru

Jak na ironię, chociaż wielokrotnie mówiono nam, żebyśmy nie polegali na osobie, która naucza, ale na samym nauczaniu, większość z nas nigdy tego nie robi. Czemu? Niektórzy z nas spotykają guru i natychmiast dają się złapać. Otóż to! Nasze poszukiwania guru dobiegły końca i już nikogo ani niczego nie potrzebujemy. Inni zaczynają od samodzielnego czytania nauk buddyjskich. Po kilku godzinach zdajemy sobie sprawę, że wszystkie te grube, ciężkie księgi Dharmy, które stoją szeregiem na naszych biurkach, są pełne niejasnego buddyjskiego żargonu, a zatem trudno je zrozumieć. A poza tym co powinniśmy przeczytać najpierw? Staramy się więc uczestniczyć w wykładach Dharmy. Ale to nie działa, ponieważ słuchanie przypadkowych nauk też nam mąci w głowie, zwłaszcza gdy siedzimy w gorących, dusznych, przepełnionych salach, gdzie zawiłe, trudne do uchwycenia koncepcje stają się przedmiotem długich dyskusji.

Żywy nauczyciel to zupełnie inna sprawa. Możemy go zobaczyć, dotknąć i porozmawiać z nim. Dla wielu osób samo istnienie nauczyciela nie tylko inspiruje, ale wręcz zachęca do dalszej drogi. Niektórzy nauczyciele nie muszą mówić ani słowa. Mata Amritanandamayi, „święta, która przytula”, inspiruje miliony ludzi na całym świecie, po prostu ich przytulając. To fascynująca metoda. A kim niby jestem, by oceniać, czy to działa, czy nie?

Znalezienie odpowiedniego nauczyciela może być problemem. Od Sadhguru Jaggi Vasudeva po Eckharta Tolle, guru, którzy twierdzą, że doświadczyli objawień na zalanych słońcem plażach lub w zadymionych kuchniach, wciąż pojawiają się jak grzyby po deszczu. Każdy ma własną charyzmę i wiele z tego, co mówią, brzmi prawdziwie i dobrze, ale rzadko są to rzeczy nowe lub oryginalne. Najczęściej ich nauki są tylko odświeżoną wersją czegoś, co wcześniej zostało już powiedziane wiele razy. To, czy podążasz za takim guru, czy nie, zależy od ciebie. Możesz zbadać tych nauczycieli i ich nauki, a następnie samemu zdecydować, który z nich jest sensowny, a który nie. Możesz też w ogóle ich nie analizować, jeśli tego nie chcesz. Ale w pewnym momencie, podczas procesu wyboru nauczyciela, będą na ciebie oddziaływać twoje własne reakcje emocjonalne, jakkolwiek by były ulotne.

Nauczyciela można wybrać za pomocą tych samych narzędzi, których używamy do wyboru uczelni. Powiedzmy, że jesteś bardzo ambitny i decydujesz się aplikować na Uniwersytet Oksfordzki w Anglii, ponieważ tam wykształciło się pięćdziesięciu pięciu laureatów Nagrody Nobla. Gdyby z dnia na dzień nad brzegiem Izydy powstał nowy uniwersytet, który wyglądałby dokładnie tak samo jak Oksford, czy złożyłbyś do niego podanie? Nie, nie zrobiłbyś tego. Ponieważ twoją ambicją jest zdobycie Nagrody Nobla, bardziej sensowne jest dostanie się na uniwersytet, który może się pochwalić osiągnięciami w skutecznym pokierowaniu poprzednimi zdobywcami tej nagrody. Właśnie dlatego radzi się uczniom Dharmy, aby dowiedzieli się, czy guru, który wzbudził ich zainteresowanie, ma własnego guru, i zapytali, czy ten też podążał za swoim guru. Innymi słowy, czy guru jest częścią linii guru? A ilu guru z tej linii było odpowiednikami zdobywców Nagrody Nobla?

Jedną z korzyści płynących z podążania za guru, który należy do szanowanej linii, jest to, że prawdopodobnie wszyscy oni otrzymali gruntowne wykształcenie. Czy poprosiłbyś złotnika wyszkolonego w Cartier, aby naprawił zamek w diamentowym naszyjniku twojej babci, czy oddałbyś go hobbistycznemu ślusarzowi, który mieszka obok? Gdybyś potrzebował prawnika, czy nie upewniłbyś się, że ma dobre kwalifikacje? Czy nie wszyscy wolimy wybierać lekarzy, malarzy pokojowych i hydraulików na podstawie osobistej rekomendacji kogoś, komu ufamy? Czy czułbyś się komfortowo, powierzając swoje prawnicze obowiązki osobie bez kwalifikacji i bez biura, ponieważ jej nazwisko znalazłeś w ogłoszeniach drobnych w swojej bezpłatnej lokalnej gazecie, a kiedy rozmawiałeś z nią przez telefon, okazało się, że ma miły głos?

Ponieważ indywidualne prawa człowieka są tym, czym są, oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, abyś wybrał ślusarza hobbystę lub człowieka z miłym głosem. Możesz robić, co chcesz – proszę bardzo. Pamiętaj jednak, że jeśli coś pójdzie nie tak, jesteś zdany na siebie. To dlatego kładzie się taki nacisk na linię wadżrajany.

W dzisiejszych czasach wiele się dzieje w kwestii własności intelektualnej i praw autorskich. Wschodzące gospodarki, takie jak Chiny, są regularnie krytykowane w europejskich i amerykańskich mediach za kradzież zachodnich idei. Jednak Zachód od wieków kradnie idee z Azji i nadal to robi, zarówno na poziomie korporacyjnym, jak i indywidualnym. Wiele dzisiejszych, bardziej popularnych technik uważności było pierwotnie nauczanych w Indiach. Japońska sztuka układania kwiatów (którą Japończycy importowali z Chin wraz z buddyzmem) oraz japońska ceremonia parzenia herbaty zostały splagiatowane, zmienione i opakowane na modłę świata zachodniego, bez słowa uznania dla ich twórców. Podobnie niewielu dzisiejszych tak zwanych duchowych nauczycieli i pisarzy przyznaje się do źródeł, z jakich czerpie; słowa „oddajmy cesarzowi co cesarskie” wyszły już z mody. Tacy nauczyciele kradną spostrzeżenia największych myślicieli duchowych na świecie, upraszczają je, aby były zrozumiałe dla głupców, a następnie przekazują je jako swoje własne.

Jeśli pomimo tajemniczości otaczającej ich duchową edukację zdecydujesz się pójść za jednym z tych nowych nauczycieli, pamiętaj, że podejmujesz duże ryzyko. Odrzucenie zorganizowanej religii i oddanie się w ręce guru, który wyskoczył jak grzybek po deszczu, jest równie nierozważne jak powierzenie diamentów swojej babci hobbystycznemu ślusarzowi. Zawsze miej na uwadze, że skoro natychmiastowe zauroczenie skłania cię, by związać swój los z takim grzybowym guru, to pod względem duchowym jesteś zdany na siebie.

Dzisiaj wszystkie formy religii są traktowane z podejrzliwością, a szczególnie istniejące od dawna, zorganizowane religie. Ale czy niestowarzyszeni, samozwańczy guru nie są jeszcze bardziej podejrzani? Jakie masz gwarancje, że samozwańczy guru nie będzie cię wykorzystywał ani okradał? To życie daje nam bardzo niewiele gwarancji, ale wypróbowane i przetestowane mechanizmy kontrolne zapewniane przez zorganizowane religie – pomagają. Jeśli grzybowy guru, którym jesteś zauroczony, nie jest związany z konkretną grupą ani tradycją, nie będzie podlegał żadnej formie nadzoru. Od ciebie zależy, czy podejmiesz takie ryzyko, ale jeśli to zrobisz, nie będziesz miał żadnego duchowego odwrotu.

Możesz zapytać, w jaki sposób to, że Sogjal Rinpocze był częścią autentycznej linii, pomogło jego uczniom? Gdy guru należy do określonej tradycji i linii, możesz zasięgnąć porady u autorytatywnego źródła. Uczniowie samozwańczych, grzybowych guru nie mają tego rodzaju wsparcia. Tylko dlatego możemy teraz dokładnie przyjrzeć się temu, co poszło nie tak między Sogjalem Rinpocze a niektórymi z jego uczniów, że należał on do autentycznej linii, która konsekwentnie stosuje wszystkie zalecane przez wadżrajanę mechanizmy kontrolne. Fakt, że guru należy do linii, może nie gwarantować dobrego zachowania, ale przynajmniej uczniowie mają dostęp do godnego zaufania zestawu nauk, do których mogą się odwoływać.

Manifestacje bodhisattwów są jednak nieskończone, więc kim jestem, by osądzać, czy ktoś jest wykwalifikowanym nauczycielem, czy nie? Jeśli aspirujesz do podążania za Dharmą Buddy i masz wątpliwości co do tego, by wybrać guru, kierując się głosem serca, gorąco polecam, abyś wybrał tradycyjną drogę słuchania, kontemplacji i analizy.

Dharma: nauki

Niektórych ludzi pociągają nauki Buddy, ale wolą omijać wszystkich guru szerokim łukiem. „Chcę być buddystą, ale nie chcę żadnego guru. Zamiast tego wolę czytać buddyjskie książki”. Dużą wadą tego podejścia jest to, że utknąłeś przy jednej tylko interpretacji wszystkiego, co czytasz – swojej własnej. Będziesz w stanie spojrzeć na te nauki wyłącznie z wnętrza własnego systemu pojęciowego. Bez guru ani sanghi żaden z twoich z góry przyjętych pomysłów, błędnych wyobrażeń i tak dalej, nie będzie kwestionowany, a nieporozumienia nie zostaną naprawione.

Sangha: system kontroli i równowagi w Dharmie Buddy

System „sanghi” ma już w sobie wbudowane wszystkie niezbędne mechanizmy kontrolne. Jest to jeden z wielu powodów, dla których sangha jest tak ważna. Takie instytucje jak Nalanda, Odantapuri i Wikramaszila zostały pierwotnie założone w celu wspierania sanghi. Podobnie szedry, klasztory i ośrodki odosobnienia w Tybecie – powstały, aby wspierać sanghę. I chociaż instytucjonalizacja rodzi własne problemy, zdrowy rozsądek podpowiada, aby wyrostek robaczkowy wyciął wykwalifikowany chirurg w renomowanym szpitalu, a nie lokalny fryzjer. Czyż nie jest bezpieczniej oddać się w ręce wykwalifikowanego chirurga niż błyskotliwego reklamiarza, który ledwo umie czytać, nie mówiąc już o dostaniu się do szkoły medycznej?

Nigdy nie zapominaj: twój guru to twój wybór. Jako jednostka masz prawo do podejmowania własnych decyzji. Ale do kogo zwrócisz się o pomoc i przewodnictwo, jeśli twój porywający grzybowy guru nikomu nie podlega? Czy możliwe jest podążanie za naukami Buddy bez ryzyka nadużyć? Oczywiście, że jest. I być może najskuteczniejszym zabezpieczeniem ze wszystkich jest sprawdzenie, skąd pochodzi twój potencjalny guru, zanim poprosisz go, by został twoim przewodnikiem na ścieżce wadżrajany.

Zawsze miej na uwadze, że wszystkie zorganizowane religie i grupy duchowe są kierowane przez omamione istoty ludzkie i stąd zawsze istnieje żyzny grunt dla korupcji, biurokratycznego szwindlu i politycznej gry o władzę. Jeśli więc wybrałeś swojego guru pod wpływem kaprysu lub w sposób nieprzemyślany, a później ten guru cię okrada lub krzywdzi psychicznie czy seksualnie, nie będzie nikogo, kto wysłuchałby twoich skarg – żadnej duchowej organizacji, żadnej linii ani żadnego systemu edukacyjnego.

1. Tłum. Tomasz Szczygielski.↩

Rozdział 8

Pogląd: wszystko albo nic

Dlatego, Siariputro, w pustce nie ma materii, nie ma uczucia,

nie ma postrzeżenia, nie ma dyspozycji, nie ma świadomości;

nie ma oka, ucha, nosa, języka, ciała, umysłu;

nie ma [rzeczy] widzialnych, dźwięków, zapachów, smaków, [rzeczy] dotykalnych, fenomenów [ujmowanych umysłem];

nie ma składnika oka [itd.] aż do: nie ma składnika świadomości umysłu;

nie ma niewiedzy ani zniszczenia niewiedzy [itd.] aż do: nie ma starości i śmierci i nie ma zniszczenia starości i śmierci;

nie ma cierpienia, powstania [cierpienia], zniszczenia [cierpienia], drogi [do zniszczenia cierpienia]; nie ma poznania, nie ma osiągnięcia ani nieosiągnięcia.

Dlatego, Siariputro, na skutek [swej cechy] nieosiągnięcia bodhisattwa, mając oparcie w doskonałości poznania, pozostaje bez przeszkód myśli.

[Zaś] wobec braku przeszkód myśli jest [on] wolny od bojaźni, przezwyciężył wypaczenia [myśli] [i] jest osadzony w nirwanie[1].

Ten słynny fragment pochodzący z tekstu pt. Pradżniaparamita hrdaja, powszechnie znanego jako Sutra Serca, jest wyrazem niewyrażalnego, fundamentalnego poglądu buddyjskiego (jeśli można go nazwać „poglądem”), zrodzonego z wielkiego współczucia Pana Buddy.

Czym jest ów „pogląd”? Zanim kapitan wyruszy w rejs dookoła świata, musi mieć całkowitą pewność, że ziemia jest okrągła. Bez tego „poglądu” nie pomyślałby nawet o przepłynięciu z Nowego Jorku do Auckland, nie mówiąc już o wytyczaniu kursu. Gdyby szczerze wierzył, że świat jest płaski i był przekonany, że można spaść z jego krawędzi w nicość, nigdy by nie wypłynął w rejs. Obecnie okrągłość ziemi jest udowodnionym faktem fizycznym. Na jego podstawie kapitan zakłada, że będzie w stanie przepłynąć z Nowego Jorku do Auckland i nie wpadnie w pustą przestrzeń. Nie musi stale wzmacniać tego poglądu, dniem i nocą recytując „ziemia jest okrągła”, ponieważ jest o tym święcie przekonany. Chociaż mapa, której używa kapitan do zaplanowania swojej trasy, nie jest okrągła – jest to dwuwymiarowy rysunek na płaskiej kartce papieru – płaskość mapy nie skłania go do myślenia, że sam świat też jest płaski lub że jego statek może spaść z jego krawędzi. Wszystko to pokazuje, jak niezbędny jest właściwy pogląd.

Jednym z poglądów przekazywanych w Dharmie Buddy jest, że „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe”. Prawda tego stwierdzenia może nas przekonać intelektualnie, ale kiedy życie nas przerasta, staramy się uspokoić i chwytamy się wtedy pierwszej lepszej rzeczy. Ponieważ brakuje nam niezachwianego przekonania kapitana statku, snujemy takie plany, jakbyśmy mieli żyli wiecznie.

„Wszystko, co się pojawia, pozbawione jest rzeczywistego »ja«” to kolejny buddyjski pogląd, ale nie jest on równie łatwy do uchwycenia jak to, że „wszystkie złożone rzeczy są nietrwałe”. Nasze przekonanie co do tego przypomina bardziej przekonanie kapitana, który chce wierzyć, że świat jest okrągły, ale wciąż mu się wydaje, że może spaść z jego krawędzi.

Od czasów Buddy Śiakjamuniego aż do dziś autentyczni nauczyciele nieustannie podkreślali wagę ustanowienia i utrzymania właściwego poglądu. Konsekwentnie ostrzegają przed niebezpieczeństwem posiadania fałszywego poglądu, niepełnego poglądu lub braku jakiegokolwiek poglądu. Jakkolwiek jednak jest ten pogląd ważny, większość z nas i tak woli jego przeciwieństwo. Chcemy wierzyć, że niektóre rzeczy naprawdę istnieją i są trwałe, a nasze emocje – błogie.

Jeśli zwrócisz uwagę na to, co czytasz w tekstach buddyjskich, będziesz wiedział, że najbardziej okrutną ze wszystkich niecnych postaw jest posiadanie błędnego poglądu. Wszystko gaśnie, gdy masz zły pogląd – wszystko, co myślisz, wszystko, co robisz, jak odnosisz się do siebie, jak odnosisz się do innych i tak dalej. Życie może przez jakiś czas toczyć się zwykłym torem, ale w końcu wszystko się rozpada. Podobnie jak kapitan żeglugi morskiej, którego pogląd o tym, że ziemia jest płaska, wywołuje w nim lęk z powodu upadku z krawędzi i przez to popada w konflikt z załogą, która wie, że ziemia jest okrągła, nigdy nie będziesz w stanie się zrelaksować i żaden z twoich związków nie będzie przebiegał gładko.

Szanse, że ludzie tacy jak my zainteresują się właściwym poglądem, są niewielkie, nawet jeśli wiemy, że błędne poglądy zawsze prowadzą nas w złym kierunku. To trochę jak nasz stosunek do plastiku: wiemy, że plastik jest szkodliwy dla ludzi i dla środowiska, ale ponieważ dzięki niemu produkty zachowują świeżość, a on sam waży bardzo niewiele i niedużo kosztuje, nie jesteśmy w stanie przestać go wytwarzać ani używać. Plastik to proste, krótkoterminowe rozwiązanie. W całych Indiach herbatę piło się kiedyś z glinianych kubków, ale obecnie wszyscy używają plastikowych, ponieważ jest to wygodniejsze zarówno dla ćajwali[2], jak i dla osoby pijącej herbatę.

Buddyści bardzo nieufnie podchodzą do wszelkich błędnych poglądów i zazwyczaj uważają taką skłonność do wygody za niewystarczającą ilość zasługi, a w niektórych przypadkach jej całkowity brak. Czym jest buddyjski „niewłaściwy pogląd”? Przekonanie, że zjawiska pojawiają się przypadkowo, jest błędnym poglądem. Przekonanie, że jakieś zjawisko zostało stworzone przez wszechmocnego boga, również jest błędnym poglądem. Przekonanie, że stoły i góry są trwałe, jest błędnym poglądem, ponieważ zarówno jedno, jak i drugie jest nietrwałe. Stół składa się z wielu różnych części, więc przekonanie, że to jeden element, jest błędnym poglądem. Stoły i góry są obiektami przejściowymi, złożonymi, ciągle się zmieniającymi, więc wyobrażanie sobie, że istnieje coś, co nazywa się „stołowością” lub „górością”, jest błędem. Przekonanie, że istnieje jakieś „ja”, również jest błędnym poglądem, ponieważ nie ma czegoś takiego. I jeśli tantryk dokonuje jakichś rozróżnień lub rozwija w sobie jakiekolwiek preferencje ku czemuś, to również jest błędny pogląd.

Zgodnie z tekstami tantrycznymi wszystko to, co istoty trwające w ułudzie widzą, projektują, wyobrażają sobie, mierzą i o czym decydują, jest ograniczone, częściowe i jednostronne oraz zamknięte w ramach czasowych, przestrzennych, ograniczone liczbami, językiem, kulturą i przyzwyczajeniami. To jest właśnie to, co tantra nazywa „nieczystym” postrzeganiem. To jak bycie pijanym. Wszystko, co postrzegasz, jest zniekształcone przez twoje pijaństwo i dlatego jest nieczyste. Kiedy już wytrzeźwiejesz, wracasz do swojego pierwotnego, przedalkoholowego stanu. Ale bez względu na to czy jesteś pijany, czy trzeźwy, zawsze jesteś „sobą”. Pod wpływem alkoholu twoje wyobrażenia są wypaczone, ale nadal jesteś sobą. Wciąż jesteś taki sam: zanim zaczniesz pić, kiedy jesteś pijany i po wytrzeźwieniu. Nie tylko jesteś taki sam, ale wszystkie zjawiska nadal są takie same. Nic się nie zmienia. To jest pogląd tantryczny. Słowo „tantra” oznacza „ciągłość” lub „nić”.

Wyznawcy wielu różnych wierzeń, od tych, którzy biorą udział w konferencjach międzywyznaniowych po religijnych ekspertów BBC, zazwyczaj wywołują u nas wrażenie, że wszystkie religie są takie same. Uwielbiają rozmawiać o podobnych metodach i technikach, z których korzystają wszystkie religie – nie kradnij, nie zabijaj, nie stosuj przemocy, bądź tolerancyjny itd. – ale nigdy nie dyskutują o podobieństwach poglądów. W pewnym sensie to zrozumiałe. Niewielu nauczycieli w dzisiejszych czasach wie dużo na ten temat, a ci, którzy wiedzą, nie potrafią przekazać go własnej społeczności, nie mówiąc już o tych, którzy pochodzą z zupełnie różnych środowisk i kultur.

Bądźmy szczerzy, jako temat pogląd jest suchy jak kość i raczej nudny. Nie jest ani przyjazny dla użytkownika, ani kolorowy i nie buduje od razu sugestywnej i inspirującej atmosfery, której doświadczamy w pomieszczeniu pełnym tlącego się kadzidła, pachnących kompozycji kwiatowych i egzotycznej muzyki sakralnej. Nauki na temat buddyjskiego poglądu sprawiają, że ludzie ziewają, a uczniowie często biją się w piersi, że nie są wystarczająco mądrzy, by zrozumieć, o co w tym wszystkim chodzi.

Po ustaleniu kursu statku kapitan może się zrelaksować. Wiedząc, że ziemia jest okrągła, jest przekonany, że jego statek nie wypłynie poza jego krawędź. Podobnie, jeśli nauki buddyjskie zostaną w pełni zrozumiane, wiele wyzwań, przed którymi stoimy na ścieżce Dharmy, zostanie natychmiast rozwiązanych. Od pytań typu „czy powinienem oferować nagietki czy róże?” oraz „czy indyjski, czy tajski styl pokłonu jest bardziej autentyczny?” po „jak powinniśmy interpretować historie o gościu, któremu guru kazał zbudować dziewięciopiętrowy budynek?” czy „a co z tymi uczniami, których guru pokonał drapakiem?”.

Niektórzy tylko spojrzą na buddyjskie metody i odrzucają je jako archaiczny przesąd lub szamańskie banialuki. Dla innych Dharma Buddy jest magiczna. Jeśli na moim ramieniu pojawi się swędząca wysypka, pociesza mnie, gdy mój guru doradza mi intonowanie określonej mantry. Uczniowie są zachwyceni, gdy nauczyciel każe im praktykować uważność oddechu, wysyła po inicjację lub każe wykonywać codzienną praktykę sadhany. Inni uwielbiają ofiarować kadzidło i praktykować siedzącą medytację. Niektórzy są nawet podekscytowani i zainspirowani, gdy mają za zadanie postrzegać zgrzybiałego starca, który ślini się i bełkocze, jako doskonałej istoty. Buddyjskie metody inspirują różnych ludzi, którzy chętnie je praktykują.

Jeśli twojej praktyce towarzyszy silna wiara we właściwy pogląd, guru staje się czarodziejskim, wszechmocnym przewodnikiem, który ci pokaże, jak pozbyć się dualistycznego rozróżniania i doprowadzi cię do urzeczywistnienia niedwoistości. Ale bez właściwego poglądu możesz zapomnieć o tym, by widzieć w śliniącym się guru doskonałego buddę. Bez względu na to jak proste masz plecy podczas medytacji, bez odpowiedniego poglądu niewiele osiągniesz. Nie osiągniesz urzeczywistnienia, nie pomkniesz tą ścieżką szybko i błogo do samego końca. Jak myślisz, jak długo będziesz w stanie utrzymać dyscyplinę podczas praktyki siedzenia bez właściwego poglądu? Siedząca medytacja jest jak podnoszenie ciężarów, jeśli nie robisz tego przez kilka tygodni, twoje mięśnie stają się obwisłe. Bez poglądu praktyka siedzącej medytacji przypomina trochę pielenie: jeśli zrobisz sobie tydzień przerwy, chwasty odrosną i musisz zaczynać od nowa. To samo dotyczy uważności; tydzień bez praktyki, a nawet najbardziej entuzjastyczny maniak mindfulness cofnie się na linię startową. Więc o co chodzi? Po co się męczyć? Sama uważność nigdzie cię nie zaprowadzi. Jedynie ładuje akumulatory – a te zawsze będą wymagały doładowania. Pomyśl o tym przez chwilę. Czy perspektywa wykonywania ćwiczeń uważności każdego dnia, aż do śmierci, nie jest dość ponura, a nawet przygnębiająca? Praktyka uważności bez poglądu to kolejna nudna zabawa w samsarze. Dosłownie przypomina to obserwowanie, jak schnie farba.

Gdyby celem buddyzmu było jedynie nieprzerwane medytowanie rok w rok, nie różniłoby się to zbytnio od samobiczowania. Dla praktykującego buddysty oznaką prawdziwego postępu jest całkowite wyczerpanie samej ścieżki, czego nie można osiągnąć bez zrozumienia poglądu.

Ścieżka buddyjska

Łatwiej będzie ci się oswoić ze ścieżką buddyjską, jeśli pomyślisz o niej jako o mieszance czterech składników: poglądu, praktyki, postawy i rezultatu.

Pogląd buddyjski

Na razie podsumujmy buddyjski pogląd w następujący sposób: wszystkie złożone rzeczy są nietrwałe; wszystkie emocje są bólem; nic z natury nie istnieje; a tak zwana nirwana, oświecenie, jest poza skrajnościami i wymysłami. To nauka znana pod nazwą Czterech Pieczęci.

Praktyka buddyjska

Bez względu na to, jaką metodę wybierzesz do praktykowania – ofiarowanie kadzidła, medytację czy śpiewanie mantr – musi to być sprzeczne, przeciwstawne i przeciwdziałające dualizmowi. Innymi słowy, metoda musi zaprzeczać przeciwieństwu poglądu i wzmacniać twoją pewność i realizację tego poglądu. Jeśli tak się dzieje, mamy wówczas do czynienia z praktyką buddyjską. Jeśli tak nie jest, ale życzysz sobie i modlisz się o to, żeby wszystko, co robisz, wzmacniało twoje urzeczywistnienie tego poglądu, to nadal jest to uważane za praktykę buddyjską. Zasadniczo wszystkie praktyki, które są sprzeczne z dualizmem, są zgodne z poglądem buddyjskim.

Postawa buddyjska

Postawa buddyjska to niepopadanie w skrajności. Bez względu na zawód lub preferencje żywieniowe – mnich, osoba świecka, mieszkaniec jaskini, kierownik banku, wegetarianin czy przestrzegający diety paleo – nigdy nie możesz popadać w skrajności. Dlaczego nie? Ponieważ skrajność jest względna, a zatem dualistyczna, a dualizm nie jest zgodny z poglądem buddyjskim. Nie oznacza to, że buddysta, który jest również wegetarianinem, musi od czasu do czasu zmusić się do zjedzenia kawałka mięsa, aby nie popaść w ekstremizm. Bycie wegetarianinem nie jest celem, to metoda. Celem jest wyzwolenie.

Rezultat buddyjski

Rezultat praktyki buddyjskiej definiuje się jako wyeliminowanie. Na przykład marzenie senne, którego doświadczasz podczas snu, natychmiast znika po przebudzeniu, a rezultat, który opisujemy jako „przebudzenie”, jest dokładnie zgodny z poglądem buddyjskim. Innymi słowy, kiedy już obudzisz się z myślą, że wszystkie złożone rzeczy są nietrwałe, i pojmiesz to nie tylko intelektualnie, ale i emocjonalnie, nie będziesz już dłużej trzymać się kurczowo swojego Chevroleta Bel Air, rocznik 1960 ani swojego związku pt. „i odtąd żyli długo i szczęśliwie”. Rezultat buddyjski jest zatem definiowany przez wyeliminowanie, a nie przez coś, co zdobywany lub uzyskujemy.

Niezbędny pogląd

Czy lubisz słuchać nauk therawady na temat nietrwałości (aniczcza), braku zadowalania (duḥkha) i bezjaźniowości (anattā)? Albo nauk pojazdu bodhisattwy o pradżniaparamicie (doskonałości mądrości), śunjacie i mahakarunie? A może wolisz bardziej oszałamiające nauki pojazdu tantry, na przykład tę, która mówi, że sto emocji równa się stu mądrościom i tak jak stos kamieni zawierający rudę złota wysokiej jakości jest w rzeczywistości kupą złota, tak też wściekła chmura burzowa jest w rzeczywistości obłokiem mądrości; albo naukę tantryczną, która mówi, że twoje ciało, ta rozkładająca się bryła mięsa, to nic innego jak bóstwo, mandala. Niezależnie od tego, którego pojazdu nauk buddyjskich zdecydujesz się słuchać, wszystkie dotyczą poglądu. I, jak już powiedzieli mistrzowie przeszłości, a nauczyciele przyszłości będą nadal powtarzać, pogląd ten jest trudny do zrozumienia. Ale nie dlatego, że jest gęsty lub nudny. Pogląd jest trudny, ponieważ my, ludzie, jesteśmy ubodzy w zasługę.

Co oznacza „trudny pogląd”? Otóż pogląd jest trudny, ponieważ my jako podmiot postrzegający nie chcemy na niego spojrzeć. Innymi słowy, zaprzeczamy mu, a zaprzeczenie poglądu jest klasycznym symptomem braku zasługi. Od rażących zaprzeczeń, takich jak „palenie nie jest złe dla mojego zdrowia”, po bardziej subtelne, takie jak „przemoc, którą znoszę, nie szkodzi naszemu związkowi”, zaprzeczanie temu poglądowi jest jednym z naszych najgłębiej zakorzenionych nawyków. Jest również jedną z najmądrzejszych i najbardziej upartych ze wszystkich skaz, których się trzymamy. Mamy skłonność, by sprzeciwiać się patrzeniu na pogląd, ponieważ czujemy się komfortowo w sytuacji status quo. Jeśli codziennie przez dziesięć lat jeździsz do pracy tą samą trasą, nawyk staje się tak silny, że gdy otwierają nową, szybszą i bezpieczniejszą drogę, niemal boisz się ją wypróbować. Jeszcze silniejszym powodem, by unikać patrzenia na pogląd, jest paradoks. A my, ludzie, po prostu nie wiemy, jak żyć z paradoksem.

Czcimy Buddę i składamy mu hołd za całą mądrość i zręczne środki, które nam dał. Ale dla mnie jego najważniejsza nauka dotyczy tego, jak docenić paradoks i z nim żyć.

Paradoks

Wspaniale, że spotkaliśmy się z paradoksem. Teraz możemy mieć nadzieję na postęp.

Niels Bohr, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, 1922[3]

Czym jest paradoks? Słowo „paradoks” (połączenie sprzecznych cech) sugeruje zaangażowanie dwóch lub więcej elementów. W kontekście Dharmy Buddy słowo „paradoks” można z jednego punktu widzenia rozumieć jako „docenienie niedwoistości pustki i przejawienia”. Ale, jak wiele innych przekładów, ten też nie oddaje w pełni buddyjskiego znaczenia.

Sanskryckie słowo adwaja, które oznacza „nie dwa” lub „bez drugiego, jedyne, wyjątkowe”, jest powszechnie tłumaczone jako „niedwoistość”, ale buddyści często wolą używać słowa „zjednoczenie”[4]. Problem ze „zjednoczeniem” polega na tym, że oznacza połączenie dwóch lub więcej elementów – jak Unia Europejska lub związek małżeński – i dlatego odbiega dość daleko od oryginalnej buddyjskiej koncepcji adwaji. Mimo to buddyści nadal mówią o „zjednoczeniu”.

Innym ważnym słowem w naszej dyskusji jest tybetańskie słowo micze, pochodzące od tantrycznego terminu miczepa[5]. Micze jest często reprezentowane przez wadżrę i oznacza „niemożliwość rozłączenia”, „niepodzielność”, „niezmienność” lub „niezniszczalność”. Podobnie jak ogień i ciepło, miczepa nie może być ani rozdzielona, ani nie jest jednością. Gdyby ogień i ciepło można było rozdzielić, spaliłbyś się w chwili, gdy spojrzysz na ogień.

Aby zrozumieć buddyjską ścieżkę, musimy zmierzyć się z tym, co buddyści rozumieją przez „paradoks” – jego naturą, funkcją i sposobem działania. Paradoksy można znaleźć w każdym zakamarku buddyjskiej ścieżki. Na przykład praktykujący therawadę zawsze kładą nacisk na utrzymanie prostych pleców, gdy siedzą w medytacji, i starają się zachować nienaruszone wskazania winai. Jednocześnie nigdy, ani na chwilę, nie porzucają poglądu, że w rzeczywistości nie ma żadnego „ja”, które miałoby siedzieć z prostymi plecami lub dotrzymywać ślubów – poglądu anattā. W mahajanie w Sutrze Doskonałości Poznania[6] mówi się, że „forma jest pustką” i w tym samym oddechu „pustka jest formą”. Ale jeśli chodzi o używanie paradoksu jako ścieżki, myślę, że uczciwie jest powiedzieć, że tantra i wadżrajana odsuwają wszystkie inne ścieżki w cień.

Na pierwszy rzut oka nauki Buddy, z których wiele jest z natury paradoksalnych, wydają się wzajemnie sprzeczne. W Sutrze Dżatakamala, popularnie znanej jako Opowieści o przeszłych żywotach Buddy, Budda mówi nam: „pewnego razu, kiedy byłem małpą” i „pewnego razu, gdy byłem królem”, sugerując w ten sposób nie tylko istnienie „ja”, ale również reinkarnacji. Jednak obok nauk, które zakładają, że istnieją kolejne przerodzenia, Budda nauczał również o anattā (postrzeganie trwale istniejącego „ja” jest iluzją).

Nadużywanie słowa „reinkarnacja” stanowi problem, ponieważ prowadzi współczesnych czytelników do błędnego przekonania, że coś takiego jak „ja”, „dusza” lub „osobowość” naprawdę istnieje i podlega reinkarnacji. Nienawidzę tego słowa!

W naukach sutr Budda opisuje, jak to się dzieje, że czyny przynoszą skutki. Zabijanie czujących istot jest przeciwieństwem cnotliwego działania; konsekwencje obejmują niewyobrażalne cierpienie w krainach piekielnych i skrócone życie w świecie ludzkim. Mówi też o sile aspiracji przeważającej nad działaniem. Możemy nie być w stanie rozproszyć cierpienia innych naszymi własnymi działaniami, powiedział, ale dążenie do tego, „aby wszyscy byli wolni od cierpienia”, zawsze czyni cuda. Jednak obok swoich nauk o dążeniu i działaniu Budda opisuje także moc nierobienia niczego: „nie przebywaj w przeszłości, nie przebywaj w przyszłości i nie wymyślaj”.

Budda mówi nam, że żadna emocja nie jest bardziej niebezpieczna niż gniew, a nienawiść niszczy wszelką cnotę i zdrowie. Mówi również, że tak jak wyśledzenie zagubionego słonia jest możliwe tylko poprzez podążanie za jego śladami, tak jedynym sposobem na odnalezienie swojej wrodzonej mądrości jest podążanie za śladami mądrości, którymi są twój własny gniew, pożądanie i tak dalej.

Wszystkie emocje należą do pięciu rodzin buddy. Tantra mówi o relacjach między rodzinami buddów w ten sam sposób, w jaki zoolodzy wskazują, że chociaż delfiny wyglądają jak ryby, w rzeczywistości są ssakami. Podobnie jeśli chodzi o tantrę, obojętnie jak dana emocja może wyglądać, w rzeczywistości należy do rodziny buddy. Wszyscy praktykujący tantrę powinni pielęgnować taką właśnie postawę wobec własnych emocji. Tak jak kwiaty lotosu rosną tylko w mętnej wodzie, tak mądrość można znaleźć tylko w naszych negatywnych emocjach.

Najważniejsze jest to, że wszystkie nauki Buddy są paradoksalne. Czy buddyści są zawstydzeni pozornymi sprzecznościami, które podkreślają takie paradoksy? Czy wszystkie sprzeczności powinny być teraz zrewidowane i wygładzone? Absolutnie nie! Buddystów nie wprawiają one w zakłopotanie, wręcz celebrują wszystkie takie paradoksy, ponieważ zawierają one niezmierzone bogactwo Dharmy Buddy.

Pozostaje jednak pytanie, dlaczego Budda wypełnił swoje nauki tak wieloma paradoksami? Dlaczego nauczał w tak sprzeczny sposób?

Czołowy fizyk z MIT, który mieszka na 21. piętrze nowego apartamentowca, pewnego dnia wraca do domu i widzi swojego dwuletniego syna wiszącego niepewnie nad krawędzią balkonu. Co powinien zrobić fizyk? Czy niespokojny ojciec, zwykle bezkompromisowy i totalnie zafiksowany na swojej dziedzinie zacząłby wyjaśniać prawa grawitacji swojemu synowi, aby go przekonać, by wrócił na balkon? A może zacząłby machać jego ulubioną pluszową pandą, aby przyciągnąć jego uwagę i zwabić w bezpieczne miejsce? Fizyk wie, że niedźwiedź nie jest prawdziwy, ale ponieważ jego priorytetem jest uratowanie syna, odnosi się do niedźwiedzia tak, jakby był prawdziwy. Podobnie Budda, nasz współczujący przewodnik i nauczyciel, nigdy nie przestał wymachiwać, grzechotać, afiszować się, trąbić, pysznić się i tańczyć, abyśmy odwrócili uwagę od tych rozpraszaczy, które wiążą się z ogromnym ryzykiem, i zwrócili ku bezpieczniejszym możliwościom. Tak jak fizyk nigdy by nie pomyślał, że wypchana panda jego syna jest mniej użyteczna lub ważna niż cenny interferometr z jego instytutu, tak buddyści nigdy nie lekceważą paradoksalnych nauk ani nie odnoszą się do nich z pogardą. W końcu, bez pandy, jak fizyk miałby nakłonić syna do tego, żeby ten wspiął się z powrotem na balkon?

Dwie Prawdy

Jedną z metod Buddy na przyzwyczajenie się do życia z paradoksami, która jest również popularną metodą ustanawiania buddyjskiego poglądu, jest nauczanie znane jako „dwie prawdy”: prawda „względna”, „konwencjonalna” i prawda „ostateczna”, „absolutna”. Czym jest prawda względna? Najprościej mówiąc, jest to wszystko, co postrzega zwodniczy, dualistyczny, kłamliwy umysł. Czym jest zatem prawda ostateczna? Dokładnym przeciwieństwem względnej prawdy – w prawdzie ostatecznej nie ma nic złudnego. Jednak mówienie o ostatecznej prawdzie jest działaniem dualistycznym, co oznacza, że dyskusję zawsze klasyfikuje się jako prawdę względną. Ostateczna prawda jest poza dyskusją, etykietowaniem, rozróżnianiem, dualizmem, osądami i kategoriami.

Wyzwanie, przed którym staje wielu uczniów i praktykujących, polega na tym, że początkowo prawda względna i prawda absolutna wydają się dwoma oddzielnymi rodzajami prawdy, które mogą nawet z sobą rywalizować. Ale tak oczywiście nie jest. Dwie prawdy – względna i absolutna – to po prostu zabieg językowy, którego musimy użyć, jeśli chcemy rozmawiać o dwóch aspektach prawdy. Prawda względna jest jak spoglądanie na sznur w paski i mylenie go z wężem, a prawda absolutna mówi, że wąż nie istnieje. Naszym problemem nie jest to, jak pozbyć się węża, bo węża nie ma i nigdy go nie było. Problem polega na tym, w jaki sposób – doświadczywszy iluzji węża – moglibyśmy się teraz pozbyć lęku przed konfrontacją z wężem?

Z tego, co widziałem, ta niezwykle ważna nauka została albo źle przekazana mieszkańcom Zachodu, albo niewystarczająco wyjaśniona. Dla większości zachodnich umysłów słowo „ostateczny” nie tyle oznacza „względny”, co raczej coś niesłychanie ważnego. Być może dlatego tak wielu ludzi Zachodu wydaje się bardziej cenić prawdę ostateczną niż prawdę względną. Buddyści nie dokonują tego rozróżnienia; nie myślą w ten sposób. Dharma ani nie patrzy z góry na prawdę względną, ani z podziwem na prawdę ostateczną, nie dlatego, że – tak jak panda i interferometr – są równie ważne, ale dlatego, że żadna z nich nie istnieje. Obie są tylko narzędziami. Tak jak dla fizyka interferometr nie jest ani o grosz cenniejszy niż panda, tak dla buddysty względna prawda nie jest ani o grosz mniej cenna niż prawda ostateczna. Przetrwanie Dharmy Buddy zależy nie tylko od dogłębnego zrozumienia prawdy względnej i prawdy ostatecznej – być może prawda „absolutna” jest lepszym tłumaczeniem – ale także od rozpoznania, że samo odróżnianie względnego od absolutnego jest narzędziem edukacyjnym, a nie czymś realnie istniejącym.

Nie ma zachodniego odpowiednika dla buddyjskich terminów, takich jak prawda względna i prawda absolutna, jasność i pustka, czy nawet samsara i nirwana; wszystkie zostały przyjęte po to, żeby się porozumieć i dlatego są prawdami względnymi. I pamiętaj, względna prawda tak naprawdę nie istnieje. Podobnie „podstawa, ścieżka i owoc, czyli rezultat” jest kategoryzacją buddyjską stosowaną w niektórych najbardziej bezpośrednich naukach buddyjskich, ale to również jest względna prawda – lub, jak powiedziałby Donald Trump, fake news.

Chociaż na Zachodzie pojęcia „względny” i „absolutny” są zazwyczaj omawiane oddzielnie, często zastanawiam się, czy kiedykolwiek zostały połączone jako metoda. Sam nigdy się z tym nie spotkałem. Pod koniec buddyjskiej ścieżki staje się zupełnie jasne, że podział na relatywny i absolutny działa wyłącznie na poziomie względnym. Innymi słowy, prawdę absolutną można zdefiniować tylko jako prawdę względną. I znowu, wydaje się, że jest to coś, czego myśl zachodnia nie rozpoznała.

Względne (nauki celowe) i absolutne (nauki bezpośrednie lub ostateczne) to koncepcje indyjskie. Czy chrześcijaństwo, judaizm lub islam używały kiedykolwiek metod, które wydają się sprzeczne z ich absolutnym celem, tak jak to robią praktyczne i bezpośrednie nauki buddyjskie? Dla zachodniego umysłu prawda względna może brzmieć jak alegoria lub przypowieść wymyślona w celu zilustrowania jakiejś konkretnej kwestii, podczas gdy prawda absolutna zwykle brzmi jak „coś prawdziwego”. Ale jak wyjaśnił sam Budda, zarówno to, co relatywne, jak i to, co ostateczne, to po prostu zmyślone historie.

Pojęcie prawd względnych i absolutnych – celowych i bezpośrednich – stosowane jest nie tylko w naukach religijnych. Wyobraź sobie, że jesteś ekspertem od cholery i zostałeś wysłany w jakiś odległy region Indii. Twoim zadaniem jest nauczenie grupy ochotników najszybszych i najskuteczniejszych metod powstrzymania poważnej epidemii. Chciałbyś sobie dobrze radzić i być chlubą dla swojej organizacji, ale twoją główną motywacją jest współczucie dla ofiar tej strasznej choroby. Zaczynasz od wyjaśnienia wolontariuszom, że cholera rozprzestrzenia się przez skażoną żywność i wodę, a najlepszym sposobem powstrzymania epidemii jest zidentyfikowanie źródła skażenia. Ta prosta, wypróbowana i przetestowana metoda zawsze działa, ale zwykle zajmuje wiele czasu.

Wolontariusze, których zadaniem jest opiekowanie się chorymi i umierającymi, słuchają twojego wykładu, oglądają zdjęcia bakterii i dochodzą do wniosku, że badanie miejscowej wody na zbyt długo odciągnęłoby ich od pacjentów. Sama myśl o zostawieniu chorych na godzinę jest dla nich przerażająca, a gdybyś ich poprosił, by poświęcili cały dzień na sprawdzanie okolicznych studni, ryzykowałbyś, że całkiem ich do siebie zrazisz. Zamiast tego uczysz ich mniej skutecznych, ale bardziej swojskich metod gotowania wody i poprawy higieny na każdym poziomie – metod, które twoi wolontariusze chętnie zastosują. Stopniowo sytuacja się poprawia, zdobywasz ich zaufanie i teraz możesz ich delikatnie zachęcać, by zaczęli korzystać z nieznanej, ale skuteczniejszej metody polegającej na testowaniu wody ze studni.

Metoda tylko wtedy jest użyteczna, gdy praktykujący chce z niej skorzystać. To dlatego Dharma Buddy oferuje tak wiele różnych metod i dlatego niektóre wydają się zaprzeczać innym. (Nie wspominając o sprzecznościach, które znajdujemy między każdym pojazdem, a czasem nawet w obrębie jednej sutry).

Obecnie buddyzmu naucza się ludzi, którzy nie są przyzwyczajeni do tego, że wabi się ku absolutnej prawdzie za pomocą tego, co Anglicy mogliby nazwać serią „białych kłamstw”. Nauczyciele buddyjscy powinni być tego świadomi. Uczniowie lubią praktykować buddyjskie metody, które początkowo uwzględniają ich nawykowe wzorce, ale ostatecznie takie metody muszą zostać odłożone na bok. Wyobraź sobie, że masz jakiś problem i pytasz wprawnego nauczyciela, jak go rozwiązać. Ten określa charakter twojego problemu i mówi ci, że musisz odrzucić jego przyczynę. Ale ponieważ widzi, że w tym momencie najskuteczniejsza metoda poradzenia sobie z tym problemem jest poza twoim zasięgiem, uczy cię kojącej, niekonfrontacyjnej metody, o której wie, że jesteś w stanie ją praktykować. Metoda kojąca jest dokładnym przeciwieństwem bardziej skutecznej metody, ale chcesz ją stosować, dopóki nie będziesz gotowy na podjęcie metody, która faktycznie działa.

Ponieważ metoda zalecana przez guru zależy wyłącznie od możliwości i potrzeb ucznia, możesz najpierw otrzymać relaksującą praktykę uważności. Twój najlepszy przyjaciel, który spotkał twojego nauczyciela dokładnie w tym samym czasie, może otrzymać instrukcję do bezpośredniego wprowadzenia [w naturę umysłu]. Dobry nauczyciel tworzy idealną ścieżkę dla każdego ucznia. Ta elastyczność, będąca nieodłącznym aspektem nauk Buddy, sprawia, że buddyzm jest tak skuteczny.

Immanentna elastyczność Dharmy Buddy jest jedną z jej największych zalet. Byłoby wielką szkodą, gdyby Dharma Buddy została skonkretyzowana do takiego stopnia, że stałaby się po prostu kolejną franczyzą. Wszystkie jej indywidualnie ukształtowane, szyte na miarę ścieżki musiałyby zostać porzucone na rzecz z góry ustalonych formuł, list reguł i sztywnego programu ściśle określonych, zręcznych metod. Z treścią ścieżki wyrytą w kamieniu buddyzm stałby się rodzajem duchowego Starbucksa. Bez względu na to w jakim miejscu na świecie kupisz kawę Starbucks, wiesz dokładnie, co dostaniesz – smak wszędzie jest taki sam. Jeśli zamówisz Starbucks Caramel Cocoa Cluster Frappuccino® Blended Coffee w Gangtok, będzie smakować dokładnie tak samo jak w Guadalajarze.

Kawa Starbucks jest najbezpieczniejszym z bezpiecznych zakładów – dokładnie tak określiłbym mentalność franczyzową. Ale w jaki sposób bezpieczne wybory pomagają nam na duchowej ścieżce? I w jakim stopniu tak naprawdę każdy z nas może być bezpieczny? Buddyzm musi pozostać wierny swojemu wyjątkowo wszechstronnemu podejściu, a to oznacza, że nauczyciele buddyjscy muszą mieć swobodę dostosowywania ścieżki ucznia do jego potrzeb.

1. Z sanskrytu przełożył Marek Mejor.↩

2. Indyjski uliczny sprzedawca herbaty lub osoba roznosząca herbatę dla pasażerów pociągu (przyp. tłum.).↩

3. Ruth Moore, Niels Bohr: The Man, His Science & the World They Changed (1966), s. 196.↩

4. S. advaya; t. gnyis med.↩

5. T. mi chad pa.↩

6. Popularnie zwaną Sutrą Serca (przyp. tłum.).↩

Rozdział 9

Metodologia wadżrajany

Wielkie indyjskie tradycje mądrościowe, w tym buddyzm, a zwłaszcza buddyzm wadżrajany, wykorzystują w nauczaniu mnóstwo metod znanych jako „zręczne środki” lub „zręczne metody”. Lamowie stosują je podczas nauczania i praktyki. W rzeczywistości używają zręcznych metod we wszystkich swoich interakcjach z innymi, zwłaszcza wtedy, gdy próbują zainteresować Dharmą nowych ludzi i ostatecznie doprowadzić ich do wyzwolenia. Niewielu buddyjskich nauczycieli i praktykujących zna całą gamę wszystkich dostępnych metod, ale sama świadomość, że istnieje ich tak wiele, dodaje otuchy. Nikt nie musi wykorzystać każdej z nich. Tylko krytycy kulinarni próbują wszystkich dań z bufetu, reszta z nas je tylko to, co lubi, a resztę zostawia. Ale zawsze fajnie jest mieć do wyboru różne opcje.

Wszystkie zręczne metody Buddy są nauczane w kontekście nauk „doraźnych”[1] i „bezpośrednich”[2]. Prosta technika obserwowania oddechu jest obecnie tak powszechnie akceptowana, że eksperci głównego nurtu zdrowia psychicznego zalecają ją jako metodę radzenia sobie ze stresem. Dla buddystów obserwowanie oddechu jest środkiem, a nie celem. Nie praktykujemy buddyzmu, aby nauczyć się oddychać. Celem Dharmy Buddy jest wyzwolenie. Wzbogacamy nasz umysł za pomocą umiejętnych metod i uczymy się nimi posługiwać, aby na drodze do wyzwolenia radzić sobie z tym, co przyniesie nam życie lub śmierć. Świadomość, że dysponujemy szerokim wachlarzem metod, z których możemy skorzystać, pomaga nam się rozluźnić, a w miarę pogłębiania praktyki efekt każdej metody staje się coraz silniejszy.

Na przykład mahajana oferuje umiejętną metodę zwaną „tonglen”: wydychając, oddajesz całe swoje zdrowie i dobre samopoczucie innym, a gdy wdychasz, otrzymujesz lub przejmujesz wszystkie ich choroby i cierpienie. Inne zręczne metody mahajany obejmują paramity hojności, dyscypliny itd., a ich celem jest nasze przebudzenie. Zręczne metody tantryczne obejmują techniki wizualizacji, recytacji mantr i oddania guru. Celem wszystkich tych metod nie jest praktykowanie ich po to, by dojść w nich do perfekcji, ale osiągnąć wyzwolenie.

Podążamy buddyjską ścieżką, aby odkryć i urzeczywistnić prawdę. Kiedy ją zrozumiemy, ścieżka, która nas tam zaprowadziła, staje się zbędna – to koniec. Gdyby ścieżka nie miała końca, buddyści, podobnie jak wszystkie istoty samsaryczne, w nieskończoność kręciliby się w kółko. Co zapewnia koniec buddyjskiej ścieżki? Mądrość i metoda.

Jak jednak wielokrotnie powtarzali wielcy mistrzowie z przeszłości, nigdy nie możemy pozwolić, by mądrość przejęła kontrolę nad metodą lub metoda przejęła kontrolę nad mądrością. Nigdy nie możemy pozwolić, aby nasza obsesja na punkcie siedzącej medytacji przejęła kontrolę nad naszym uznaniem dla pustki – „Nie ma nic ważniejszego niż praktyka siedzenia! Po co zawracać sobie głowę dyskusjami filozoficznymi?”. Nie możemy też pozwolić, by pogląd pustki przejął kontrolę nad naszą medytacją – „Po co zawracać sobie głowę medytacją, gdy wszystkie zjawiska są puste?”. Skupienie się wyłącznie na mądrości lub metodzie nigdzie nas nie zaprowadzi, ponieważ mądrość i metoda są nierozłączne.

Mahajana jest szeroko definiowana poprzez jej rozległą motywację, a wadżrajana poprzez niezliczone umiejętne metody. Ale to nie znaczy, że w mahajanie brakuje umiejętnych metod – wcale tak nie jest. Wspaniałym przykładem metody mahajany, która w pełni wykorzystuje nierozłączność mądrości i zręcznych środków, jest proszenie wszystkich buddów dziesięciu kierunków i trzech czasów, aby obrócili kołem dharmy. Wszystko, co musisz zrobić, to pomyśleć życzenie i natychmiast wszyscy buddowie są dla ciebie dostępni. Niektórzy z mogą zapytać, jak zaprosić wszystkich buddów przyszłości? Pozwala na to nierozłączność mądrości i metody; dzięki temu nie musisz się martwić, jak zmieścić wszystkich tych buddów w swoim pokoju. Kiedy ofiarowujesz buddom dziesięciu kierunków i trzech czasów jedno kadzidło, nie-dwoistość mądrości i metody oznacza, że nie musisz się martwić, czy jeden patyczek wystarczy, ponieważ „wystarczy”, „liczba kadzidełek” czy „nieskończona liczba buddów” to wszystko aspekty dualizmu.

Metody mądrości wadżrajany są jeszcze bardziej imponujące. Praktyki mahajany zapraszają buddów, aby przyszli do ciebie, abyś mógł im składać ofiary, podczas gdy wadżrajana z całkowitą pewnością podkreśla, że wizualizowanie siebie jako bóstwa i stawianie kadzidła pod własnym nosem jest dokładnie tym samym co składanie ofiar wszystkim buddom dziesięciu kierunków i trzech czasów. „Jaźń” to tylko etykietka, więc wykorzystując to jako metodę gromadzenia jeszcze większej zasługi, co jest również ćwiczeniem w pokorze, dlaczego nie nazwać siebie „buddą”?

Z punktu widzenia wadżrajany wszystko może posłużyć za metodę; a tam, gdzie jest mądrość, nie ma niczego, czego nie można wykorzystać jako ścieżki.

Doraźne i bezpośrednie

Na Zachodzie większość nauczycieli i uczniów jest zmuszona odróżnić nauki doraźne od nauk bezpośrednich. Większość nie ma też pojęcia, jak i kiedy zastosować dane nauczanie. Jest to problem, zwłaszcza gdy brak zrozumienia sprawia, że uczniowie nastawiają się na nauczanie o prawdzie ostatecznej.

Słowa „doraźne” i „bezpośrednie” istnieją w języku angielskim, ale nigdy nie spotkałem się z zachodnią metodą filozoficzną, która łączyłaby te dwa elementy. Ślady buddyjskiego znaczenia tych terminów można wprawdzie dostrzec w zachodniej filozofii, ale o ile wiem, nigdy nie rozpoznano, że po osiągnięciu owocu ścieżki zarówno narzędzia, jak i ich etykiety muszą być sklasyfikowane jako „doraźne”.

Mówi się, że Budda nigdy nie uczył okazywania swojej wiedzy i że każde wypowiadane przez niego słowo wynikało ze współczucia. Budda nauczał, jak budzić czujące istoty, by do nich dotarło, że jesteśmy uwięzieni w błędnym kole ignorancji, zamętu, reakcji i ich konsekwencji, a to wszystko prowadzi tylko do jeszcze większej ignorancji, zamieszania i tak dalej. Niektóre z nauk Buddy mają na celu chwilowe wydźwignięcie cierpiących istot z zamętu, w jakim żyją, i dlatego buddyjska ścieżka jest wypełniona doraźnymi naukami. Kiedy jesteśmy gotowi wyjść poza te nauki, natychmiast staje się dostępne ogromne bogactwo wielu ostatecznych nauk Buddy. Jednocześnie bezpośrednie nauczanie jednej osoby jest względnym nauczaniem innej osoby. Niestety ta płynność spowodowała wiele zamieszania w świecie buddyjskim.

Budda powiedział:

Nie popełniając ani jednego niezdrowego działania,

Pielęgnując w sobie bogactwo cnót,

Całkowicie oswoić swój umysł

– oto jest nauka buddów[3].

„Całkowicie oswoić swój umysł” jest prawdopodobnie najbardziej bezpośrednią z trzech nauk wymienionych w tym wersecie. Mimo to priorytetem Buddy jest ratowanie tych, którzy postępują zgodnie z jego radą, od niecnych działań, zanim zbytnio się w nich nie uwikłają. Dla tych z nas, którzy są w stanie przetrawić instrukcje typu „nie zabijaj” i „nie kłam”, „nie popełniaj ani jednego niezdrowego działania” jest nauką bezpośrednią. Dla tych, którzy potrafią przetrawić trochę więcej niż „nie czyń źle”, Budda dodaje „pielęgnuj w sobie bogactwo cnót”, będąc cierpliwym, życzliwym, współczującym i tak dalej.

Wielu wyznawców Buddy woli proste, jednoznaczne instrukcje, które mówią im dokładnie, co robić, a czego nie. Gdyby taka osoba miała popełnić morderstwo, instrukcja Buddy „nie zabijaj” byłaby łatwiejsza do strawienia niż „oswajaj swój umysł”. Ten sposób konceptualizacji nauk jest nieznany na Zachodzie i być może dlatego tak wiele nauk Buddy jest źle rozumianych. Może to być również powodem, dla którego zachodni praktykujący rozwijają tak silne nastawienie zarówno na doraźne, jak i ostateczne nauczanie – nastawienie, którym należy się zająć.

Doraźne i bezpośrednie nauki są nauczane warstwowo. Kiedy warstwa „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe” jest nauczaniem „doraźnym”, guru stwierdza z absolutną pewnością, że nic nie może tego zmienić. Wszystkie złożone rzeczy były nietrwałe, zanim Budda pojawił się na tej Ziemi, nadal były nietrwałe, gdy na niej przebywał, i pozostały nietrwałe po tym, jak odszedł w parinirwanę. Ta pierwsza warstwa jest nauczaniem „bezpośrednim” i jako taka prawdopodobnie zawsze będzie prawdziwa. Ale to nie wszystko.

W odpowiednim czasie sprytny nauczyciel wprowadzi uczniów w kolejną warstwę tego nauczania, która polega na tym, że względna prawda jest iluzją i nie jest ani trwała, ani nietrwała. Kiedy badamy prawdę, że „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe”, widzimy, że słowo „wszystko” jest tylko etykietą, a zatem względną prawdą; to samo dotyczy „złożonych” i „nietrwałych”. Innymi słowy, „wszystko”, „złożone” i „nietrwałe” to iluzje, które nie są ani trwałe, ani nietrwałe. Dlatego w kontekście tej warstwy nauk prawda, że „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe” okazuje się nauką doraźną.

Jak już wspomniałem, Stephen Batchelor uważa, że można nie wierzyć w reinkarnację i nadal być buddystą. Myślę, że źródło tego nieporozumienia leży w jego uwarunkowaniach kulturowych i nieprecyzyjnym użyciu języka – w szczególności w wielu angielskich tłumaczeniach terminów tybetańskich, których używamy od dziesięcioleci. Ci, którzy dorastali w krajach chrześcijańskich, gdzie przyjmuje się za pewnik, że wszyscy ludzie mają dusze, rozumieją słowo „reinkarnacja” zupełnie inaczej niż buddyści. To, co chrześcijanie nazywają „duszą”, buddyści opisują jako „prawdziwie istniejącą jaźń”. Buddyzm nigdzie nie mówi, że prawdziwie istniejące „ja” motyla może odrodzić się w ciele konia. Jak zauważył Budda, byłoby to jak wyjęcie piosenki z ust śpiewającej nauczycielki i włożenie jej do ust ucznia. O wiele dokładniejszy obraz, którego użył sam Budda, by zilustrować, jak działa reinkarnacja, to zapalenie jednej świecy od płomienia innej.

Zastanawiam się, czy Stephen Batchelor ma trudności z karmą i reinkarnacją, ponieważ nigdy nie dotarł do sedna indyjskich nauk mądrości, szczególnie nauk buddyjskich o względnej i absolutnej prawdzie oraz praktycznych i bezpośrednich naukach. To, co pisze, sprawia wrażenie, że wstydzi się karmy i reinkarnacji, jakby były one największą słabością buddyzmu i, podobnie jak trzecie jądro, powinny być ukryte.

Czy poważni adepci Dharmy Buddy nie powinni zauważyć, że w niektórych naukach Budda mówi o reinkarnacji, podczas gdy w innych skupia się na bezjaźniowości i jest ciekawy, jak to działa?

Gdy byłem chłopcem, uczono mnie o względnych naukach, ale trudno mi było je docenić. Kiedy usłyszałem, jak Kjabdzie Dudziom Rinpocze dyszy w ataku astmy, intelektualnie wiedziałem, że jego choroba była tylko na pokaz i że ze względu na mnie zniżył się do poziomu człowieka cierpiącego na astmę. Ale słuchając, jak walczy o oddech, trudno było mi uwierzyć, że jego atak astmy był wynikiem mojej nieczystej percepcji; że w rzeczywistości Kjabdzie Rinpocze był poza byciem astmatykiem i nie-astmatykiem. Chodzi mi o to, że chociaż gruntowne szkolenie w doraźnych naukach istnieje i można się go nauczyć, zagłębienie się w nie wymaga czasu.

Kiedy przyjmujemy schronienie, stosujemy umiejętną metodę wizualizacji Buddy i wszystkich obiektów schronienia znajdujących się na niebie nad nami. Ale, mówiąc z grubsza, ta metoda jest wadliwa – o czym wykwalifikowany nauczyciel dobrze wie. Jeśli chodzi o tantrę, ranga, hierarchia, wyższe i niższe nawet nie są rejestrowane. Tantra nic nie dba o to, czy buddowie są na niebie nad nami, siedzą obok nas czy leżą pod nami. Dlaczego więc święte teksty precyzują, że obiekty schronienia znajdują się na niebie nad nami? Ponieważ ludziom bardziej to odpowiada. Wolimy patrzeć na naszych zbawicieli, wznosząc oczy ku górze. Teksty tantryczne każą nam wizualizować buddów nad nami, ponieważ jest to zgodne z tym, jak myślimy. Sama tantryczna mądrość zupełnie się tym nie przejmuje.

Pod koniec praktyki schronienia obiekt schronienia i praktykujący – ten, który przyjmuje schronienie – stają się jednym. W porównaniu z poprzednim nauczaniem to rozwiązanie jest nauczaniem bezbłędnym, bezpośrednim i bliższym mądrości niż zręcznym środkom. Ale w porównaniu z wyższym poziomem nauczania jest to doraźny zabieg.

Intelektualnie trudno jest pojąć rozróżnienie między dwiema prawdami i paradoksem, czyli zjednoczeniem dwóch prawd. Większość uczniów potrzebuje mnóstwo czasu i praktyki, aby zgłębić ich znaczenie.

Zauważyłem, że uczniowie Dharmy, w tym moi przyjaciele i uczniowie, szczególnie w zachodnich ośrodkach Dharmy, są bardzo zaniepokojeni i zestresowani szczegółami rytuałów wadżrajany. Tak zaciekle spierają się o technikę, metodę lub praktykę sadhany, że w końcu wszystko trzeba im wyjaśniać od nowa, często od samych podstaw. Gdy uczniowie kłócą się o wysokość ołtarza, jakie kwiaty należy ofiarować, co jest zalecane, a co zakazane itd., wykonanie najprostszego rytuału kończy się totalnym chaosem. Od czasu do czasu praktyczne szczegóły wadżrajany przysłaniają praktykującemu zrozumienie absolutnej prawdy, a nawet ją zaciemniają; wszystkie praktyczne szczegóły są tylko złudzeniami. Na drugim końcu skali znajdują się praktykujący, którzy są zbyt leniwi, skąpi lub ospali, aby zawracać sobie głowę rytuałami. Używają prawdy „wszystko jest pustką” jako wymówki, by nic nie robić, a ich intelektualne zrozumienie pustki przechwytuje wszystkie ich możliwości gromadzenia zasług i oczyszczania skaz.

Doraźne i bezpośrednie tudzież względne i ostateczne nie są jedynymi kategoriami, o których mówią nauki buddyjskie. Inne kategorie to mądrość i współczucie, pustka i współczucie, błogość i pustka oraz wiele innych. Żadna z tych kategorii nie dotyczy wyłącznie pojazdów mahajany/bodhisattwajany i wadżrajany/tantrajany; naucza się ich również w therawadzie/śrawakajanie. Co by było, gdyby nauki mądrości therawadinów o bezjaźniowości (anattā) zostały usunięte z systemu? Co by zostało? Zorientowana na dyscyplinę moralistyczna litania zasad i przepisów, therawadyjskie wartości pokory, zadowolenia, ascezy, prostoty i stylu życia – żebranie o jedzenie i jedzenie raz dziennie – stałyby się ostatecznym celem praktykującego. Trening mentalny, jakim jest bycie zdyscyplinowanym i przestrzeganie zasad, nie jest trudny – może nawet być dobry dla środowiska – ale nie ma to nic wspólnego z ostatecznym celem therawady, którym jest wyjście poza lgnięcie do „ja”. Dyscyplina, posłuszeństwo i tak dalej to tylko dodatkowe benefity.

Praktyka uważności, która jest jednym z podstawowych składników wipaśiany, jest doskonałym przykładem tego, jak łatwo można wykoleić nauki. Uważność wipaśjany zastosowana poza buddyjskim kontekstem jest pozbawiona poglądu na trzy cechy: aniczcza (nietrwałość), duḥkha (cierpienie) i anattā (bezjaźniowość i mądrość) – połączenie prawdy względnej i prawdy absolutnej, zręcznych środków i mądrości. Pozostaje tylko podstawowa technika. Prosta technika uważności jest obecnie niezwykle popularna jako metoda łagodzenia stresu i depresji, leczenia bezsenności i promowania dobrego zdrowia. I prawdą jest, że bez anattā uważność może być świetnym środkiem łagodzącym stres. Ale bez anatty uważność nie ma nic wspólnego z wipaśjaną.

Czy oddanie się ze łzami w oczach jest ostatecznym celem wadżrajany? Gdyby tak było, byłoby to stosunkowo łatwo osiągnąć. Czyż oddanie się ze łzami w oczach nie jest tym, co czują wszyscy czołobitni fundamentaliści oraz fanatyczni działacze polityczni i religijni na świecie? Zajrzyj do mediów, a znajdziesz tam dziesiątki artykułów o niszczycielskich skrajnościach, do jakich uciekają się oddani radykałowie w imię swoich przekonań. Więc tak, oddać się ze łzami w oczach jest łatwo. Ale ponieważ celem wadżrajany jest uświadomienie sobie, że jesteś buddą, nie jest to takie proste.

Poza wiarą

Nagardżuna mówi nam, że dawno temu, sam przekraczając wiarę, Budda przekazał swoje podstawowe nauki o tym, jak całkowicie zlekceważyć wiarę. Wyjście poza wiarę, bez wyolbrzymiania prawdy absolutnej lub niedoceniania prawdy względnej, jest celem ścieżki buddyjskiej. Zastanawiam się, czy niechęć Stephena Batchelora do zaakceptowania pojęcia reinkarnacji jest oznaką niedoceniania prawdy względnej. Takie niedoszacowanie jest równoznaczne z wyrzuceniem przez fizyka z MIT pluszowej pandy swojego syna. Jeśli praktykujący buddyści nadal będą lekceważyć prawdę względną i przeceniać prawdę absolutną, nigdy nie wyjdą poza buddyjskie wierzenia.

Wydaje mi się, że większość wielkich indyjskich myślicieli z przeszłości, zwłaszcza Budda, postrzegała wszystko jako paradoks. Pewna liczba myślicieli zachodnich prawdopodobnie by się z tym zgodziła, ale tylko do pewnego stopnia. O ile wiem, tylko Budda nauczał całego szeregu technik, które pomagają nam żyć z paradoksem i się nim cieszyć, a także zapobiegają, byśmy woleli jedną stronę sprzeczności od drugiej.

Chciałbym jeszcze raz podkreślić i powtórzyć, że Budda nauczał paradoksów, bo wszystko jest paradoksalne. Jest jak tęcza, której jednocześnie nie ma. Gdy na czystym, błękitnym niebie pojawi się piękna tęcza, a ty spróbujesz podejść wystarczająco blisko, aby zrobić sobie idealne selfie, tęcza zniknie. Nie ma tęczy, nie ma selfie.

Każdego ranka przez ostatnie pięćdziesiąt dziewięć lat przyglądałem się w lustrze w łazience swojej twarzy. Ani razu ta twarz nie stała się twarzą pawiana z bananem w ręku. Kiedy patrzę w lustro, dzieją się dwie rzeczy: widzę odbicie swojej twarzy i jednocześnie mam świadomość, że tak naprawdę moja twarz nie jest w lustrze. To jest paradoks, który leży u podstaw tego, jak wszystko się pojawia: demokracja, wartości wschodnie, wartości zachodnie, płeć, krytyczne myślenie, ślepa wiara, kolor, kształt, sztuka, muzyka. Wszystko jest paradoksalne. Ale jeśli jeszcze nie uświadomiłeś sobie istoty paradoksu, możesz spróbować nałożyć szminkę na usta swojego odbicia, co może tylko skutkować frustracją i „niezadowoleniem” (duḥkha).

Każdego ranka Budda chodził boso do wioski w Magadha, by żebrać o jedzenie. Zanim wyruszył, upewnił się, że jego uczniowie są odpowiednio ubrani. Po ich powrocie Budda nauczał Sutry Diamentowego Ostrza (Wadżraczedikā Sutra) i pokazywał, że nie istnieje nie tylko Magadha, żebracze miski, jałmużna, mnisze szaty, ascetyczny sposób życia i samsara, ale również nirwana. Koszmar może sprawić, że się spocisz, zrzucisz z siebie pościel i wypchniesz z łóżka współmałżonka, powiedział Budda, ale nawet koszmar jest tylko snem. I nic, o czym marzysz, naprawdę się nie dzieje.

Wprawny jogin doświadcza życia jak w filmie: jest, a jednocześnie go nie ma. Większość z nas tak bardzo angażuje się emocjonalnie w oglądany film, że zasłaniamy oczy, gdy akcja staje się zbyt przerażająca, i gorzko płaczemy, gdy ktoś uderzy naszego ulubionego bohatera. Akcja się rozgrywa, a jednocześnie niczego nie ma. Skoro tak łatwo dać się wciągnąć w film, który tak ewidentnie jest tam i nie tam, to jakie mamy szanse zobaczyć wszystko, czego doświadczamy w życiu jako tam i nie tam – od kropli rosy na źdźble trawy po parlamentarną demokrację, wolność słowa, harmonię społeczną, wybory, poligamię, monogamię, pieniądze i przestrzeń osobistą? Kiedy już naprawdę docenimy paradoksalność, możemy spojrzeć na własne życie w taki sam sposób, w jaki opłakujemy śmierć naszej ulubionej postaci ekranowej, dopóki ten film się nie skończy, i zapomnieć o niej do czasu ukazania się następnej części. Nazywa się to wyzwoleniem. Wyzwolenie to świadomość tego, że to coś tam jest i że tego tam nie ma; uwolnienie siebie od bólu trzymania się którejś z nich lub obu.

Tylko wadżrajana uczy pełnego i bezbolesnego doceniania tego co paradoksalne. Od zraszania oczyszczającą wodą po wielogłowe bóstwa siedzące na dyskach słońca i księżyca spoczywających na delikatnych lotosach głównym składnikiem wszystkich technik wadżrajany jest paradoks „przejawienia i pustki”. Ten paradoks umożliwia uczniom obserwowanie, jak podekscytowany jest ich ziewający, senny, uparty guru, gdy oferuje się mu drogie prezenty i jak szybko traci kontrolę, gdy czyta w prasie jakieś przygnębiające wieści, a oni jednak nadal postrzegają go jako ucieleśnienie wszystkich buddów.

O paradoksie guru, ucznia i guru jodze

Kwintesencją praktyki guru jogi jest, mówiąc słowami świętych tekstów, „osiągnięcie stanu guru”. Opis bardziej zorientowany na praktykę to „zjednoczenie mojego umysłu z umysłem mojego guru”, gdy guru i praktykujący rozpływają się w sobie na zakończenie praktyki guru jogi. Jestem pewien, że czytelnicy tej książki wiedzą wystarczająco dużo o wadżrajanie, aby zdać sobie sprawę, że „osiągnięcie stanu guru” nie oznacza, iż uczeń przejmuje pracę guru, ale że jest to przykład paradoksu, o którym mówię.

Guru joga została zaprojektowana, aby rozmontować całą egzystencję na poziomie zjawisk, w tym hierarchię. Jednak w chwili, gdy wspomina się o oddaniu, nasze dualistyczne umysły natychmiast zakładają istnienie hierarchii. W przeciwnym wypadku jak moglibyśmy aspirować do osiągnięcia tego samego stanu co guru? Jest to kolejny powód, dla którego, jak wspomniałem wcześniej, celem tantryka nigdy nie było praktykowanie oddania przez całą wieczność. Jeśli wierzysz, że guru i uczniowie istnieją we względnym świecie, zatem uczeń musi być na zawsze oddany swojemu guru, w swojej praktyce nie zrobisz żadnych postępów. Czemu? Ponieważ twoją praktykę guru jogi zawsze będzie ograniczała potrzeba fizycznej obecności twojego guru. Jak będziesz praktykować guru jogę, gdy twój guru nie żyje? Czy jego śmierć oznacza koniec twojej praktyki? Czy my, praktykujący wadżrajanę, jesteśmy idealistami, a nawet romantykami, kiedy modlimy się, byśmy nigdy nie byli oddzieleni od naszego guru, od teraz aż do oświecenia? Nie, ponieważ ty i twój guru jesteście z natury nierozłączni. Dlatego kiedy się modlisz, abyście nigdy nie byli rozdzieleni, twoja modlitwa opiera się na tym, jakimi rzeczy naprawdę są, a nie na tym, jakbyś sobie tego życzył. To tak, jakby patrzeć na bryłkę rudy złota i widzieć czyste złoto.

Ścieżki duchowe wytycza się na podstawie rozpoznawania problemów i dostarczania rozwiązań. Ścieżka identyfikuje problem i stosuje odpowiednie rozwiązanie. Dlatego ścieżką są problemy i rozwiązania. Początkowo, gdy patrzysz na brudną filiżankę, problemem wydaje się brud, a natychmiastowym rozwiązaniem – zmycie tego brudu za pomocą jakiegoś środka myjącego. Ale ponieważ kubek nie jest brudem, ostatecznym rozwiązaniem jest rozpoznanie, że kubek nie jest z natury brudny. Jak powiedział Opiekun Maitreya, ostatecznym rozwiązaniem jest natura buddy. Jeśli rozumiesz, że słowo „guru” oznacza „tego, który przynosi oświecenie”, który cię prowadzi, twoim ostatecznym przewodnikiem musi być natura twojego umysłu, a skoro już posiadasz naturę buddy, twoim zewnętrznym guru musi być to mydło. Dlatego modlitwa, aby nigdy nie być oddzielonym od swojego guru, nie jest ani romantyczną fanaberią, ani pobożnym życzeniem.

Doświadczony pomywacz patrzy na stos brudnych kubków i myśli: „Spokojnie! To wszystko będzie czyste w mgnieniu oka”. Skąd bierze się jego pewność siebie? Nie ma to nic wspólnego z jakością ani ilością mydła, a wszystko pochodzi z faktu, że pomywacz wie, iż kubki nie są z natury brudne. Wie, że brud jest czymś odrębnym od kubków. Co innego, gdybyś poprosił go o umycie kupy gówna. Bez względu na to, ile mydła ten profesjonalny pomywacz nałożyłby na gówno, wszystko, co mógłby zrobić, to po prostu zmyć całe gówno.

Nawiasem mówiąc, poprawiłem przykład pomywacza z „ona” na „on”, aby uniknąć oskarżenia o stereotypy związane z płcią.

Paradoks polega na tym, że jako uczniowie musimy podjąć wysiłek wizualizacji guru jako Buddy, zanim będziemy mogli naprawdę zobaczyć go jako Buddę. A celem praktykowania wizualizacji jest postrzeganie siebie samego jako Buddy.

Wszystko to działa, jeśli zdasz sobie sprawę, że „jest tam i go tam nie ma” – co o wiele łatwiej powiedzieć, przeczytać i kontemplować niż przeżyć. Czemu? Oczywistym powodem, jak już powiedziałem, jest to, że postrzegający zaprzecza i odmawia spojrzenia na pogląd, powołując się zamiast tego na głęboko zakorzeniony nawyk oddzielania jasności od pustki. Oddzielamy „jest tam i go tam nie ma”, ponieważ tęsknimy za odpowiedzią, rozwiązaniem, wyjaśnieniem, i oczekujemy, że odpowiedź będzie czarno-biała bez śladu paradoksu. Chcemy również i oczekujemy, że odpowiedź będzie łatwa do zastosowania i dualistyczna (to jest prawda, to nie jest prawda), głównie dlatego, że nie chcemy zajmować się paradoksem „jest tam i go tam nie ma”.

1. S. neyārtha; p. neyyattha; t. drang don. Dosłownie, „znaczenie, które należy wyłuskać”; „ukryta i pośrednia nauka”. Według definicji The Oxford Dictionary Definition „domyślne” to „środek służący osiągnięciu jakiegoś celu, w szczególności taki, który jest wygodny w użyciu, ale może być niewłaściwy bądź niemoralny”.↩

2. S. nītārtha; p. nītattha; t. nges don.↩

3. Ten werset pojawia się w kilku tekstach, m.in. w Sutrze Pratimoksza, Sutrze Indywidualnego Wyzwolenia i Dhammapadzie XI, Buddhawagga, werset 183.↩

Rozdział 10

„Zachowaj to w tajemnicy i dobrze chroń!”

W przeciwieństwie do Tybetańczyków, o praktykujących tantrę zawsze było niewiele wiadomo. Konsekwentnie i z powodzeniem utrzymywali swoje praktyki tantryczne w bezpiecznym miejscu. Dlatego nie mamy pojęcia, kim są i co robią. Indyjscy tantrycy prawdopodobnie wyglądają tak samo jak inni święci Indii – noszą długie włosy, długie brody, a ich ciała są umazane tajemniczymi substancjami. Ilekroć zauważę jednego z tych świętych mężów i pomyślę, że może on być tantrykiem, moi sceptyczni indyjscy przyjaciele uśmiechają się pobłażliwie i nie zgadzają się ze mną. Musi być szarlatanem, mówią, ponieważ prawdziwi tantrycy ukrywają się w górach lub żyją niepozornym życiem na brzegach Gangesu lub na peronie jednej z zatłoczonych stacji kolejowych w Indiach. Niektórzy nawet zachowują pracę – być może jako szczególny rodzaj indyjskiego biurokraty, który opanował sztukę mówienia „nie!”.

Po stuleciach niezrozumiałej skrytości czy można się dziwić, że zwykli ludzie są podejrzliwi wobec tradycji wadżrajany? Albo że jest ona określana jako kult? W końcu nikt nie wie, co robią ci, którzy praktykują wadżrajanę. I po prostu dlatego, że są to tak tajemnicze praktyki, automatycznie zakładamy najgorsze. Z tego, co wiemy, wielkim sekretem, który leży w samym sercu indyjskiej tradycji wadżrajany, może nie być wcale dziwaczna mandala w stylu voodoo, ale stosik usypany z płatków kwiatów.

Jak wiele dzisiejszej nieufności wobec wadżrajany można wywieść od brytyjskich kolonizatorów Indii, których chrześcijańska moralność, etyka i wartości stawały się coraz bardziej purytańskie podczas panowania królowej Wiktorii? Chociaż większość brytyjskich chrześcijan była zafascynowana rdzennymi mieszkańcami Indii, to wierzyli oni, że wszelkie formy praktyki duchowej poza kanonem chrześcijańskim siłą rzeczy cechuje dzikość i prymitywizm. Dla nich świątynie wadżrajany pachniały kultem diabła. Niemniej jednak zapaleni antropolodzy-amatorzy, lingwiści i przyrodnicy, których codzienna praca wprawiała w ruch brytyjskie Indie, skrupulatnie rejestrowali wszystkie swoje doświadczenia, wrażenia i odkrycia oraz wysyłali je do domu. Uczeni z wielkich brytyjskich uniwersytetów pochłaniali każde słowo i poddawali je gruntownym rozważaniom, a znamienici członkowie Towarzystwa Królewskiego pisali fascynujące artykuły o kulturach i religiach Indii, co pomogło wzbudzić powszechne zainteresowanie wszystkim co indyjskie. Koloniści brytyjscy wierzyli, że budując imperium, służą królowej i krajowi. Co równie ważne, wierzyli, że wykonują dzieło Boże. Szczególnie wiktorianie byli przekonani, że cały świat potrzebuje modernizacji, edukacji i organizacji, i że to oni są tymi, którzy muszą to zrealizować.

Wszystko to prosi się o powtórzenie mojego pytania: jaka część brytyjskiego kolonializmu nadal stanowi podstawę dzisiejszego zachodniego poglądu na wadżrajanę? Nastawienie kolonialne nadal jest głęboko zakorzenione w brytyjskiej psychice i wciąż wpływa na współczesną postawę, do tego stopnia, że nie jest już wyłącznie zjawiskiem brytyjskim. Ten sam purytański, obłudny sposób myślenia stał się jednym z najbardziej subtelnych skaz współczesnego umysłu.

Nagie wizerunki indyjskich bóstw z kłami, takich jak Kali, nie zachęcały Brytyjczyków do zrewidowania opinii, że Indie to kraj dzikusów. Wiktorianie nie aprobowali nagości i większość by wyszła z założenia, że oddanie Kali ma coś wspólnego z kultem diabła. Gdyby jeden z wysłanników królowej Wiktorii był obecny podczas recytacji wierszy na cześć Kali, usłyszałby wersety o mężczyznach i kobietach, którzy dobrowolnie złożyli „ostateczną ofiarę”. Dla wielbiciela Kali wiersze dotyczą duchowej ofiary z jaźni. Dla XIX-wiecznego brytyjskiego dyplomaty słowa „ostateczna ofiara” oznaczały „śmierć”, więc mógł pochopnie dojść do wniosku, że Hindusi praktykowali składanie ofiar z ludzi. I nie ominęłyby go sensacyjne opowieści o brutalności bandytów, którzy od wieków rytualnie mordowali podróżników w imię Kali. Oczywiście kult Thug nie był reprezentatywny dla indyjskich wielbicieli Kali, podobnie jak pośród miliarda katolików na świecie nie wszyscy są terrorystami IRA. Ale tego rodzaju kulturowe nieporozumienie było jedynym usprawiedliwieniem, jakiego Brytyjczycy potrzebowali do skolonizowania subkontynentu indyjskiego i ucywilizowania ignorantów, pogańskich tubylców, w imię ratowania ich dusz.

Nawiasem mówiąc, warto również pamiętać, że przez siedemset lat przed pojawieniem się Brytyjczyków Indie znajdowały się pod panowaniem muzułmanów. Podobnie jak chrześcijanie i żydzi, którzy również wierzą w jedynego Boga, muzułmanie zaciekle sprzeciwiają się kultowi bożków. Ciekawe, co zrobili z Hanumanem z głową małpy?

Pod rządami i wpływami brytyjskimi indyjska elita poczuła się zakłopotana swoją starożytną kulturą i świadomie rozwadniała to, co współcześni dziennikarze nazwali „kultem Kali” – a co ja nazywam „tantrą Kali”. W rezultacie wiele z tej niezwykłej mądrości zostało teraz utracone. Pierwotnie Kali kojarzy się z nieuniknionym upływem czasu. Dziś wykwintna filozofia tantry Kali została do tego stopnia osłabiona, że bogini Kali reprezentuje teraz romantyczną miłość. Spróbuj powiedzieć hipisom z Byron Bay, że Kali jest bezwzględnym, bezlitosnym, niepowstrzymanym upływem czasu, a wybuchną śmiechem, ponieważ dla nich Kali jest boginią miłości. A która Kali sprzedaje się lepiej?

Tybet

Przez długi czas Guru Padmasambhawa nie chciał zdradzać innym imienia swojego guru. Biografie mistrzów z przeszłości mówią nam, że mistrzowie tantryczni zawsze utrzymywali swoją ścieżkę, swojego guru, recytowane mantry oraz swoje tantryczne narzędzia i przedmioty w tajemnicy przed innymi. Tacy mistrzowie jeszcze istnieli nawet za mojego życia. Chociaż Tybetańczykom jako społeczności na ogół nie udało się ukryć praktyk tantrycznych, kilku osobom udało się to zrobić całkiem nieźle. Jednym z takich mistrzów był mój nauczyciel filozofii Khenpo Appej Rinpocze. Wszyscy wiedzieliśmy, że był świetnym praktykiem tantrycznym i uczonym, ale ani razu nie dostrzegłem jego mali. Jego pokój w Nepalu był pusty i zwyczajny. Posiadał tak mało rzeczy, że w chwili przekroczenia progu pokoju od razy było widać wszystko, co miał. Często próbowałem dostrzec jego malę, ale zawsze chował ją przed moim przybyciem. Na ołtarzu zazwyczaj stał tylko posąg Buddy, ofiary z wody i naczynie mandali. Ostatnim razem, gdy go odwiedziłem, tuż przed jego śmiercią, zauważyłem, że dodał pełen talerz zmieszanych razem herbatników, owoców, słodyczy i zbóż, co jest oczywiście tantryczną substancją rytualną dobrze znaną jako „torma”, a nie jest czymś, co Khenpo sam chciałby schrupać. To był jedyny raz, kiedy widziałem w jego pokoju coś tantrycznego.

Dawno już minęły czasy, gdy mistrzowie podtrzymywali naukę wadżrajany, tak jak to robił Khenpo Appej. Gdybym opowiedział tę historię moim tybetańskim kolegom, słuchaliby z otwartymi ustami. Większość by mi nie uwierzyła. Dzisiaj, gdziekolwiek spojrzę, widzę otwarcie inspirowane wadżrajaną T-shirty, wygaszacze ekranu, plakaty i egzotyczne male.

Każdy z nas może, jeśli tylko zechce, zachować wadżrajanę w tajemnicy. To zależy od nas – jak ktokolwiek mógłby nas powstrzymać? Sam znam zachodnich uczniów Dharmy, którym daleko do łatwowierności i którzy prezentują się jako zatwardziali empirycy czy naukowcy. Otwarcie wyśmiewają rytuały, ale potajemnie praktykują tantrę. Świadomość, że ci tajni praktykujący istnieją, podnosi mnie na duchu i napełnia nadzieją, że tantra będzie nadal rozkwitać na tym świecie, choć ukradkiem. Chciałbym, żeby wszyscy mogli doświadczyć błogości, jaką odczuwa praktykujący, który udaje, że nie praktykuje. Dzisiejsi praktykujący wadżrajanę postępują dokładnie odwrotnie! Obnoszą się zarówno ze sobą, jak i ze swoimi praktykami, próbując doświadczyć tej samej błogości. Wielu dzisiejszych nieporozumień na temat wadżrajany można było uniknąć, gdyby zarówno uczeń, jak i guru postąpili tak, jak powinni, i nigdy nie mówili o swoim związku i ścieżce.

Guru Rinpocze nie chciał nawet zdradzać innym imienia własnego guru, a Tybetańczycy rozklejają imiona swoich guru gdzie tylko się da. Niektórzy guru naśladują zachodnich lekarzy i dentystów, umieszczając na drzwiach wejściowych lśniące mosiężne tabliczki z wygrawerowaną informacją o swojej przynależności do świata wadżrajany. Mimo to wolałbym, żebyś poszedł do guru, który posiada taką mosiężną tabliczką z nazwiskiem, jest chętny do rozmowy o swoim guru i wierny swojej linii, niż do któregoś z tych samozwańczych guru, którzy wyrastają z dnia na dzień jak grzyby po deszczu, a każda ich wypowiedź jest plagiatem.

Pod wieloma względami ważniejsze jest utrzymywanie wadżra-jany w tajemnicy przed buddystami śrawakajany i bodhisattwajany niż przed osobami świeckimi i nie-buddystami. Wadżrajana zawsze budziła kontrowersje, ponieważ nigdy jej nie zależało na opinii publicznej. Po co więc teraz zwracać na nią uwagę? Jeśli jesteś zdeterminowany, aby zaprezentować społeczeństwu ścieżkę duchową, istnieje wiele innych nauk buddyjskich, o których możesz porozmawiać. Na przykład wszystkie te piękne, spokojne, przekonujące i inspirująco przyziemne nauki śrawakajany i therawady; lub odważne, współczujące, otwarte na inność, dalekowzroczne, wielkoduszne nauki mahajany. Tam, gdzie to konieczne, ścieżki te umiejętnie skłaniają się ku oczekiwaniom społecznym, tak jak poważny, nieporadny fizycznie ojciec jest gotów próbować rozśmieszyć swoje dzieci, tańcząc jak niedźwiedź lub naśladując świnkę Piggy.

Generalnie wadżrajana – zwłaszcza Anuttarajoga (Nieprześcigniona Joga Tantra) – taka nie jest. Wadżrajana nie została zaprojektowana tak, aby była kompatybilna z życiem samsarycznym. Celem zarówno śrawakajany, jak i mahajany jest wyrwanie nas z naszego pudełka, do którego się przyzwyczailiśmy, podczas gdy same nauki są przekazywane z wnętrza tego pudełka. W wadżrajanie od samego początku wszystko dzieje się nieszablonowo. Chcesz wejść czy wyjść? To musi być jedno lub drugie. Nie można pozostawić jednej stopy w pudełku, czerpiąc wszystkie korzyści z przebywania poza nim. Ale to nie znaczy, że wadżrajana w jakikolwiek sposób nie zgadza się ze śrawakajaną i mahajaną – nic bardziej mylnego. Wadżrajana akceptuje nauki wszystkich innych pojazdów i dodaje coś ekstra. Niezależnie od nieporozumień, których nie da się uniknąć, jeśli jesteś przekonany, że wadżrajana ma sens i jest dla ciebie właściwa, po prostu nie wychylaj się i bądź dyskretny.

Teksty tantryczne bardzo szczegółowo wyjaśniają, dlaczego wadżrajanę, tantrajanę i mantrajanę należy utrzymywać w tajemnicy.

1. Tantra jest „z natury ukryta”

Każdy ma naturę buddy, więc każdy jest buddą. Jednak niewielu z nas wie, że ma naturę buddy, ponieważ jest ona „z natury ukryta”. Maitreja wspaniale wyjaśnił to w Uttaratantrze. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tym, co powiedział (nauczanie znane jest jako „cztery paradoksy”), spróbuj przeczytać lub – jeszcze lepiej – studiować Uttaratantrę.

Chodzi o to, że właśnie dlatego, iż nasza wrodzona natura buddy jest dla nas tajemnicą, a wszystkie istoty są buddami, metody mistrzów wadżrajany nastawione na utrzymanie tej niezbędnej tajemnicy są tak zadziwiające. Na przykład nie miałbym żadnych skrupułów, by przeczytać mojemu osłowi Trzy słowa Garaba Dordże, ale sama myśl o przeczytaniu ich absolwentowi Harvardu lub, co gorsza, khenpo wyszkolonemu podczas studiów szedry, natychmiast wprawia mnie w niepokój. Ponieważ osioł ma (z natury ukrytą) naturę buddy, czytanie mu Trzech Słów na głos stwarza przyczyny i warunki, aby napotkał tę naukę w przyszłym życiu. Robiąc to, jestem spokojny, ponieważ prawdopodobieństwo, że osioł złamie samaja wadżrajany, jest bardzo małe. I całkiem sporo innych metod tworzy ten sam rodzaj połączenia, na przykład wyzwolenie przez słuchanie, wyzwolenie przez widzenie, wyzwolenie przez dotyk i tak dalej.

W przeciwieństwie do osła umysł absolwenta Harvardu jest zwykle wypełniony po brzegi koncepcjami, rozumowaniem i logiką, dlatego czytanie takiej osobie Trzech słów Garaba Dordże jest nieco ryzykowne. Jeśli jest otwarty, bo za takich uważają się intelektualiści (i taki powinien być), i nieskażony wychowaniem religijnym, może być dobrym naczyniem dla tej nauki. Czemu? Ponieważ Trzy Słowa doskonale ilustrują empiryzm. Ta nauka nie używa przykładów ani logicznych argumentów; jest to bezpośrednie „wskazanie”. Prawdziwie otwarty absolwent Harvardu może docenić tego rodzaju podejście; może nawet zainspiruje go to do rozpoczęcia praktyki nyndro, co byłoby wspaniałe. Ale oczywiście otwarci absolwenci Harvardu są rzadkością. Większość dobrze wykształconych intelektualistów jest tak samo dumna i uprzedzona jak wielu rabinicznych żydów, jezuitów i fundamentalistycznych imamów wyszkolonych w medresie, z których wszyscy skrywają oceany uprzedzeń. Dlatego byłbym bardzo ostrożny, jeśli chodzi o ujawnienie Trzech Słów absolwentowi Harvardu.

Najbardziej wątpliwym kandydatem może być ten rodzaj buddyjskiego uczonego, którego nazywamy „khenpo”. Czemu? Uczenie absolwenta Harvardu Trzech Słów Garaba Dordże byłoby jak wyjaśnianie różnicy między bryłką złota a kupą gówna: oba mają żółtawy kolor, ale na tym podobieństwo się kończy. Uczenie khenpo, który zna się na pustce i ma dobre pojęcie o rigpie, byłoby jak próba wyjaśnienia różnicy między doskonale wypolerowanym mosiądzem a czystym złotem. Podkreślenie różnic między filozofią islamu i wadżrajany jest łatwe, ale odróżnienie śiwaizmu kaszmirskiego od wadżrajany jest praktycznie niemożliwe. Kiedy dwie filozofie są tak podobne, każda próba odróżnienia jednej od drugiej jest nie tylko trudna, ale i niebezpieczna. Tantra jest tajna, ponieważ tak łatwo jest ją źle zrozumieć. Osły w ogóle nie są w stanie nic zrozumieć, więc nie mogą źle zrozumieć Trzech Słów Garaba Dordże – dlatego można im bezpiecznie przeczytać wskazówki. W przypadku khenpo ryzyko nieporozumienia jest o wiele większe, ponieważ są już zaznajomieni z podobnymi naukami.

Współczesnym przykładem jest różnica między osiągnięciem spokojnego, wolnego od stresu umysłu poprzez zastosowanie techniki uważności a osiągnięciem pełnego i doskonałego oświecenia. Te dwa stany umysłu są podobne, a jednak zupełnie inne – jak mosiądz i złoto. Większość ludzi zakłada, że kiedy osiągniesz oświecenie, będziesz wolny od emocji, stresu, nadziei i strachu oraz że nie będziesz już doświadczać emocjonalnych wzlotów i upadków. Ci, którzy praktykują popularną technikę uważności, zakładają, że ich wolny od stresu umysł jest bardzo podobny do stanu oświecenia. Nie jest. Uważność i wolny od stresu umysł ludzki jest jak mosiądz, podczas gdy oświecenie jest jak złoto. A ponieważ ten błąd tak łatwy popełnić, mówi się, że tantra jest „z natury ukryta”.

2. Tantrę łatwo źle zrozumieć i nadużyć

Prawidłowo stosowana kamfora łagodzi ból; w przeciwnym razie – zabija. Nauki wadżrajany, takie jak „traktowanie emocji jako ścieżki”, równie łatwo nadużyć. Uczeń może na przykład próbować uzasadnić swój kolejny napad złości jako praktykowanie „traktowania emocji jako ścieżki” zamiast robić to, co powinien zrobić, czyli po prostu obserwować przepływ swojego gniewu.

3. Tantra jest bezcenna

Tantra jest jak pamiątka rodzinna przekazywana przez kolejne pokolenia. Wyobraź sobie, że twoja rodzina posiada najwcześniejszy model aparatu Leica. Chcesz go podarować swojemu synowi, ale w tej chwili ma on trzynaście lat i wszystko co ma wymienia na akcesoria do gier. Powiesz mu, gdzie jest ukryty sejf z aparatem Leica? Podasz mu kombinację cyfr?

Być może lepszym sposobem wyrażenia potrzeby zachowania tajemnicy wadżrajany jest wyjaśnienie, że nikt nie powinien słuchać słów wadżrajany, dopóki nie zostanie do tego gruntownie i właściwie przygotowany. Czy nauczyłbyś trzynastolatka, jak wykorzystać artykuły gospodarstwa domowego do skonstruowania bomby?

Wadżrajana nie jest jedyną ścieżką, która wymaga od nowicjuszy przygotowania przed rozpoczęciem praktyki. Wielkie sutry mahajany pełne są rad mówiących o tym, żeby nie nauczać pustki tych, którzy dopiero zaczynają praktykę, ponieważ mogliby ją źle zrozumieć i popaść w nihilizm. A tradycja therawady znacznie częściej przedstawia początkującym nauki o nietrwałości i cierpieniu, zamiast od razu wprowadzać ich w nauki o bezjaźniowości.

Jak zareagowałaby świecka, ciekawska osoba, gdyby podczas wykładu zatytułowanego „Wprowadzenie do buddyzmu” pierwszymi wyjaśnionymi pojęciami były nietrwałość, pustka oraz niepodzielność samsary i nirwany? Czy rodzice, chcąc dać dzieciom dobry przykład i dobrze je wychować, przedstawiliby swojemu ośmiolatkowi buddyzm za pomocą wykładu na temat pustki? Przy odrobinie szczęścia ośmiolatek nie zrozumie ani słowa, ale można mu zaszczepić niezachwiane, nihilistyczne przekonaniem, że życie nie ma sensu. Czy powinieneś wyjaśnić nietrwałość, pustkę i koncept, że to co „złe” i „dobre” nie są oddzielone, samotnej kobiecie z depresją, która pojawiła się w twoim ośrodku Dharmy w poszukiwaniu towarzystwa i emocjonalnego wsparcia?

Nie jest łatwo poprowadzić człowieka na ścieżkę wadżrajany i często jest to ogromne wyzwanie. Ale dopóki ktoś chce być prowadzony i ma zdolność podążania ścieżką, nie jest to niemożliwe. Wadżrajana nie zna granic i nie jest ograniczona w czasie, więc jej nauki sprawdzają się równie dobrze we współczesnym świecie, jak i w czasach starożytnych.

Jak już powiedziałem i będę to powtarzał, żaden z tekstów tantrycznych nawet nie sugeruje, że uczeń powinien zostać natychmiast zbombardowany naukami wadżrajany, gdy tylko wykaże zainteresowanie Dharmą Buddy. Jak zaleca wielka Hewadżra tantra, nowicjusze powinni być najpierw nauczani najbardziej podstawowych wskazań, a dopiero potem wszystkich kolejnych etapów ścieżki i szkół filozofii. Ani guru, ani uczniowie, którzy prowadzą ośrodki Dharmy, nawet nie powinni myśleć, by wyjaśniać nowicjuszom oddanie guru. W obecności nowych uczniów ci starsi muszą bardzo uważać na to, jak odnoszą się do swojego guru. Nasze zachowanie jako praktykujących buddyzm musi być zawsze dostosowane do miejsca i czasu.

Uczniowie, którzy przechwalają się swoim oddaniem, mogą znaleźć się wraz ze swoim guru w tarapatach. Niektórzy z moich tak zwanych uczniów regularnie dzielą się pozostawionymi przeze mnie resztkami z gośćmi, którzy zostali u mnie na lunchu i których trudno nawet nazwać buddystami. Nie pamiętam, ile razy musiałem świecić oczami przed zupełnie oszołomionymi nowymi znajomymi, po tym, jak zobaczyłem, że wpatrują się z otwartymi ustami i z wielką czcią w kawałek papai ze śladami moich zębów, który właśnie im podarowano, jakby to była święta relikwia. Uczniowie, którzy zakładają swojemu guru skarpetki i buty przed ludźmi, którzy nie mają nic wspólnego z wadżrajaną, po prostu proszą się o kłopoty. Ze względu na dobre imię Dharmy Buddy nie rób spektaklu z interakcji między guru a uczniem. Nie bądź pochlebcą i nie całuj nikogo w tyłek. Tego rodzaju publiczne pokazy już zniszczyły reputację wadżrajany i jeśli uczniowie nadal będą zachowywać się w ten sposób, cała wiarygodność Dharmy Buddy zostanie całkowicie zrujnowana.

Teraz, gdy wadżrajana jest omawiana publicznie i bardzo szczegółowo, odwiedzający twoje centrum Dharmy mogą zacząć zadawać pytania na jej temat. Jeśli to możliwe, staraj się całkowicie unikać mówienia o wadżrajanie. Zamiast tego skup się na pięknych i całkowicie wolnych od ryzyka naukach therawady, które są o wiele lepszym punktem wyjścia niż pustka. Mów o nietrwałości i o tym, że życie nigdy nie daje nam ostatecznej satysfakcji. Skoncentruj się na zdrowych, przekonujących, przyziemnych naukach. Jeśli zostaniesz zapytany o mahajanę, podkreśl ogromną motywację bodhisattwy do oświecenia wszystkich czujących istot. Zwróć uwagę, że skoro wszyscy mamy naturę buddy, oświecenie wszystkich czujących istot jest realną możliwością, a nie tylko pobożnym życzeniem.

Możesz dzielić się prostymi technikami, takimi jak uważność wobec oddechu lub wobec doznań w swoim ciele, ponieważ należy to do świata empirycznego, który docenia oczywiste, wymierne korzyści, jakie może przynieść uważność. Ale stwierdzenie „módl się do guru” nigdy nie powinno wychodzić z ust praktykującego wadżrajanę. Czemu? Ponieważ wszystko, co ma związek z używaniem pragnienia jako ścieżki, musi być utrzymane w tajemnicy. Wielu Tybetańczyków nie zawahałoby się przed powiedzeniem komuś, by modlił się do guru. W pewnym sensie brzmi to całkiem nieszkodliwie, ale modlitwa do guru jest w rzeczywistości ekskluzywną praktyką tantryczną, którą tak samo należy zachować w tajemnicy jak obrazy bóstw w zjednoczeniu. Jeśli modlisz się do swojego guru, modlisz się do żywej, oddychającej istoty ludzkiej, co łatwo może zostać źle zrozumiane – zwłaszcza w dzisiejszych czasach.

Jeśli nie możesz uniknąć wspominania o wadżrajanie, podkreśl pogląd wadżrajany, że wszystko jest czyste. Za wszelką cenę unikaj wspominania o bardziej zaawansowanych technikach oddania guru, czystej percepcji i niekwestionowanym posłuszeństwie wobec guru. Zamiast tego wyjaśnij, że według wadżrajany wszyscy już jesteśmy buddami – łącznie z naszymi hałaśliwymi, rozgniewanymi sąsiadami – ale nikt z nas jeszcze tego nie zauważył. Później, kiedy nowa osoba będzie gotowa usłyszeć więcej, powiedz jej, że zgodnie z mahajaną po długiej i żmudnej podróży stajemy się buddami.

Przesłanie wadżrajany jest nieco inne, ponieważ mówi nam, że celem jest sama podróż. Mówi nam również, że już jesteśmy buddami i wszystko, co musimy zrobić, to urzeczywistnić naszą prawdziwą naturę i postępować zgodnie z nią. Nie jest mądrze wychwalać moc i skuteczność takich technik jak oddanie guru. Na to przyjdzie czas później. Zacznij od nauczania techniki śamathy, a następnie stopniowo wprowadzaj wipaśjanę. Kiedy nowi uczniowie opanują podstawy wipaśjany, przedstaw nierozdzielność przejawienia i pustki, która jest wyższym poziomem wipaśjany, znanym jako utpattikrama (faza kjerim) i sampannakrama (faza dzogrim). Dopiero wtedy możesz zacząć mówić o kwintesencji wipaśjany, którą jest oddanie dla guru.

Nie pozwól, żeby zniechęciły cię skandale i krytyka. I nie daj sobie wmówić, że wadżrajana nie pasuje do tych czasów. Teksty tantryczne mówią nam, że wadżrajana jest skrojona na miarę tego współczesnego świata. Bądźcie więc pewni, że ci, którzy noszą w sobie pragnienie prawdy, dobre zdolności analityczne, tęsknotę za obiektywizmem, potrzebę empirycznego dowodu i zdrową nieufność nawet wobec najlepszych powodów, by ufać, są idealnymi naczyniami dla nauk wadżrajany. Jeśli oczywiście chcą spróbować przejażdżki z tantrą.

Rozdział 11

Warunki wstępne ścieżki wadżrajany

Wielu poetów, muzyków, artystów i nieuniknionych głupców, którzy uciekli przed poborem do Wietnamu i ze swoich kapitalistycznych ojczyzn, by podążać hipisowskim szlakiem do Indii, było zmotywowanych pragnieniem odkrycia alternatywnego sposobu życia i nirwany. Ale co rozumieli przez nirwanę?

Motywacja

Mieszkający w jaskini birmański mnich, który poświęca swoje życie praktyce wipaśjany, szuka zupełnie innego rodzaju nirwany niż hipis z Byron Bay. Zastanawiam się, jak zareagowaliby ci kochający pokój hipisi, gdyby birmański mnich im powiedział, że ich jedyną motywacją do praktykowania Dharmy powinno być rozmontowanie własnego „ja”, aby ujawnić prawdę, że jaźń nie istnieje. Jeśli nie ma jaźni, kto szukałby nirwany? Kto osiągnąłby nirwanę? Jeśli idea jaźni jest iluzją, to iluzją musi być również pragnienie osiągnięcia nirwany. Jak czuliby się hipisi, gdyby im powiedziano, że nie ma kogo motywować i nie ma nic do zrobienia? Że ich motywacją powinien być brak jakiejkolwiek motywacji? Jak by zareagowali?

Byłoby idealnie, gdybyś jako praktykujący buddysta już zaakceptował, przynajmniej do pewnego stopnia, że iluzoryczny świat jest pełen wad. Prawdopodobnie teraz odczuwasz silne pragnienie, by uwolnić się od wszelkich złudzeń i osiągnąć stan, w którym nie ma dualistycznych różnic. To właśnie motywuje cię do poszukiwania właściwej ścieżki i właściwego przewodnika – guru, mistrza. W rzeczywistości to powinno motywować nas wszystkich do podążania za guru, ale często tak nie jest.

Większość ludów himalajskich, zwłaszcza Tybetańczyków, odnosi się do swoich guru jako przywódców politycznych, szefów klasztorów, pożyczkodawców, lekarzy i wróżbitów. Dla niektórych guru nie jest niczym więcej niż cieplutkim ciałem, w które można się wtulić i na chwilę zapomnieć o samotności. Zamiast używać guru jako ścieżki, która pomaga im oderwać się od iluzorycznego świata i urzeczywistnić niedwoistość, guru ich wiąże i przykuwa do złudzeń. „Niedwoistość” staje się tylko kolejnym słowem.

Motywacja jest niezwykle ważna. W idealnej sytuacji podążamy ścieżką duchową motywowani pragnieniem osiągnięcia stanu przebudzenia – oświecenia. Ale jak możemy spełnić to życzenie, jeśli nie wiemy, czym naprawdę jest oświecenie? Jak ktoś może chcieć pić herbatę miętową, jeśli nie wie, jak ona smakuje? Rozwiązaniem Buddy jest ciągłe zachęcanie nas do słuchania i kontemplowania nauk. Wadżrajana nie jest wyjątkiem. Aby kogoś przekonać do korzyści płynących z picia herbaty miętowej, opisujemy jej zapach i smak oraz opowiadamy o jej egzotycznej historii. Mówi się również o jej korzyściach zdrowotnych, a także o wszystkim, co może sprawić, że herbata miętowa będzie wydawać się bardziej atrakcyjna. Aby przekazać uczniom ideę praktykowania ścieżki wadżrajany, nauczyciel wadżrajany z entuzjazmem opowiada o bezbolesnych i szybkich metodach. Mówi nam, że stosując je, można osiągnąć oświecenie w ciągu jednego życia.

Tak więc jedną z pierwszych rad, jakich Budda udzielił swoim uczniom, było słuchanie, kontemplacja i praktykowanie nauk. „Słuchanie i kontemplacja” oznacza słuchanie i upewnianie się, że dokładnie rozumiesz każde słowo nauki. Nie wystarczy posłuchać nauki, jak w przypadku ciekawego podcastu, podczas biegania lub czyszczenia lodówki. „Słuchanie i kontemplacja” były nauczane miliony razy na przestrzeni wieków, jednak niewielu praktykujących poświęca im tyle uwagi, na jaką zasługują. Czy zastanawiałeś się kiedyś na przykład, dlaczego „słuchanie” jest najważniejsze? Albo dlaczego „kontemplacja” jest na drugim miejscu, a „praktyka” lub „analiza” są zawsze ostatnie? Musi być jakiś powód takiego porządku rzeczy.

Zastosujmy tę radę na przykładzie picia herbaty miętowej. Pewnego dnia słyszysz o zaletach picia takiej herbaty. Następnie kontemplujesz wszystko, co usłyszałeś, a w kolejnym tygodniu postanawiasz podjąć praktykę picia codziennie rano filiżanki herbaty miętowej. Po zakończeniu etapu słuchania i kontemplacji można opisać praktykę jako „korzystanie z zalet picia herbaty miętowej”. Twój sąsiad również pije codziennie kubek czegoś gorącego. Dodaje łyżkę jakichś zielonych ziół, o których nic nie wie, zamoczonych w gorącej wodzie. Nie ma pojęcia, że pije herbatę miętową i nie ma pojęcia o jej zaletach, po prostu lubi jej smak. W związku z tym nie można powiedzieć, że twój sąsiad przestrzega prawdziwej praktyki picia herbaty miętowej.

Autentyczny nauczyciel wadżrajany powinien wprowadzić obowiązek słuchania i kontemplacji dla wszystkich swoich uczniów. W rzeczywistości większość uczniów wadżrajany, łącznie ze mną, jest często zbyt przytłoczona własnymi emocjonalnymi reakcjami – na przykład miłością do swojego guru – by poświęcać wiele uwagi słuchaniu i kontemplacji. Obawiam się, że to się nie zmieni.

Nasi guru przyciągają nas na wiele sposobów. Możesz na przykład być urzeczony wyglądem swojego guru, jego aurą lub fascynującymi rekwizytami, którymi się posługuje. Możesz pokochać tybetański przepych i wszystko to, z czym się wiąże, zamieszanie, jakie wokół niego robią jego słudzy i mnisi albo wymowne i przekonujące nauki guru. To, że guru pociąga cię z takich właśnie powodów, jest całkowicie akceptowalne, dlatego można i należy to wykorzystać. Niemniej jednak zarówno autentyczny nauczyciel, jak i autentyczny uczeń muszą dbać o to, by pozostać wiernym swemu pierwotnemu celowi i wizji. To bardzo ważne, aby żadne z was nie zostało zepchnięte na boczny tor. Uczeń musi zawsze pamiętać, że jego celem jest wyrwanie się z tej dualistycznej sieci, a nie tylko naćpanie się nią. A nauczyciel nigdy nie może zapominać, że jego zadaniem nie jest jedynie wygłaszanie imponujących nauk i przedstawianie przekonujących argumentów, ale upewnianie się, że każdy uczeń osiągnie lub odkryje stan niedwoistości.

Według mahajany nasi nauczyciele to lekarze, a my, uczniowie, jesteśmy ich pacjentami. W ten sam sposób, w jaki lekarz musi rozmawiać z pacjentem i badać go w celu postawienia diagnozy, lamowie muszą wchodzić w interakcje ze swoimi uczniami. Ale dzisiaj na Zachodzie większość tybetańskich lamów ledwo zna imiona swoich uczniów, nie mówiąc już o ich problemach, o tym, co ich niepokoi i wprawia w zakłopotanie lub czego naprawdę potrzebują. Niewielu lamów próbowało zrozumieć kontekst kulturowy, z jakiego wywodzi się grono jego nowych uczniów, a nawet próbowało ich odpowiednio edukować. Jednak w taki sam sposób, w jaki lekarz powinien być motywowany chęcią uzdrowienia pacjenta, każde działanie lamy powinno być motywowane pragnieniem poprowadzenia ucznia do oświecenia. Zatem zarówno motywacja ucznia, jak i lamy są równie ważne.

Warunki wstępne

Mozart był geniuszem muzycznym. Swoje pierwsze utwory muzyczne napisał, zanim nauczył się na dobre chodzić, a w wieku sześciu lat grał na wiedeńskim dworze cesarskim. Jeśli nie jesteś dla wadżrajany tym, czym Mozart był dla muzyki – który w kategoriach wadżrajany jest „uczniem wyższych zdolności” – będziesz potrzebował wskazówek krok po kroku i wyczerpującego treningu duchowego. Nawet takiego geniusza jak Mozart trzeba było uczyć technik i umiejętności muzycznych – w jego przypadku robił to ojciec, który był zawodowym muzykiem. System wadżrajany zawsze nalegał, aby ucznia wadżrajany prowadził autentyczny guru, a skrupulatny i metodyczny trening wadżrajany powinien być prowadzony w absolutnej tajemnicy.

Nauki wadżrajany nigdy nie były też udostępniane nikomu, kto nie został wcześniej odpowiednio przygotowany przez autentycznego nauczyciela. Czemu? Z tego samego powodu, z jakiego fizyk nuklearny nigdy by nie pomyślał, aby podarować synowi do zabawy bombę atomową.

W ostatnich latach potrzeba przygotowania do ścieżki wadżrajany została przeoczona nie tylko przez guru, ale też uczniów, których pociąga urok i egzotyka najszybszej ze wszystkich ścieżek duchowych. Niektórzy uczniowie byli tak zdeterminowani, aby szybko otrzymać te nauki, że zrobili wszystko, by wydobyć je z mistrzów tantrycznych, których dobroć i naiwność okazały się jeszcze większe.

Niektórzy z największych mistrzów radzili sobie z tym problemem bardziej umiejętnie – znam tę metodę, ponieważ sam widziałem, w jaki sposób ją stosują. Upartym uczniom mistrz zgodził się udzielić nauk, o które prosili, nawet jeśli nie byli jeszcze gotowi na ich przyjęcie lub nie był to odpowiedni czas. Następnie w trakcie nauk cytował materiały źródłowe, nie korzystając z komentarzy i nie dając ani słowa wyjaśnienia. Udostępniając swoim niecierpliwym uczniom przekonującą mozaikę autentycznych cytatów, mistrz zarówno spełnił ich prośbę, jak i unikał udzielania im więcej informacji, niż byli gotowi usłyszeć.

Niektórzy wielcy mistrzowie nie dali się zaszantażować, sterroryzować ani skłonić do nauczania, jeżeli ambitni, nachalni nowi uczniowie nie byli jeszcze na nie gotowi. Ale słodkimi, nieśmiałymi i wzruszająco uprzejmymi lamami łatwiej było manipulować, ponieważ ci nie chcieli ryzykować, że złamią serce nowego ucznia. Dlatego najmilsi, najdelikatniejsi lamowie czasami udzielali uczniom nauk, na które ci nie byli gotowi. I oczywiście materialistycznie nastawieni lamowie, którzy tęsknili za sławą i tysiącami uczniów, byli łatwą zdobyczą – stara dobra psychologia sprawdza się tutaj tak samo jak we wszystkich dziedzinach życia. Ostatecznie to, czy pewne nauki są przekazywane, czy nie, sprowadza się do praw podaży i popytu.

Prawie wszystkie teksty tantryczne, takie jak Hewadżra tantra, kładą nacisk na to, że najpierw należy nauczyć uczniów poglądu wajbhasiki. To tak, jakby powiedzieć Irańczykowi, że zanim będzie mógł zapisać się na elitarny kurs zapaśniczy sumo w Tokio, musi najpierw nauczyć się japońskiego. Zapasy sumo nie mają nic wspólnego z językiem japońskim, ale aby studiować zapasy sumo w Japonii, Irańczyk musi być w stanie zrozumieć i mówić w tym języku. Uczenie nowego ucznia tantrycznego poglądu wajbhasika jest jak uczenie Irańczyka języka japońskiego.

Tradycyjnie wadżrajana systematycznie prowadziła ucznia przez różne poglądy prezentowane przez każdą ze szkół filozoficznych. Takie podejście jest dziś praktycznie nieznane – sytuacja, która sama w sobie jest zadziwiająca. Bez dogłębnego zrozumienia poglądu wajbhasiki nie ma podstawy do wzajemnego zrozumienia między nauczycielem a uczniem ani wyraźnych linii komunikacji – to byłoby trochę jak próba nauczenia kota fizyki kwantowej. A teksty tantryczne na tym się nie kończą. Tantra mocno zachęca przyszłych uczniów wadżrajany do zbudowania solidnych podstaw buddyjskiej wiedzy i doświadczenia przed rozpoczęciem praktyki wadżrajany: najpierw nauk sautrantiki, czittamatry, a następnie madhjamiki.

Anujoga tantra to typowy przykład tantrycznej nauki o niedwoistości. Jednak zanim będzie tego uczyć, uczniowie muszą się najpierw zapoznać z dualnością. Czym jest „dualność”? Czym jest „niedualność”? Czym jest to, co musi być niedwoiste? Teksty tantryczne jasno stwierdzają, że jest to pierwsza rzecz, jaką uczeń musi wiedzieć. Kiedy nauczyciel astrofizyki prowadzi zajęcia na temat Wielkiego Wybuchu, najpierw opisuje wszechświat – taki, jaki jest dzisiaj. Dopiero kiedy kontekst zostanie jasno określony, może przejść do teorii, jak to wszystko się zaczęło – Wielkiego Wybuchu. Ale teoria będzie miała sens tylko wtedy, gdy uczniowie mają już dobre pojęcie o tym, czym jest wszechświat.

Jeden lub dwóch starszych uczniów Trungpy Rinpocze powiedziało mi, że nie udzielił im abiszek Wadżrajogini, dopóki nie podążali za jego naukami przez prawie pięć lat. Do tego czasu otrzymali już nauki o trzech janach i nauki Szambali o budowaniu pewności siebie i pracy z wewnętrzną psychologią. Jeśli to prawda, tak właśnie powinno się uczyć wadżrajany.

Jednym z powodów, dla których napisałem tę książkę, jest to, że spora liczba lamów, nie tylko Sogjal Rinpocze, udzielała tak wysokich nauk jak atijoga, nie zapoznając najpierw uczniów z najbardziej podstawowymi zasadami buddyzmu. Niektórzy z tych lamów domagali się od tych nowych uczniów niezachwianego oddania. Powinienem dodać, że sam nie byłem tego świadkiem, informacje zostały mi przekazane przez osoby trzecie, których raportowanie mogło być selektywne. Spotkałem jednak uczniów niektórych z tych lamów i z naszych rozmów wynikało, że chociaż z pewnością otrzymali instrukcje atijogi, nie mieli pojęcia o fundamentalnych naukach buddyjskich. Dlatego doszedłem do wniosku, że uczniowie nie zostali przez swoich lamów odpowiednio przygotowani przed otrzymaniem nauk wadżrajany.

W tym miejscu muszę przypomnieć, że sam tkwię w całkowitym złudzeniu. Jako buddysta wierzę, że wszystko, co postrzegam, jest moim własnym wyobrażeniem – moje wartości moralne, duchowe i polityczne, rozróżnienia, jakich dokonuję, a nawet moje osobiste poczucie dobra i zła. Skoro moja percepcja jest tylko moja, kim jestem, by osądzać w tej kwestii Sogjala Rinpocze lub kogokolwiek innego? Wiem, że ulegam złudzeniu i we własnym umyśle mam pewność, że to, co zamierzam napisać, jest całkowicie oparte na moich dualistycznych wyobrażeniach. Niemniej jednak zawsze odnosiłem wrażenie, że główną wadą w podejściu Sogjala Rinpocze było to, że nie przygotował on swoich uczniów we właściwy sposób do nauk wadżrajany.

Oczywiście nigdy nie wolno nam zapominać, że wielu uczniów Rigpy czuje, iż odnieśli ogromne korzyści ze stylu nauczania Sogjala Rinpocze, i pozostają mu niezachwianie oddani. Nie sprzeczam się z nimi. Jeśli naprawdę odniosłeś korzyść z nauk Sogjala Rinpocze, a nie zakosztowałeś jedynie błogości w atmosferze, którą stworzył, i jeśli naprawdę ograniczyłeś lgnięcie zarówno do swojego ego, jak i do ziemskiego życia, to jego nauki musiały zadziałać. Musimy zawsze pamiętać, że Sogjal Rinpocze nie był samozwańczym guru, był częścią autentycznej linii, dlatego możemy teraz szczegółowo przyjrzeć się temu, co poszło nie tak. Mam nadzieję, że nasza eksploracja będzie przydatna dla przyszłych uczniów wadżrajany. Gdyby Sogjal Rinpocze był samozwańczym, grzybowym guru, nie mielibyśmy podstaw do badania jego działań, żadnej tradycji, do której moglibyśmy się odwołać, żadnych tekstów, nauk czy rad, do których moglibyśmy się odnieść. Z kim mogliśmy porozmawiać o tym, jak i dlaczego coś poszło nie tak?

Spróbuj wyobrazić sobie świat pełen nauczycieli wadżrajany, którzy nie przygotowują swoich uczniów do nauk wadżrajany. Nauczyciele ci pomijają tradycyjny pierwszy krok, jakim jest zapoznanie uczniów z podstawowymi naukami buddyzmu, i nie zawracają sobie głowy sprawdzaniem, czy uczniowie w pełni i poprawnie zrozumieli to, czego się ich naucza. Zamiast tego nauczyciele ci wkraczają prosto w mahasandhi i mahamudrę – najwyższe nauki tantry jogi.

Należy tutaj rozpatrzyć dwie kluczowe kwestie.

1. A co jeśli nauczyciel wadżrajany jest całkowitym ignorantem? Jeśli nie wie, czego uczyć lub jak tego uczyć? Jedyne, co robi, to powtarza zwroty „spoczywaj w naturze umysłu”, „bądź w chwili obecnej” i „nie przebywaj w przeszłości ani w przyszłości”, a następnie określa je jako „mahasandhi” lub „dzogczen”. Otóż to. A jednak mówi dalej: „Ponieważ udzieliłem ci nauk mahasandhi, jestem teraz twoim guru. Musisz zrobić wszystko, co powiem. A teraz pokaż, ile masz w portfelu!”.

2. Załóżmy, że nauczyciel jest autentyczny i posiada kwalifikacje do nauczania mahasandhi. Załóżmy też, że uczeń nie jest uczniem o wyższych zdolnościach – o czym wiemy, bo gdy nauczyciel robi specjalny znak, uczeń tego „nie rozumie”. Dlatego uczono go techniki „bycia w teraźniejszości” i chociaż otrzymał nauki o śamacie i wipaśjanie, nie był odpowiednio przygotowany do przyjęcia nauk wadżrajany.

W tym przykładzie szkopuł polega na tym, że chociaż nauczyciel wie, jak uczyć „spoczywania w naturze umysłu”, „bycia w chwili obecnej”, „nieprzebywania w przeszłości ani w przyszłości”, wszystkie te stwierdzenia można również znaleźć w najbardziej podstawowych naukach śamathy i wipaśjany. Uczeń zakłada zatem, że już to wszystko słyszał i że w mahasandhi nie ma nic szczególnego. Dla takiego ucznia strata jest ogromna.

Nyndro

Lamowie często mówią swoim uczniom, że pierwszą praktyką, jaką powinni wykonać na ścieżce wadżrajany, jest nyndro. To dobry początek. Ale musimy pamiętać, że nyndro to nie tylko gromadzenie liczb. Praktykujemy nyndro, aby rozwinąć w sobie silne przekonanie o prawdziwości nauk i wzmocnić tęsknotę za wyrwaniem się z pudełka, które nazywamy „samsarą”. Nawiasem mówiąc, samsara to nie tylko dodatkowy penthouse, dodatkowy samochód czy dodatkowy złoty naszyjnik. Samsara obejmuje wszystkie nasze ciężko wywalczone prawa człowieka, takie jak wolność słowa i równe szanse, systemy światowe, takie jak demokracja parlamentarna, oraz wszystkie nasze uwarunkowania i uprzedzenia – wszystko, czego się nauczyliśmy, i czego się nie zdołaliśmy nauczyć.

Powiedzmy, że przez sześć lat uczysz się madhjamiki pod okiem znakomitego nauczyciela. Po pomyślnym ukończeniu studiów ostateczna instrukcja twojego nauczyciela brzmi: „A teraz zapomnij o wszystkim, czego się nauczyłeś”. Istotą nyndro jest rozwinięcie fundamentalnej nieufności wobec swojej edukacji. Nowoczesne wartości zachęcają wszystkich, by zapychali sobie mózgi jak największą ilością informacji, Zaś indyjskie wartości – które, niestety, już praktycznie wymarły – zachęcają nas, byśmy uczyli się wszystkiego, co się da, a potem się tego oduczyli.

Kiedy rozwiniemy w sobie podziw dla wszystkiego, co Budda powiedział o współzależnym powstawaniu, pustce i niedwoistości, jego nauki nabierają sensu. Im więcej sensu mają nauki, tym więcej wysiłku wkładamy w ucieczkę z tego samsarycznego pudełka poprzez słuchanie i kontemplację. Praktyki te są niezbędne dla naszego planu ucieczki i nie mogę się ich nachwalić – szczególnie nauk dotyczących buddyjskiego poglądu. Zaledwie tygodniowe studiowanie madhjamiki znacznie zwiększy twoje uznanie dla tego poglądu, po czym nyndro nabierze zupełnie nowego znaczenia. Zamiast przyjmować schronienie w człowieku zwanym Buddą, który żył 2500 lat temu i wygląda jak posąg z brązu, praktyka schronienia będzie poddaniem się prawdzie, co jest czymś w rodzaju poddania się faktowi, że „ogień” oznacza „gorąco”. Na tym polega „przyjmowanie schronienia”.

Kiedy już wiesz, że wszystko, o czym myślisz, co postrzegasz, jest tylko wyobrażeniem, wtedy przedmiot i jego etykietka – wazon, kwiaty itd. – nie są już ani niczym oddzielnym ani rozdzielnym. Zdajesz sobie sprawę, że twoje własne postrzeganie jest złudzeniem i że owo złudzenie prowadzi do nieustannego niepokoju, bólu i cierpienia. Stopniowo nabierasz przekonania, że wiara w „ja” jest tym samym, co mylenie stracha na wróble z żywą istotą ludzką. W tym momencie nie masz żadnych skrupułów, by zmiażdżyć zawsze czujnego, trudnego do złapania karalucha egoizmu, który do tej pory odwracał twoją uwagę od autentycznej troski o innych. To ułatwi ci ćwiczenie się w uznawaniu innych za co najmniej tak samo ważnych jak ty sam, jeśli nie ważniejszych. Na tym polega „wzbudzanie bodhiczitty”.

Jesteś teraz w pełni przygotowany i masz się na baczności przed wszystkim, co może odwrócić twoją uwagę od prawdy – poglądu wadżrajany. Za każdym razem, gdy zauważysz rozproszenie, usuwasz je. Na tym polega „Wadżrasattwa”.

Pragnąc poprawić swoje zrozumienie skarbca prawdy, czytasz więcej książek i słuchasz więcej nauk. Wkrótce zdajesz sobie sprawę, że samo słuchanie i czytanie nie daje ci zdolności rozumienia prawdy; że sam akt studiowania więzi cię w logice, rozumowaniu i języku. Musisz rozbić brzegi twojej rzeki nauki i pozwolić, by woda wiedzy płynęła i rozprzestrzeniała się. Musisz wyrwać się ze stworzonego przez siebie więzienia logicznego myślenia. Ta zdolność do wyrwania się nazywana jest „zasługą”, a zasługa przybiera wiele form. Można się nauczyć doceniać sztukę i ją rozumieć, ale prawdziwie innowacyjni artyści – na przykład Picasso – robią wszystko, aby złamać jak najwięcej zasad. Zdolność do łamania zasad jest zasługą, a zasługa wyzwala. Kiedy już zdasz sobie z tego sprawę, ułożenie ryżu na jakimś głupim talerzu nabierze zupełnie innego znaczenia, aż w końcu naprawdę zobaczysz garść ryżu jako galaktykę. Na tym polega „ofiarowanie mandali”.

Słuchanie i kontemplacja nauk przekonuje cię, że twoje skazy są tymczasowe i możesz się z nich oczyścić. Gdy wszystkie one zostaną usunięte, tymczasowo nadajesz temu, co pozostało, etykietkę „buddy”. Teraz tęsknisz za ujawnieniem i obnażeniem tego buddy – swojej natury buddy – a najszybszą metodą jej ujawnienia jest „Guru Joga”.

Do tej pory twój entuzjazm dla odkrycia buddy w sobie będzie tak intensywny jak mój entuzjazm dla następnego meczu piłki nożnej El Clásico. Kiedy oglądam piłkę nożną, tęsknię za niesfabrykowanym doświadczeniem oglądania na żywo świetnie wykonanego karnego, dzięki któremu wygrywa się turniej. Gdyby w momencie strzału z rzutu karnego przyjaciel odwrócił moją uwagę, proponując filiżankę herbaty, prawdopodobnie uznałbym to za przeszkodę.

Kiedy praktykujesz Guru Jogę, twój entuzjazm staje się tak intensywny, że o cokolwiek prosi cię twój guru – zrób kserokopię lub daj mu swojego nowego mercedesa – robisz to z radością. Ponieważ jesteś gruntownie przygotowany na to, aby usłyszeć coś, co dla innych brzmi jak zwykły bełkot – na przykład „spocznij w naturze umysłu” – kiedy słowa w końcu wychodzą z ust twojego guru, natychmiast nabierają sensu. Gdy twój guru mówi wtedy: „Musisz teraz zrobić wszystko, co powiem”, czujesz się głęboko zaszczycony i wdzięczny. To musi przypominać pasowanie na rycerza przez królową Elżbietę.

Rozdział 12

Wadżrajana nie jest dla ciebie

Kultura i tradycja odgrywają dużą rolę w tym, czy jesteśmy w stanie zaakceptować mądrość, która nie jest dualnością. Opowieści o ogromnym panteonie bóstw Indii są jeszcze bardziej bajeczne niż te, z jakimi się spotykamy w europejskich baśniach. W jednej historii rządzi Kali, podczas gdy wszyscy pozostali bogowie i boginie chłoną jej każde słowo, a w następnej to Śiwa wszystkiemu przewodzi. Płynność każdego aspektu indyjskich bogów jest widoczna w znacznej części starożytnej sztuki Indii. Na jednym fresku Pan Brahma jest centralnym bóstwem, gdy Saraswati kłania się jego lotosowym stopom, a na innym jest odwrotnie. Bóstwa również na zmianę stoją jeden na drugim. Śiwa, najpotężniejszy z bogów i niszczyciel światów, jest czasami widywany w pozycji leżącej ze stojącą na nim Kali. W dziesiątkach opowieści Ganeśa – bóg słoni, bóg mądrości – robi naprawdę głupie rzeczy.

Fizyczna forma doskonale przystosowujących się indyjskich bogów nigdy nie jest ustalona, ponieważ ich kształt zależy od zadania, które muszą wykonać. Ten rodzaj wszechstronności przenika całą indyjską kulturę. W przeciwieństwie do większości innych kultur, hinduskie fatum, klątwa, wróżba lub maskotka jednego dnia przynoszą pecha, a następnego – powodzenie. Życie codzienne jest płynne. Nic nie jest utrwalone ani ustalone raz na zawsze. To, co dziś rano było niepomyślne, stanie się pomyślne w porze podwieczorku i vice versa.

Doskonale pamiętam lot z Delhi do Kerali samolotem pełnym pięknie ubranych Hidżr[1]. Podczas tego lotu, poza załogą, byłem na pokładzie jedyną osobą niebędącą Hidżrą. Tak mnie zaskoczył ten widok, że nie mogłem się powstrzymać od pytania, dokąd lecą. Aby pobłogosławić małżeństwo córki bardzo zamożnej rodziny, powiedzieli, a ich oczy błyszczały z podekscytowania i dumy, że zostali zaproszeni na tak ogromny ślub. Z reguły większość Hindusów gardzi i odrzuca Hidżrę, ponieważ uważa się ją za złą wróżbę. Ale na weselu Hidżry są świętą substancją, a ich obecność przynosi szereg błogosławieństw. Są więc serdecznie witane na uroczystościach i traktowane jako honorowi goście.

Hindusi są przyzwyczajeni do tego, że dzisiejszy zły omen staje się jutrzejszym pomyślnym znakiem, więc tantra bardzo dobrze pasuje do indyjskiego umysłu. Nigdy nie wolno nam zapominać, że wadżrajana powstała w Indiach. Widząc tego dnia w samolocie te wszystkie Hidżry i obserwując czułą życzliwość, jaką okazywał im personel pokładowy, zaniemówiłem. Zastanawiałem się, czy moja własna kultura tybetańska nie była wystarczająco dojrzała, by chłonąć dualizm, który jednego dnia unika grupy społecznej, a następnego dnia ją szanuje. Czy Tybetańczycy są tak elastyczni jak Hindusi? Czy kultura tybetańska naprawdę wspiera „niedwoistość” w takim stopniu, w jakim wydaje się to robić kultura indyjska?

Różnice etyczne i moralne danego kraju oraz rodzaj poprawności politycznej są zakorzenione w jego kulturze. Gdyby historia o Czerwonym Kapturku została przeniesiona do Indii, indyjskim dzieciom można by opowiadać, że wilk, zły facet, był w rzeczywistości wzniosłą istotą. Czy w Europie byłoby to możliwe? Nie dzisiaj. Bajki tybetańskie opowiadają o dobrych i złych facetach, są więc niejako czarno-białe. Indyjskie mity i legendy są zupełnie inne, ponieważ Hindusi jako naród nie tylko dobrze czują się w niedwoistości, ale jest ona zakorzeniona w ich kulturze – być może nawet w ich DNA. Najbliższym europejskim odpowiednikiem bogów indyjskich, jakich znam, są bogowie starożytnej Grecji. Zeus, Hera i Posejdon byli jednocześnie mądrzy i głupi, uczciwi i występni, zazdrośni i dumni, i nigdy nie mieli nic przeciwko temu, że postrzegano ich jako szalonych. Niestety, odkąd chrześcijaństwo wyparło grecki panteon, greccy bogowie zostali zdegradowani do mitów i legend, podczas gdy bogowie indyjscy nadal są czczeni.

O Mandziuśrim zwykle mówi się, że jest bodhisattwą i nauczycielem wszystkich buddów, ale istnieje pewna niejasność co do tego, kim i czym naprawdę jest. W jednym zdaniu Mipham Rinpocze stwierdza, że Mandziuśri może być niebieski, pomarańczowy, biały lub zielony. Tylko w Indiach hierarchie są wywracane do góry nogami, gdy dobrzy i źli przechodzą z jednej strony na drugą, a bóstwa zamieniają się miejscami ze swoją świtą. Wszechstronność jest typowa dla kultury indyjskiej.

Mimo wszystko Indie bardzo się zmieniły w ostatnich latach. Siedem wieków dominacji Mogołów, po których nastąpiły dwa stulecia rządów brytyjskich, nauczyło Hindusów pogardy dla radosnej odporności i zdolności adaptacyjnych swojej kultury oraz preferowania wyraźnego rozróżniania czerni i bieli, dobra i zła od bogatego i chaotycznego dziedzictwa kulturowego ich kraju.

Jeśli nie potrafisz docenić elastyczności i rozmytych linii i nie odważysz się rozpocząć przygody życia bez osądów i rozróżnień, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Istoty ludzkie to przewrotne stworzenia. W chwili, gdy mówi się nam „to nie jest dla ciebie”, cokolwiek to jest, nagle okazuje się to jedyną rzeczą, którą chcemy zrobić. Kiedy więc czytasz „wadżrajana nie jest dla ciebie”, twoją pierwszą myślą może być, że samo to stwierdzenie dowodzi, iż plotkarze mają rację i tak naprawdę jesteś zwolennikiem elityzmu – a nawet rasizmu. Oczywiście jeśli chcesz, możesz dokonać takiego rozróżnienia. Ale proszę cię, byś dla swojego dobra bardzo dobrze przemyślał wybór własnej drogi. Czy wadżrajana naprawdę jest dla ciebie najlepszą opcją? To pytanie, nad którym musisz się naprawdę dobrze zastanowić. Każdy tekst tantryczny zachęca uczniów, aby bardzo uważnie to przemyśleli, zanim wkroczą na ścieżkę tantryczną. Zadaj sobie pytanie: „Czy naprawdę jestem gotowy na przyjęcie nauk tantrycznych i wprowadzenie ich w życie?”.

Oznaką dobrego, wykwalifikowanego nauczyciela jest to, że zawsze będzie ostrzegał swoich uczniów przed konsekwencjami podejmowania pochopnych decyzji. Niektórzy nawet doświadczonych praktykujących wciąż nakłaniają do tego, aby się dokładnie zastanowili, do czego się zobowiązali, tak jakby każdy dzień był pierwszym dniem.

Aspirujący uczniowie wadżrajany nakręcają się, kontemplując niezliczone korzyści płynące z wadżrajany. Jest błoga, łatwa, oferuje mnóstwo metod i nie wymaga od praktykujących, by angażowali się w samobiczowanie czy pokutę i tak dalej. Ale nigdy nie wolno nam zapominać, że jeśli złamiemy którąkolwiek z naszych obietnic, pociągnie to za sobą konsekwencje, a niektóre z nich są dość niepokojące. Tak więc przyjrzyj się swoim przekonaniom i odczuciom tak dokładnie, jak to możliwe. To naprawdę pomaga. Aby pomóc ci sobie uzmysłowić, to co znaczy być uczniem wadżrajany, zadaj sobie następujące pytania. To ćwiczenie da ci przynajmniej do myślenia.

Jak zostać uczniem wadżrajany?

1. Kamyk nie może być uczniem wadżrajany. Innymi słowy, aby podążać ścieżką wadżrajany, potrzebujesz umysłu.

- Czy posiadasz umysł?

- Tak ☑   Nie ☐

Jak widzisz, podkreśliłem dla ciebie pierwsze pole.

2. Aby podążać ścieżką wadżrajany, musisz także posiadać naturę buddy.

- Czy posiadasz naturę buddy?

- Tak ☑   Nie ☐

Niezależnie od tego, czy w to wierzysz, czy nie, automatycznie podkreślamy TAK.

3. Aby podążać ścieżką wadżrajany, twoje emocjonalne skazy muszą być koniecznie tymczasowe i usuwalne.

- Czy twoje emocjonalne skazy są tymczasowe i usuwalne?*

- Tak ☑   Nie ☐

Trzy najważniejsze cechy praktykującego wadżrajanę to: umysł, natura buddy i skazy emocjonalne. Nie musisz się martwić, czy je masz, czy nie, ponieważ, czy ci się to podoba, czy nie, umysł, natura buddy i skazy emocjonalne są faktami z życia wszystkich ludzi. Po co ci skazy? Jeśli nie ma skaz, nie ma ścieżki. Jaki jest sens mycia kubka, jeśli nie jest brudny?

4. Aby podążać ścieżką wadżrajany, musisz uznać, że ten dualistyczny świat i życie są całkowicie daremne.

- Czy dostrzegasz daremność tego doczesnego życia?

- Tak ☐   Nie ☐

5. Aby podążać ścieżką wadżrajany, musisz tęsknić za wyzwoleniem, nie tylko dla siebie, ale także dla wszystkich czujących istot.

- Czy pragniesz wyzwolić siebie i wszystkie czujące istoty?

- Tak ☐   Nie ☐

6. Aby podążać ścieżką wadżrajany, musisz zrozumieć i docenić, przynajmniej intelektualnie, jedność przejawiania i pustki – innymi słowy „paradoks”.

- Czy akceptujesz paradoksalny charakter jedności przejawienia i pustki we wszystkich aspektach życia na poziomie zjawiskowym?

- Tak ☐   Nie ☐

7. Aby podążać ścieżką wadżrajany, musisz zaakceptować, że wszystko to, co postrzegasz, jest twoim własnym, niepowtarzalnym wyobrażeniem. I mam na myśli wszystko, od książki, którą właśnie czytasz, po włosy Donalda Trumpa.

- Czy akceptujesz, że wszystko to, co postrzegasz, jest twoim własnym, niepowtarzalnym wyobrażeniem?

- Tak ☐   Nie ☐

8. Jeśli zaznaczyłeś „tak”

- Kiedy zaakceptujesz, że wszystko jest twoim własnym wyobrażeniem, spójrz teraz na swój tak zwany „umysł”, „projektor”.

- Czy twój umysł ma namacalny kolor lub kształt?

- Tak ☐   Nie ☐

9. Jeśli zaznaczyłeś „nie”

- Kim jest ten, kto wie, że nie istnieje żaden kolor ani kształt? Poznanie, świadomość owej pustości.

- Czy teraz widzisz, że umysł nie jest próżnią?

- Tak ☐   Nie ☐

Tybetański chłopczyk wyślizguje się z łona matki do pokoju wypełnionego wadżrajańskimi thangkami, a jego rodzina szczyci się siedmioma pokoleniami praktykujących tantrę. To tybetańskie dziecko nie ma ani grama więcej tego, czego potrzeba, aby zostać praktykującym tantrę, niż córka rosyjskiego ortodoksyjnego chrześcijanina z ósmego pokolenia, którego oczy są niebieskie jak turkus, włosy czerwone jak koral, a skóra biała jak perła.

Jeśli odpowiedziałeś „nie” na którekolwiek z powyższych pytań (oprócz 8) lub nie jesteś w stanie odpowiedzieć na któreś z nich lub na wszystkie, ale nadal uważasz, że masz prawo zostać praktykującym wadżrajanę, muszę powiedzieć, że rzucasz się na głęboką wodę. Proszę, przemyśl to jeszcze raz. Udzielenie ci nauk wadżrajany byłoby jak przyznanie trzyletniemu dziecku prawa do głosowania w negocjacjach rozwodowych jego rodziców. (Nawiasem mówiąc, powody, dla których rodzice nie kłócą się przy córce, powinny znacznie przeważać nad tymi za włączeniem jej w tego rodzaju dyskusję rodzinną).

Biorąc to wszystko pod uwagę, mam nadzieję, że zrozumiałeś, iż nie jest celem tego kwestionariusza, by wszystkie ośrodki Dharmy dawały go teraz do wypełnienia przyszłym uczniom wadżrajany. To tylko przykład tego, jak powinni myśleć praktykujący wadżrajanę.

Analizuj! Analizuj!

Przeanalizuj wszystko. I znowu, mam na myśli wszystko, łącznie z twoją osobistą interpretacją dobra i zła, początku, środka i końca, moralności, etyki świeckiej i religijnej oraz oczywiście tego, co myślicie o guru. Analizuj, aż wartość, a nawet pojęcie analizy, osiągnie zewnętrzne granice swojego uprzedzenia.

Budda Śakjamuni, od którego wywodzi się nauka buddyjska, zawsze podkreślał wagę ciągłego analizowania absolutnie wszystkiego i przekazywał nam wszystkie nauki, których potrzebujemy, aby robić to dokładnie i skutecznie. Buddyści nadal inwestują dużo czasu i energii w studiowanie tych nauk. Pramana[2] (logika buddyjska) i oczywiście madhjamika dostarczają nam narzędzi, jakich potrzebujemy do zdekonstruowania wszystkich możliwych poglądów.

W pewnym sensie duża część buddyjskiej filozofii poświęcona jest temu, jak nie akceptować niczego w dobrej wierze. Zamiast tego uczymy się konstruować wyrafinowane wątpliwości, a następnie uczymy się wątpić w samą wątpliwość, dekonstruując przede wszystkim nasze uparte powody, przez które żywimy wątpliwości. Kiedy już rozłożymy nasze wątpliwości na czynniki pierwsze i przekonamy się, że wszystko powstaje z nicości, możemy wreszcie doświadczyć świtu tego, co buddyści nazywają „oddaniem”.

„Wątpliwość” i „wiara” to dwie strony tej samej monety. Oba są kluczowymi składnikami ścieżki duchowej. Tak jak nie da się zrobić filiżanki kawy bez gorącej wody i ziaren kawy (najlepiej świeżo zmielonych), ciągła interakcja między wiarą a zwątpieniem jest niezbędna na duchowej ścieżce. Wiara miażdży wątpliwości, a zwątpienie miażdży wiarę. Nie możesz najpierw wyeliminować wszystkich swoich wątpliwości, a potem w pełni uwierzyć w każde słowo nauk – nie ma wątpliwości, a zatem wiara. W miarę jak nasze wątpliwości stają się ostrzejsze, głębsze i bardziej wyrafinowane, tak samo nasze przekonania, co sprawia, że interakcja między zwątpieniem a wiarą jest niezwykle korzystna.

Klasyczny przykład wadżrajany porównuje ścieżkę duchową do ostrzenia noża. Ostrzenie noża zużywa zarówno osełkę, jak i metal ostrza i to właśnie z tego „zużycia się” powstaje zjawisko ostrego noża. Ogólne nauki buddyjskie mówią o wyzwaniach, problemach i rozwiązaniach, które napotykamy na naszej duchowej ścieżce, podczas gdy wadżrajana – tantrajana – uczy, że musimy wyczerpać zarówno problemy, jak i ich rozwiązania. A tak przy okazji, jeśli spróbujesz zatrzymać chociaż jedno z tych rozwiązań na pamiątkę, prawie natychmiast stanie się to problemem.

Czy gratulujesz sobie dobrych umiejętności analitycznych, otwartego umysłu, postępowego spojrzenia i zdrowego szacunku dla metody naukowej? Jeśli tak, prawdopodobnie nie jesteś świadomy swoich najbardziej zakorzenionych, zamkniętych, nawykowych wzorców myślowych, które raz ujawnione pokazują, że daleko ci od bycia najbardziej liberalną osobą na świecie; w rzeczywistości jesteś niezwykle konserwatywnym człowiekiem.

Opierając się na wiarygodnych dowodach historycznych i naukowych, niewielu historyków prawdopodobnie zaakceptuje, że historia, którą nazywamy Mahabharatą, rzeczywiście się wydarzyła. Problem polega na tym, że kiedy mówimy o dowodach, mamy do czynienia z wytworem ludzkiego umysłu. To umysł tworzy opinię. Wszystkie formy debaty i analizy wymagają umysłu – dwa kamienie nie byłyby w stanie omówić wiarygodności dostępnych dowodów. Jednak ufanie wnioskom wyciągniętym przez uparty umysł jest korzeniem ślepej wiary. Jeśli nie chcesz analizować i dekonstruować własnego systemu analitycznego, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Jeśli mocno wierzysz w czas, nie jako względną prawdę, ale jako ostateczną rzeczywistość z początkiem i końcem – Genesis i Armagedonem – nie tylko wadżrajana nie jest dla ciebie, nie jest też dla ciebie śrawakajana. Wiara w ostateczne początki i zakończenia przekłada się również na wiarę w ostateczną przyczynę. Żaden z pojazdów buddyjskich nie wierzy w ostateczną przyczynę. Na przykład tradycja therawadinów wierzy w ostateczne „teraz”.

Czas to udawanie, aczkolwiek niezwykle mocne i przekonujące udawanie. Jeśli więc myślisz, że Budda był zwykłym człowiekiem, który urodził się w Lumbini, wyrzekł się życia rodzinnego, przeniósł się do Magadhy i zaczął nauczać, i to wszystko, to wadżrajana nie jest dla ciebie.

Jeśli nie możesz zaakceptować, że „bindu” (co jest czymś w rodzaju DNA) to Budda, to wadżrajana nie jest dla ciebie.

Jeśli trudno ci uwierzyć, że zwyczajna świadomość, której doświadczasz teraz, kiedy czytasz to zdanie, jest Buddą, to wadżrajana nie jest dla ciebie.

Jeśli nie potrafisz docenić, że owocem twojej podróży jest nic innego jak stan, którego doświadczasz w tej chwili, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Innymi słowy, jeśli myślisz, że stan buddy można osiągnąć tylko po przejściu niezliczonych procedur przez kilka eonów, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Jeśli kpisz z mitów i legend, umieszczasz je zgrabnie w tej samej kategorii co bajki (jak Czerwony Kapturek) i wierzysz, że wszystkie one zostały teraz zastąpione faktami historycznymi, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Azjaci, a zwłaszcza Hindusi, nie mają ochoty owijać historii mitami i legendami. Ale jak rozmawiać z ludźmi, dla których zarówno przeszłość, jak i przyszłość są niezwykle ważne, lecz tak mało cenią teraźniejszość? Jak rozmawiać z ludźmi tak przesiąkniętymi przeszłością i zainspirowanymi wizjami przyszłości, że praktycznie przeoczają teraźniejszość? Jak ludzie pochodzący z kultur, dla których historia nie jest wielkim problemem, rozmawiają z tymi, których kultury są tak „historiocentryczne”? Kultury ukształtowane przez religie Abrahamowe – na przykład dwie największe religie świata: chrześcijaństwo i islam, oraz ich ojcowska religia, judaizm – nieustannie spoglądają wstecz na wspólną historię. Jak ludzie, dla których wszystko się dzieje właśnie teraz, w tej chwili, rozmawiają z tymi, którzy nieustannie patrzą wstecz? W najlepszym razie komunikacja jest ograniczona, jak rozmowa między psem a kotem. Jak powiedzieć ludziom wywodzącym się z kultury, która ma pruderyjny pogląd na seks, i zakłada, iż sam czyn stanowi tabu, jest niemoralny, brudny i wstydliwy, że seks może być również drogą?

Jeśli uważasz, że ścieżka powinna przedstawiać jasne definicje, zgrabnie klasyfikować problemy i rozwiązania oraz dzielić świat na bohaterów i antagonistów – jak hollywoodzkie dobre i czarne charaktery – to wadżrajana nie jest dla ciebie. Czemu? Ponieważ wadżrajana nie widzi przepaści między rozwiązaniem a problemem. Tak jak homeopaci są dumni z używania trucizny, która powoduje chorobę, aby ją wyleczyć, tak wadżrajana jest dumna z używania problemu jako rozwiązania.

Wadżrajana nigdy nie była systemem głównego nurtu i nigdy nie powinna nim się stać. Jest więc mało prawdopodobne, by kiedykolwiek została zaakceptowana przez myślicieli głównego nurtu. Utrzymywanie jej przez wieki w tajemnicy sprawiło, że jej nauki i praktyka z konieczności ograniczały się do nielicznych wybranych. I właśnie ta wyłączność może być powodem, dla którego z jej metodami tak łatwe się rozprawić w sądzie opinii publicznej.

Z punktu widzenia wadżrajany niepokojące jest to, że tak wielu tybetańskich lamów, którzy publicznie praktykują wadżrajanę, cieszy się obecnie taką popularnością. Czy niektóre aspekty wadżrajany są wprowadzane do głównego nurtu społeczeństwa?

Jeśli nie możesz zaakceptować tego, że twoje niedoskonałości są iluzoryczne, tymczasowe i usuwalne, nie będziesz w stanie zaakceptować, że twoja prawdziwa natura jest bóstwem, ucieleśnieniem współczucia i mądrości. W takim wypadku wadżrajana nie jest dla ciebie.

Jeśli boisz się kontrowersji i kłaniasz się oczekiwaniom społecznym lub jesteś zdeterminowany, by być radykalny, irytujący i zakłócać harmonię społeczną, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Możesz uznać, że stosunkowo łatwo jest wyrzec się drugiego samochodu i żyć tanio, ale jeśli nie widzisz, że wszystko w materialnym, samsarycznym świecie jest zasadniczo wadliwe i niezadowalające, a wszystko, co posiadamy i sobie cenimy, jest nieodwracalnie wadliwe, pozbawione sensu i zwodnicze – włączając w to ideologie, takie jak demokracja i wolność słowa – nie tylko wadżrajana nie jest dla ciebie, nie jest też dla ciebie i śrawakajana.

Serce ci może pękać na widok zdjęcia głodującego dziecka w Sudanie Południowym lub Jemenie, ale jeśli nie masz współczucia dla Donalda Trumpa, nie tylko wadżrajana nie jest dla ciebie, ale też ścieżka bodhisattwy mahajany.

Jeśli z pogardą traktujesz śrawakajanę i mahajanę oraz wszystkie inne autentyczne religijne systemy duchowe na świecie, wadżrajana nie jest dla ciebie.

Wadżrajana nie jest dogmatem. Wątpię, czy jakaś ścieżka duchowa może być mniej dogmatyczna niż buddyzm, zwłaszcza wadżrajana. Jednak ogromna większość istot ludzkich na tym świecie szanuje rozsądek i logikę oraz na nich polega, co sprawia, że wadżrajana jest dla większości zbyt awangardowa.

Według jednej z wersji pewnej hinduskiej bajki małżonka Śiwy, Parwati, była pierwszą istotą, która poprosiła go o nauczanie tantry. Chociaż początkowo odmówił, nalegała, aż w końcu się zgodził, ale pod jednym warunkiem. „Nauczę cię tantry – powiedział Śiwa – ale kiedy to zrobię, musimy być w seksualnym zjednoczeniu, ponieważ naprawdę tantryczne nauki można usłyszeć tylko wtedy, gdy jesteś głęboko zakochany”.

Dla moralistycznego umysłu może się to wydawać nieco pokrętne albo wręcz chore. Ale czy zakochanie nie sprawia, że wszyscy patrzą na świat z zupełnie innej perspektywy? Zakochanie zmienia sposób myślenia. Nawet perfekcyjna logika i racjonalność najbardziej sceptycznego, rygorystycznie empirycznego naukowca rozpada się w momencie, gdy człowiek się zakochuje. Jako praktykujący wadżrajanę pragniemy przekroczyć zarówno racjonalność, jak i irracjonalność, myśląc poza tymi dwiema kategoriami.

Ci z was, którzy do tej pory aspirowali do praktyki tantry, mogą się poczuć nieco przygnębieni. Pociesz się tym, że sam najwyższy Wadżradhara powiedział, że jeśli tych, którzy żyją rozumem, logiką i dowodem, choćby przez nanosekundę pociąga magiczna i głęboka ścieżka wadżrajany, muszą mieć z nią jakiś związek. Jeśli chcesz zainwestować w ów związek, posiadasz wszystkie kwalifikacje, jakich potrzebujesz, aby wejść na ścieżkę wadżrajany.

1. W Indiach często występują eunuchowie, osoby interpłciowe i transpłciowe, określane jako „hidżra”, chociaż członkowie społeczności hidżra zwykle wolą nazywać siebie Kinnar lub Kinner, od mitologicznych istot, które były wyjątkowo uzdolnionymi śpiewakami i tancerzami.↩

2. Pramāṇa to termin sanskrycki, którego podstawowym znaczeniem i najczęstszym tłumaczeniem jest „miarodajne poznanie”, oznaczające poprawną wiedzę o określonym przedmiocie. Termin ten jest również używany w odniesieniu do korpusu nauk buddyjskich dotyczących epistemologii (nauki o poznaniu, tj. – jak wiemy – o rzeczach) i ontologii (która bada naturę istnienia), ponieważ te dwie dziedziny są w buddyzmie nierozerwalnie ze sobą powiązane. Pionierami tych nauk są indyjscy mistrzowie Dignaga i Dharmakirti. Pramāna jest nauczana w wszystkich szedrach, ponieważ stanowi podstawę debaty, ważne narzędzie edukacyjne na tradycyjnych uniwersytetach klasztornych. W tym kontekście termin ten jest czasami tłumaczony jako „logika buddyjska”. Źródło: www.rigpawiki.org.↩

Rozdział 13

Wadżrajana jest dla ciebie

Wszyscy zaczynamy życie z przekonaniem, że wszystko, co cenimy, czym się fascynujemy i co jest nam drogie, przyniesie nam jakąś satysfakcję, choć przelotną. W miarę upływu czasu zaczynamy zdawać sobie sprawę, że każdy zakątek samsary jest bezsensowny i daremny. Więc po co się męczyć? Jaki jest sens budowania samsarycznego domku z kart?

Czy kiedykolwiek czułeś, że twój czas na tej ziemi jest ograniczony? To uczucie jest czasami tak silne, że graniczy z taką sytuacją, jakby ktoś ci powiedział, że zostało ci sześć miesięcy życia. Czasu jest mało, twój czas na tej ziemi się kończy, a poza tym życie na tym świecie jest daremne. Mimo to nadal robisz to, co zawsze robiłeś: przedzierasz się przez tę tysiącstronicową powieść, odwiedzasz plażę, idziesz do teatru i uczestniczysz we wszystkich przyjęciach urodzinowych, na które jesteś zaproszony. Jedyna różnica polega na tym, że wiesz na pewno, iż nie masz nic do stracenia i nie masz o co walczyć.

Zewnętrznie jesteś nieczystym człowiekiem pełnym wad, ale głęboko w środku prawdziwy ty – to „ty”, które pragniesz urzeczywistnić – jest jak najczystsze złoto. Jeśli miałeś trzy niezliczone eony, aby oddzielić złoto od jego rudy, możesz zdecydować się na podążanie ścieżką, która jest systematyczna, stateczna i bezpieczna. Ale ponieważ czas jest krótki, nie możesz się doczekać wykopania prawdziwego siebie – tak szybko, jak to możliwe. Przeprowadzasz badania i odkrywasz kilka bezpiecznie wyglądających ścieżek, które mają wbudowane pasy bezpieczeństwa, bramki i balustrady, oraz obiecują, że zapewni ci to płynną i wygodną jazdę. Ich wadą, z twojego punktu widzenia, jest to, że wszystkie są zbyt wolne. Zadajesz sobie więc pytanie: „Ponieważ nie mam nic, co mógłbym uchronić ani zabezpieczyć, po co robić rzeczy powoli?”. Z niecierpliwości, aby zacząć naprawdę przynosić korzyści niezliczonym czującym istotom, pragniesz rozwiać swoje złudzenia w rekordowo szybkim tempie.

A potem odkrywasz wadżrajanę. Przez około rok słuchasz przeróżnych nauk i kontemplujesz ich znaczenie. Niektóre aspekty ścieżki są dla ciebie nieco przytłaczające i niepokojące, ale mimo to wkrótce jesteś przekonany, że wadżrajana zna wszystkie odpowiedzi, których szukasz.

Jeśli tak się czujesz i jeśli nie masz nic przeciwko temu, by od czasu do czasu podziałać na nerwy swojej wrażliwości, wadżrajana jest dla ciebie.

Czy wadżrajana jest nadal aktualna?

Pomyśl o tak zwanych niezdrowych myślach. Nie przejmuj się kontekstem, religijnym lub innym, po prostu pomyśl o niezdrowych, pozbawionych skrupułów, niegodziwych, nieuczciwych, nikczemnych, oszukańczych, skorumpowanych, zdeprawowanych, podstępnych, rozpustnych, zboczonych, sprośnych, rozwiązłych myślach. Dwieście lat temu, sto, a nawet pięćdziesiąt lat temu niezdrowe myśli były definiowane zupełnie inaczej niż obecnie. Z biegiem lat zmieniło się to, w jaki sposób myślimy, więc nasza koncepcja przestępczości, korupcji, nadużyć, deprawacji itd. uległa transformacji, a wraz z nią nasza koncepcja „niezdrowości”.

Dwieście lat temu złodzieje kradli materialne rzeczy, takie, które można było wziąć do ręki i włożyć do worków – biżuterię, portfele, srebrne świeczniki, złote tabakierki i tak dalej. Dzisiejsi złodzieje kradną pomysły, kody komputerowe i wszelkiego rodzaju własność intelektualną. Dzisiejsi piraci kradną muzykę, filmy, książki i gry komputerowe, nie wychodząc z domu.

Współczesny świat jest bardziej dynamiczny niż kiedykolwiek wcześniej. Wszyscy są odważniejsi, ostrzejsi i szybsi, a nasze oczy są wiecznie utkwione w horyzont postępu i zysku. Chociaż nasze osądy o twórcach i użytkownikach pornografii prawdopodobnie niewiele się zmieniły na przestrzeni wieków, sama pornografia jest zupełnie inna. Dwieście lat temu rysunki, które po prostu podniecały, były drogie i trudne do zdobycia, podczas gdy dziś naprawdę ostre porno jest bez trudu dostępne dla każdego, kto ma dostęp do internetu. I jest tego mnóstwo. Im więcej pornografii, tym łatwiej pobudzić emocje, które nas podniecają. „Seksowny” z lat pięćdziesiątych to coś innego niż „seksowny” z 2021 roku. Skąpy, prowokacyjny strój jest dziś znacznie bardziej skąpy niż wtedy. To tak, jakby dualizm stał się bardziej ekstremalny i „dualistyczny” niż kiedykolwiek wcześniej. Sama szybkość, z jaką teraz żyjemy, stanowi ogromne obciążenie dla większości duchowych ścieżek i metod na świecie. Z wyjątkiem wadżrajany, która rozwija się w środowiskach stworzonych przez ekstremalną restrukturyzację.

Zwykłe życie obfituje w zasady i przepisy, co sprawia, że mnichom nie jest łatwo dotrzymywać ślubów i żyć jak mnichom przystało. Żebranie o jałmużnę staje się coraz mniej prawdopodobne, ponieważ teraz jest praktycznie niemożliwe, aby mnich unikał dotykania złota, srebra, kart kredytowych i wszelkich form pieniędzy. W razie potrzeby można być wędrowcem w Indiach, ale jeśli spróbujesz wędrować po Stanach Zjednoczonych bez dowodu tożsamości, zostaniesz aresztowany pod zarzutem włóczęgostwa. Mnichom jest coraz trudniej być mnichami, ale praktykujący wadżrajanę nie borykają się z tymi samymi trudnościami. Mogą podążać ścieżką wadżrajany, a jednocześnie wykonywać pracę, dbać o swoich starzejących się rodziców i robić wszystko to, co robią wszyscy domownicy lub osoby świeckie.

Sam Budda powiedział, że gdy życie na ziemi stanie się bardziej niestabilne i zdegenerowane, ludzie będą mieli więcej wątpliwości, a doświadczane przez nas emocje staną się bardziej ekstremalne. Sama myśl o „trzech niezliczonych eonach” może zmiażdżyć entuzjazm potencjalnego praktykującego Dharmę, a perspektywa dobrowolnego nakarmienia własnym ciałem rodziny głodnych tygrysów może ich zdemoralizować i przygnębić. W takich czasach, powiedział Budda, wadżrajana nie tylko zwycięży, ale rozkwitnie.

W kontekście wadżrajany to, że jej niezliczone metody są szybkie, nie oznacza, że są niebezpieczne. Coś tak prostego jak popijanie kawy może zgromadzić tę samą wartość, która na większości innych ścieżek zajmuje całe eony. Jedna właściwie wyrecytowana mantra może oczyścić tę samą ilość skaz, której wykorzenienie innymi metodami zajmuje całe życie. Ale aby właściwie praktykować wadżrajanę, musimy być gotowi porzucić stare idee i wartości oraz mieć odwagę, by nie ugrzęznąć w racjonalnym świecie. To jak różnica między wypiciem wystarczającej ilości wina, aby przyjemnie zakręciło się nam w głowie, ale wciąż panowalibyśmy nad sobą, a odrzuceniem wszelkich hamulców i upiciem się jak bydlę. Do czasu gdy twoje pragnienie odrzucenia samsary przekroczy punkt, z którego nie ma powrotu, twoja praktyka wadżrajany nie będzie już wiązała się z samobiczowaniem czy pokutą, będzie po prostu błoga.

Jeśli jesteś zbyt zajęty, aby podążać za wadżrajaną lub nie odważysz się spróbować, po prostu staraj się nawiązać więź z tą ścieżką. Życz sobie, abyś pewnego dnia mógł praktykować wadżrajanę, a potem czekaj, aż to się stanie.

Tantrajana mówi nam, że pojawienie się buddy na tej ziemi jest niezwykle rzadkie, a czymś jeszcze rzadszym jest, gdy budda naucza wadżrajany. Jesteśmy niezwykle szczęśliwi, że żyjemy w czasach, kiedy wciąż można słuchać nauk, jak gdyby wszystkie złożone rzeczy były nietrwałe; bez względu na to, ile posiadasz, nigdy cię to nie zadowoli, a „ja”, które cenisz, jest iluzją, zwykłą etykietą. Jesteśmy podwójnie szczęśliwi, że posłyszeliśmy mądrość mówiącą, iż samsara i nirwana są złudzeniem, podobnie jak koszmar ostatniej nocy i ulga, jaką odczułeś po przebudzeniu. I potrójnie szczęśliwi, bo żyjemy w czasach, kiedy wciąż istnieje nić nauczania, która mówi nam, że emocje, które teraz odczuwamy – wściekłość, zazdrość i pożądanie – są surowcem mądrości. Tak wielkie szczęście godne jest świętowania.

Czy dostrzegasz ograniczenia logiki i rozumowania? Czy akceptujesz to, że empiryzm jest subiektywny? Czy wierzysz, że to, co leży poza rozumowaniem i empiryzmem, jest czymś więcej niż inspiracją do napisania wiersza lub uczuciem zakochania? Czy mocno pociąga cię stan, w którym nic nie ma sensu? Czy zgadzasz się, że stanu, który nie ma sensu, nie można tak naprawdę osiągnąć za pomocą narkotyków lub alkoholu? Czy chwilowo doświadczyłeś tego stanu polekowego i stwierdziłeś, że to nie wystarczy? Czy pragniesz raz na zawsze wyjść poza to, aby nigdy więcej się nie uwikłać w różnorakie definicje? Jeśli tak, to wadżrajana jest dla ciebie.

Jeśli potrafisz docenić każdy nieskończony, niewyczerpany, magiczny paradoks, gdy akurat się dzieje, z chwili na chwilę we wszystkich kierunkach, i jeśli czujesz, że mógłbyś zrobić coś z odrobiną tej magii – innymi słowy, jeśli zacząłeś doceniać błogosławieństwa – wtedy wadżrajana jest dla ciebie.

Jeśli znaczenie takich słów jak „wszystko”, „nieskończony”, „bez początku”, „bezkresny” i „niezmierzony” kusi cię i oczarowuje, to wadżrajana jest dla ciebie.

Kiedy odkryjesz, że możesz zebrać tyle samo mądrości przez leniuchowanie w hamaku w słoneczne popołudnie, co siedząc w pokoju świątynnym z wyprostowanymi plecami i ekscytując się możliwością jej spróbowania, wtedy wadżrajana jest dla ciebie.

Jeśli myślisz, że jedynym sposobem na medytację jest siedzenie na poduszce z wyprostowanymi plecami, a chodzenie, stanie i leżenie uniemożliwią ci praktykę, zadaj sobie pytanie: ile czasu masz poświęcić na praktykę siedzenia? Nikt nie może siedzieć przez 24 godziny na dobę – pomyśl choćby o negatywnym wpływie, jaki by to miało na twoje zdrowie. Jeśli jesteś podekscytowany i czujesz na ciele dreszcze na myśl o możliwości gromadzenia mądrości podczas kąpieli, opalania się, siekania cebuli itd., to wadżrajana jest dla ciebie. Będzie pasowała do twojego charakteru.

Wreszcie, jeśli pragniesz urozmaicić swój umysł ogromnym bogactwem zręcznych metod wadżrajany, to wadżrajana jest zdecydowanie dla ciebie.

Rozdział 14

Guru

„Guru” to piękne sanskryckie słowo, które ma kilka głębokich warstw znaczeniowych, ale w związku z tym jest prawie niemożliwe do przetłumaczenia. Większość języków zawiera unikalne, nieprzetłumaczalne słowa. Norwegowie na przykład nazywają euforię, którą odczuwamy, gdy zaczynamy się zakochiwać, forelsket, co, jak mi powiedziano, nie ma angielskiego odpowiednika. Komorebi to japońskie określenie na jakość światła słonecznego, które prześwieca przez liście drzewa. Goya jest słowem w języku urdu określającym moment, w którym wprawny gawędziarz sprawia, że świat fantazji jest tak przekonujący, iż wydaje się bardziej realny aniżeli rzeczywistość. A Serbowie opisują błogość i poczucie jedności, które odczuwamy podczas najprostszej nawet przyjemności, jako merak.

Słowo „guru” różni się nieco od tych przykładów, ponieważ nie tylko jest nieprzetłumaczalne, ale obecnie zostało skażone tak wieloma świeckimi skojarzeniami, że jego prawdziwe znaczenie zostało praktycznie zatracone. Jak często reklamodawcy nadużywają słowa „guru”? W najlepszym razie przywołuje ono obraz indyjskiego sadhu z dredami, pokrytego popiołem, lub wysokiego rangą, odzianego w brokat tybetańskiego lamy (który nawet jako dziecko siedzi na wysokim, wspaniale udekorowanym tronie). W najgorszym wypadku kojarzy nam ono z tymi wszystkimi guru od gotowania, fitnessu i hakowania telefonów, którzy tylko zapychają cyberprzestrzeń. Czy całe to nadużycie i wyzysk są fenomenem XXI wieku, wywołanym być może przez skandale dotyczące nieuczciwych guru wadżrajany, którzy źle się zachowują? Ależ skąd! Zhańbienie, skażenie i zbezczeszczenie słowa „guru” trwa od wieków.

Jak wspomniałem w rozdziale dziesiątym, duchowy guru w Tybecie często był także odpowiednikiem dyrektora generalnego klasztoru. W Tybecie tytuł guru nie był zarezerwowany wyłącznie dla nauczycieli. Mężczyźni, którzy zajmowali ważne stanowiska polityczne lub społeczne, często otrzymywali tytuł guru. Inni zostali wyniesieni do tego statusu, ponieważ byli lubianymi, sprytnymi, wpływowymi i utalentowanymi manipulatorami materialistycznego świata. Mogli również z powodzeniem połączyć siły z bogatymi i hojnymi mecenasami, a jak widzieliśmy, władza i pieniądze są bardzo pomocne, jeśli chodzi o propagowanie i podtrzymywanie Dharmy.

Zasadniczo Tybetańczycy mieli różne powody, by nazywać nauczyciela „guru”, z których większość nie miała nic wspólnego z Dharmą, a wszystko to związane było z wybitną rolą, jaką guru odgrywali w kulturze tybetańskiej. W rezultacie procedury, które stosowała większość Tybetańczyków, aby zainicjować tantryczny związek z guru, pozostawiały wiele do myślenia. Z pewnością rady mahajany i tantrajany dotyczące analizowania cech i pochodzenia guru przed jego zarejestrowaniem zostały w zasadzie zignorowane.

Mając to na uwadze, nawet najgorszy początek relacji guru z uczniem często wychodzi na dobre, a wiele takich relacji rozkwitło. Mimo to oryginalne teksty tantryczne zawsze odradzają takie podejście.

Historia mówi nam o kilku mistrzach tantrycznych, którym udało się z powodzeniem połączyć swoją duchową rolę z rolą wybitnej osoby publicznej. Królowi Indrabhuti to się opłaciło. Wszyscy jego poddani jednocześnie osiągnęli tęczowe ciało. Natomiast doświadczenie króla Trisonga Deutsena jest mniej jasne. Nikt nie wie, ilu uczniów nauczał – nawet osobista świta króla nie miałaby dostępu do tego rodzaju informacji – ale wiemy, że nie był on powszechnie uwielbiany przez swoich tybetańskich poddanych. Mógł więc mieć tylko jednego tantrycznego ucznia – może kurtyzanę, pokojówkę lub zamiatacza dróg? Ktokolwiek to był, dla króla ten uczeń byłby najważniejszą osobą w całym królestwie i tylko oni dwoje wiedzieliby o swoim tantrycznym związku. Czemu? Ponieważ tak nauczano wadżrajany w starożytnych Indiach. Nauczyciele i uczniowie wadżrajany nigdy nie mówili otwarcie o swojej tożsamości, a to, co się między nimi wydarzyło, było utrzymywane w tajemnicy.

W dzisiejszych czasach jest odwrotnie. Nauczyciele wadżrajany i ich uczniowie robią wszystko, aby reklamować zarówno siebie, jak i swoje praktyki. Chwalą się publicznie swoimi guru, ich pochodzeniem i surowością praktyki, więc wiemy dokładnie, kim są i co robią. Współcześni lamowie produkują nawet dla swoich wyznawców własne, specjalnie zaprojektowane szpilki ozdobione unikalnym emblematem oraz flagi, które ci mogą powiesić przed domami.

W czasach starożytnych guru i uczeń wypełniali swoje obowiązki wadżrajany w taki sam sposób, w jaki tajni agenci prowadzą dziś sekretne śledztwa. Styl życia zarówno guru, jak i ucznia wtapiał się płynnie w styl życia ich sąsiadów, co sprawiało wrażenie, że żyli zwyczajnym, niczym niewyróżniającym się życiem. W Tybecie dobrze wiedziano, że niektórzy z najbardziej oddanych mnichów i mniszek ze szkoły winai, z których wielu wydawało się gardzić praktykami tantrycznymi, często bywało najbardziej oddanymi ze wszystkich tantryków. Na drugim końcu skali wielu z tych, którzy podawali się za praktykujących tantrę, starannie kultywowało tantryczny „wygląd”, obsesyjnie rozmawiało o tantrze i nie nauczało niczego więcej, zwykle nie było w stanie zastosować nawet najbardziej podstawowych praktyk buddyjskich, takich jak niekrzywdzenie innych.

Teoretycznie lama może być jednocześnie twoim królem, przywódcą politycznym, szefem, współmałżonkiem, kochankiem i rdzennym guru. Ale w praktyce jest to niepewna równowaga, która niewielu może osiągnąć. Najczęściej pełnienie tak wielu ról utrudnia, a nie pomaga – zwłaszcza tym z nas, którym brakuje mądrości i są nieco naiwni i łatwowierni.

Inne ścieżki buddyjskie rzadko używają terminu „guru”. Zamiast tego nazywają swoich nauczycieli „mistrzem”, „preceptorem”, „przewodnikiem” lub „instruktorem”. Czym zatem jest „guru” wadżrajany? Zasadniczo guru to ktoś, kto przewodzi innym. Według wadżrajany taki przywódca musi przynajmniej uosabiać takie cechy jak niezawodność i wiarygodność. Innymi słowy, guru nigdy nie może być zwodniczy. Ostatecznie istnieją tylko dwie cechy, które nigdy nas nie zwodzą: prawda pustki i prawda jasności. Tak więc pustka i jasność są twoim prawdziwym guru. Ale ponieważ to ludzki, zewnętrzny guru prowadzi cię do twojego prawdziwego guru (wewnętrznego guru), twój guru w ludzkiej postaci jest równie ważny. Twój zewnętrzny guru ma ludzką twarz i może z tobą rozmawiać, prowadzić cię, uczyć i instruować. Bez zewnętrznego guru nie byłoby mostu do twojego wewnętrznego guru, dlatego zewnętrzny guru jest niezbędny na ścieżce wadżrajany. Dlatego też nasi niezrównani guru wadżrajany są tak szanowani i wywyższani.

Mnich czy jogin?

Dlaczego Budda Śakjamuni postanowił pojawić się na tej ziemi i żył jako mnich żebrzący? Ponieważ my, ludzie, wolimy, aby nasi święci wyglądali jak mnisi. Prosty wygląd i styl życia bhiksiu lepiej wpasował się w nasze ludzkie umysły niż rozrzutny styl życia dzikiego, kochającego imprezy gospodarza. Oczekujemy, że osoby głęboko duchowe wyrzekną się świata i będą prowadzić samotne życie gdzieś z dala od wszystkiego. Lubimy wyobrażać sobie, jak chowają się w maleńkich bambusowych chatkach, jedzą tylko jeden posiłek dziennie i nie mają prawie nic na własność – może poza parą sandałów i zniszczonym parasolem. Wyobrażenie mnicha mieszkającego w marmurowym pałacu wypełnionym po brzegi sprawiającym kłopoty i proszącym się o jego uwagę rodzeństwem czy neurotycznymi teściami nie zgadza się z naszą wersją tego, jak powinna wyglądać „świętość” lub „duchowość”. Zatem model guru, który działa najlepiej, to model nieskomplikowanego i pokornego mnicha. Ale jeśli sam cel wyzwolenia nie jest dla ciebie wystarczający i jeśli twoją intencją nie jest jedynie uzyskanie dostępu do klubu buddyjskiego lub zaakceptowanie przez buddyjską społeczność, która ściśle przestrzega buddyjskiego kodeksu postępowania, możesz spróbować krytycznie przyjrzeć się innym dostępnym ścieżkom. Prawdopodobnie byłoby to warte wysiłku.

Pamiętaj, że niewielu mnichów jest w stanie sprostać powszechnemu ideałowi, jakim powinien być spokojny mnich żyjący w celibacie. W każdym razie ten model został prawie całkowicie zawłaszczony przez bardziej zmotywowanych politycznie mnichów. Ci mnisi wykonują dobrą robotę, udając świętych, prostych, a nawet umniejszając swoją wartość, ale w rzeczywistości, rozwinąwszy zamiłowanie do władzy, pieniędzy i dóbr materialnych, są całkowicie niezdolni, by rozluźnić uścisk, w którym to wszystko kurczowo trzymają.

W Tybecie, Chinach i Japonii akceptowany styl życia i zachowanie osób, które wyrzekły się celibatu, zostały rozwodnione do tego stopnia, że teraz oznacza to tylko „nie uprawiać seksu”. Chociaż bardziej wyrafinowani tantryczni guru wnoszą do duchowej ścieżki i praktyki bogactwo oraz głębię, których brakuje prostym wyrzeczeniom, tantryczni guru są prawie zawsze oceniani znacznie surowiej niż ich odpowiednicy – mnisi. Z wyjątkiem seksu. Seks rzadko się wybacza. Chińczycy są znacznie bardziej skłonni wybaczyć jeżdżącemu rolls-royce’em chińskiemu mistrzowi chan, który został słusznie oskarżony o oszustwo finansowe, niż wykształconemu i współczującemu mnichowi zen, o którym krążą plotki, że kiedyś został złapany w kompromitującej sytuacji z kobietą.

Jako dziecku moi nauczyciele tantryczni dawali mi w kółko ten sam wykład. Mówili mi, że skarb często znajduje się w czymś, co wygląda jak kupa śmieci, ponieważ jest to najbezpieczniejsze miejsce do ukrycia kosztowności. Dlatego nigdy nie powinniśmy lekceważyć ani oczerniać tantrycznych guru, pomimo ich wielu dziewczyn, gromadki niezdyscyplinowanych dzieci, kilku pokoleń irytujących krewnych i ich wrodzonej niezdolności do związania końca z końcem. Mogą być zdezorganizowani i chaotyczni, ale autentyczni tantryczni guru nigdy nie są obłudnymi, świętoszkowatymi hipokrytami. Dlaczego unikasz guru, który niczego nie ukrywa? To, co na zewnątrz jest najbardziej brudne, śmierdzące i lepkie, często ukrywa najbardziej autentycznych, prostolinijnych i uczciwych ludzi, jakich w ogóle możesz spotkać. Moi dobrze poinformowani przyjaciele mówią mi, że tę prawdę znało wielu prawdziwych mistrzów kung-fu, którzy często woleli spotykać się z prostymi, prostolinijnymi pracownikami w tanich barach, niż zakładać i prowadzić elitarne szkoły treningowe sztuk walki.

Twój guru, twój wybór

Zawsze pamiętaj, że twój mistrz tantryczny to twój wybór. Jakkolwiek wygodnie byłoby wybrać na swojego tantrycznego guru sławną głowę klasztoru lub guru swojej wioski czy rodziny, nie musisz tego robić, jeśli nie chcesz. Twój tantryczny guru jest twoim wyborem. Jak mówią Tybetańczycy, na ziemi może być stu lamów, ale w moim umyśle jest tylko jeden guru. Znam niezliczonych uczniów tantry, którzy pomimo łatwego dostępu do wszystkich najwyższych rangą i najpopularniejszych lamów zamiast tego wybierają na swoich mistrzów tantrycznych zwykłych praktykujących. Spotkałem takiego mnicha podczas jednej z moich licznych wizyt u XVI Karmapy w klasztorze Rumtek w północnych Indiach. XVI Karmapa był niezwykłym mistrzem, kimś absolutnie wyjątkowym. Jednak jeden z jego własnych mnichów zdecydował się otrzymać wszystkie nauki mahamudry Karmapy (instrukcje rdzenia, będące klejnotem w koronie nauk szkoły kagju) od przeciętnego starszego mnicha z Rumteku, który w kategoriach guru był nikim.

Ludzie Zachodu wydają się myśleć, że Dalajlama jest głównym mistrzem tantrycznym wszystkich Tybetańczyków. To nieprawda – to nawet dalekie od prawdy! Tybetańczycy szanują, kochają i wielbią Dalajlamę jako swojego doczesnego przywódcę. Niektórzy odczuwają wielkie oddanie dla niego jako guru i otrzymują od niego ważne inicjacje tantryczne. Ale wielu Tybetańczyków wybiera na swojego rdzennego guru innego lamę – twoim „rdzennym guru” jest ten, którego pamiętasz z samego rana, jeszcze zanim coś zjesz, i jako ostatnią rzecz wieczorem.

Spotkałem także wielu mnichów z klasztoru Dzongsar, którzy żyli, gdy opatem był Dziamjang Khjentse Ciekji Lodro. Powiedzieli mi, że bardzo lubili i szanowali go w roli głowy klasztoru, ale nie czuli oddania dla niego jako mistrza tantrycznego i dlatego otrzymywali osobiste instrukcje od innych guru. Słyszę, jak niektórzy z was myślą: „Co za idiota nie wykorzystuje okazji, by wziąć Khjentse Ciekji Lodro – jednego z największych mistrzów XX wieku – na swojego guru, gdy ten stoi tuż przed nimi?”. Fakt, że tak wielu uczniów nie przyjęło Khjentse Ciekji Lodro na swojego tantrycznego guru, jest żywym dowodem na to, że prawdziwy duch wadżrajany żyje i ma się dobrze i że nadal kwitnie w społeczeństwie tybetańskim. Ten aspekt relacji tantrycznej guru–uczeń nie zmienił się od czasu narodzin tantry w starożytnych Indiach.

Saraha jest jednym z najbardziej znanych nauczycieli wadżrajany. Był wielkim uczonym i został dziekanem Uniwersytetu Nalanda, który w czasach swojej świetności był tak prestiżowy i znany jak dzisiejsza Sorbona. Początkowo Saraha otrzymywał nauki od jednego z własnych mistrzów mahajany Nalandy, ale one go nie zadowoliły. Zaczął więc potajemnie odwiedzać nieznanego guru w dość podejrzanej części miasta. Czy wiesz, jak zarabiał na życie guru Sarahy? Otóż była to prostytutka, która do tego parała się wyrobnictwem strzał. Wkrótce po spotkaniu z nią Saraha zrezygnował z poszukiwanej przez siebie pozycji akademickiej, aby podążać za nią w pełnym wymiarze godzin. I utrzymywał ich związek w tajemnicy przed absolutnie wszystkimi – dokładnie tak, jak powinien.

Wiele postów, które przeczytałem w mediach społecznościowych w 2017 i 2018 roku, sugerowało, że system szkolenia współczesnych mistrzów wadżrajany powinien być rozwijany i nauczany w poświęconych temu ośrodkach szkoleniowych, jeśli nie w celu propagowania wadżrajany, to w celu zachowania jej autentyczności i zapewnienia bezpieczeństwa jej przyszłych uczniów. Argumentowano, że przy takim systemie dzisiejsi uczniowie wadżrajany będą mogli polegać na jasno określonych narzędziach kontroli i równowagi, co zapewni im bezpieczeństwo. Niestety taki model po prostu nie sprawdziłby się w wadżrajanie. Dlaczego nie? Ponieważ wszystkie relacje guru z uczniami wadżrajany opierają się na karmicznym związku; dlatego Saraha wybrał na swojego tantrycznego guru prostytutkę robiącą strzały – a nie był to bezpieczny wybór.

Gdyby wadżrajana była częścią świeckiego świata, jest bardzo prawdopodobne, że niedawne skandale doprowadziłyby do założenia właśnie takiego mistrzowskiego centrum szkoleniowego wadżrajany. W końcu buddyzmowi tybetańskiemu nie brakuje doświadczenia, jeśli chodzi o zakładanie instytucji edukacyjnych. Do dziś szedry zapewniają mnichom gruntowną edukację Dharmy, a drupdry (ośrodki medytacji) dają praktykującym możliwość odbywania odosobnień. Absolwenci szedry zwykle nie skupiają się wyłącznie na stypendiach i często uczęszczają na drupdry, zanim zostaną khenpo i nauczycielami. Ale głównym celem edukacji szedry nie jest kształcenie nauczycieli.

Czemu? Ponieważ to nie działa. Znakomita rozprawa doktorska nie gwarantuje, że piszący ją uczony będzie dobrym wykładowcą. Podobnie ukończenie szedry nie gwarantuje, że mnich będzie dobrym uczonym lub dobrym praktykującym.

Zastanawiam się, co ci, którzy opowiadają się za ośrodkiem szkolenia mistrzów wadżrajany, umieściliby w programie nauczania. Formalne szkolenie guru wadżrajany musi koniecznie obejmować moduł wskazujący na naturę umysłu – „Wprowadzenie do natury umysłu: 101”. Jednakże, chociaż nauczycielom praktykantom można pokazać sztuczki tego zawodu, uwzględniając czas potrzebny na nauczenie się na pamięć wszystkich tekstów tantrycznych itd., żadna formalna edukacja w środowisku instytucjonalnym nie zagwarantuje umiejętności inspirowania uczniów. Uniwersalne podejście do szkolenia guru w wadżrajanie nie działa.

Od absolwentów szedry oczekuje się często, że będą nauczać na Zachodzie, a większość z nich wie wystarczająco dużo o buddyzmie i wadżrajanie, aby być użyteczna dla ludzi z Zachodu. Ale kto może osądzić, który absolwent jest naprawdę wykwalifikowany, aby zostać guru wadżrajany, rdzennym guru, a kto nie? Jeśli guru nie zainspiruje swoich uczniów, ci będą szukać gdzie indziej – tak jak Saraha.

Powiedziawszy to wszystko, muszę jeszcze raz podkreślić, że w wadżrajanę wbudowano już doskonałe środki bezpieczeństwa. W uznaniu dla ich ważności mistrzowie przeszłości konsekwentnie zalecali, a nawet nalegali, aby zostały one wdrożone. Z tego, co widzę w dzisiejszych sanghach wadżrajany, większość z tych środków bezpieczeństwa jest pomijana. A czym one są? To stare dobre „słuchanie i kontemplacja”. Co to oznacza? Słuchanie, czytanie, badanie, debatowanie, dyskutowanie i kontemplowanie nauk Buddy. Jak skutecznie „słuchać i kontemplować”? Głęboko myśląc o każdym nauczaniu, które otrzymujemy, i poświęcając czas na zbadanie go pod każdym możliwym względem.

Czy wysoki lama to bezpieczny wybór?

Spotkałem ludzi, którzy wierzą, że jeśli lama ma wysoką rangę, na przykład figuruje jako głowa linii, to samo w sobie gwarantuje jego właściwe zachowanie. Z ich punktu widzenia wybór wysokiego lamy na swojego guru wadżrajany jest prawdopodobnie najbezpieczniejszym wyborem. Uczniowie, którzy ofiarowują siebie – ciało, mowę i umysł – nieznanemu guru, który zarabia na życie, wyrabiając strzały i robiąc sztuczki, lub jakiemuś innemu „persona non grata”, mogą się spodziewać, że ich przyjaciele w Dharmie od razu zauważą, gdy ów guru będzie się zachowywał w sposób godny pożałowania. „Dobrze ci tak! Nigdy nie powinieneś był wybierać lamy, o którym nic nie wiesz” albo „Nauczyciele bez wyraźnego rodowodu linii to po prostu tykające bomby”.

Nasze poczucie bycia połączonym z nauczycielem niekoniecznie opiera się na tym, czego lub jak ten nauczyciel naucza. Powiedzmy, że przypadkowo wpadasz na guru i w jego obecności natychmiast i z najgłębszym przekonaniem sobie uświadamiasz, że ziemskie życie jest naprawdę całkowicie daremne. Jeśli masz karmiczne połączenie z guru, bez względu na to, gdzie się spotkacie, ten guru rozpali w twoim sercu oddanie, wzbudzi w tobie współczucie dla czujących istot, zniszczy lgnięcie do „ja” i zainspiruje twoją czystą percepcję. W końcu Milarepa nie szukał Marpy po przeczytaniu błyszczącej broszury, którą kupił w modnej kawiarni. Po raz pierwszy ujrzał Marpę, gdy ten orał pole, a nie wtedy, gdy Marpa siedział na tronie w otoczeniu adorującej go świty. W tym momencie Milarepa poczuł coś, czego nigdy wcześniej nie czuł. Jeśli to samo dzieje się z tobą i jesteś absolutnie pewien, że ten guru jest twoim nauczycielem, powinieneś postawić ten krok. Ale uważaj, żadna polisa ubezpieczeniowa na świecie nie stanowi zabezpieczenia przed tak śmiałym, odważnym, ale zawsze niepewnym pierwszym krokiem.

Niewielu dzisiejszych praktykujących jest tak zdecydowanych jak Milarepa, a jeszcze mniej podziela jego poczucie przygody. Dawno minęły czasy wskakiwania na głęboką wodę. Nietrudno to zrozumieć. Żyjemy w epoce środków bezpieczeństwa, kontroli i równowagi, obowiązku staranności i praw jednostki, które mają nas chronić. Możemy odczuwać pokusę, by od czasu do czasu zaszaleć, ale nigdy kosztem własnego bezpieczeństwa. Podobnie jak gracze futbolu amerykańskiego, zawsze staramy się o dobrą osłonę, aby uchronić się przed poważnymi obrażeniami. W niczym nie przypominamy kobiety, która marzy, że kupuje penthouse w Nowym Jorku, lecz ma świadomość, że to tylko marzenie i nie waha się przyjąć banana, którego jej się oferuje w zamian za penthouse. My, z drugiej strony, oceniamy wartość wszystkiego, co widzimy, a następnie trzymamy się tego, nawet w naszych snach. Tak działa nasz ściśle uregulowany świat. Ale ostatecznie wszystkie zasady i przepisy zduszą i zgaszą magię wadżrajany.

Dzisiaj ludzie chcą wiedzieć, jak to jest stać na szczycie Mount Everestu, ale nie chcą opuszczać wygodnej sofy. Niewielu doświadczyło poczucia, że czegoś dokonali, i pewności siebie, które płyną z dążenia do osiągnięcia wymagającego celu. Tym, którzy oczekują, że wszystko, czego pragną, spadnie im z nieba, nie jest łatwo przekazać, jak cudowne jest takie osiągnięcie. To jedno z wyzwań ścieżki.

Tak więc, jeśli po tym wszystkim, co zostało powiedziane, nadal entuzjastycznie podchodzisz do praktykowania wadżrajany, ale odczuwasz niepokój przed wejściem w coś, co wygląda jak niewygodna i ryzykowna ścieżka, nie martw się. Zarówno mahajana, jak i wadżrajana już opracowały całą masę środków bezpieczeństwa, abyś miał pewność, że nic złego ci się nie stanie.

Tantryczny guru

Tantra, nawet na swoim najbardziej podstawowym poziomie, dotyczy ciągłości. Weźmy za przykład coś, co wygląda jak brudny kubek. Kubek może być brudny, ale nawet umyty i czysty, jest zawsze kubkiem; proces mycia nie zmienia ani jednego atomu. Podobnie, zanim osiągniesz oświecenie, kiedy będziesz praktykować Dharmę i po osiągnięciu oświecenia, ani jedna kropla twojej prawdziwej natury się nie zmieni. Twoja nieskazitelnie doskonała natura nadal pozostaje twoją prawdziwą naturą, przez cały czas. Ta ciągłość jest tym, co definiuje tantrę i wynosi ją ponad wszystkie inne ścieżki duchowe.

Inaczej mówiąc, twoja natura buddy jest niezniszczalna – „natura buddy[1]” to termin mahajany określający kwintesencję twojego umysłu. Jednak natura buddy nie jest ani czymś, ani niczym; to paradoks – paradoks pustki i świadomości. Tantra nazywa ten paradoks „naturą wadżry”. A natura wadżry istnieje we wszystkich czujących istotach, od najmniejszej mrówki po dziesiątego bhumi bodhisattwy.

Jednym z powodów, dla których mówi się, że ludzkie ciało zapewnia tak rzadką i cenną sposobność, jest to, że mamy znacznie większą szansę zrozumieć tantrę w ciele człowieka niż w ciele mrówki. O czym myślą mrówki? O swoim następnym posiłku? O tym, żeby utrzymać szereg, gdy maszerują wraz ze swoją armią? Kto wie? Ale myśl, że następny posiłek lub obsesja na punkcie pozostawania w szeregu jest złudzeniem, które można usunąć, nigdy nie weszłaby do głowy mrówki. Dlatego mrówki nie posiadają mentalnego wyposażenia wymaganego do ustanowienia natury wadżry.

Osobę, która pomaga ci odkryć twoją naturę wadżry, nazywamy „mistrzem tantrycznym” lub „mistrzem wadżry”. Ścieżka, która pomaga ci urzeczywistnić ciągłość tantry i prowadzi do objawienia twojej natury wadżry, nazywana jest bóstwem tantrycznym, rytuałem tantrycznym lub rytuałem wadżrajany, tantryczną mantrą wadżrajany i tak dalej.

Co w kontekście tantry oznacza „uczeń wadżrajany” lub „uczeń tantryczny”? Uczeń tantryczny ma całkowitą pewność co do ciągłości i niezniszczalności swojej natury wadżry. Z taką samą pewnością siebie doświadczony pomywacz patrzy na ogromny stos najbardziej lepkich, śmierdzących i spleśniałych naczyń, jakie można sobie wyobrazić, i wie z absolutną pewnością, że cały ten stos da się umyć. Myśl, że brud może być niemożliwy do usunięcia, nigdy nie przychodzi mu do głowy. Bez względu na to, jak obrzydliwie wyglądają brudne naczynia, pomywacz wie, że ich prawdziwą naturą nie jest pleśń. Może nawet być podekscytowany perspektywą ich umycia i odczuwać satysfakcję po wykonaniu zadania. Ale oczywiście zmywanie naczyń to tylko taka historyjka i jak wszystkie historie jest sztuczna, wymyślona. Pomywacz nie może zmienić podstawowej natury naczyń, ale może zetrzeć z nich brud. Nie może nic dodać do naczyń i nie może usunąć niczego poza brudem. Tak więc driwa mepa gangwa mepao: „nie zwiększają się ani nie zmniejszają”[2].

Innymi słowy, zadaniem mistrza tantrycznego jest pomaganie uczniom rozpoznać, że bez względu na to jak uparte i niewyczerpane są nasze skazy, są one tymczasowe i możliwe do usunięcia. Wbrew powszechnemu przekonaniu, że guru w nieskończoność zachowuje pełną kontrolę nad uczniem, jedynym celem zarówno mistrza tantrycznego, jak i ścieżki tantrycznej jest osiągnięcie punktu, w którym zarówno guru, jak i uczeń zlekceważą swoją wzajemną zależność (współzależność), a także ich zależność od „sadhany” i poczucia bycia „praktykującym”. Guru nie są jak dyktatorzy, którzy nieustannie znajdują nowe sposoby poszerzania swojej strefy wpływów i wydłużania kadencji.

Tantrycy nigdy się nie modlą, aby na wieki wieków być uczniem guru. Cel praktykowania tantry nie ma nic wspólnego z byciem wiecznym uczniem. Gdyby tak było, mógłbym zrozumieć, dlaczego Stephen Batchelor porzucił guru jogę. Prawdopodobnie zrobiłbym to samo. W rzeczywistości modlitwą, którą faktycznie posługują się tantrycy, jest:

Obym przez całe moje życie nigdy nie oddzielił się od doskonałego guru,

I korzystając w pełni ze splendoru Dharmy,

Obym udoskonalił cechy pięciu ścieżek i dziesięciu bhumi,

Szybko osiągając najwyższy poziom Mistrza Wadżry.

Innym nieporozumieniem jest to, że tantryczni guru nie muszą praktykować śrawakajany i mahajany. Ale, jak już widzieliśmy, jest odwrotnie. Od tantrycznych guru oczekuje się stosowania wszystkich praktyk śrawakajany i mahajany, a jednocześnie praktykowania wadżrajany. Kwintesencją ścieżki śrawakajany jest niewyrządzanie krzywdy, a kwintesencją mahajany jest pomaganie innym ze współczucia.

Jeśli tantryczny guru znieważa czującą istotę duchowo, emocjonalnie, fizycznie lub seksualnie albo krzywdzi kogoś w jakikolwiek sposób, nie tylko łamie śluby śrawakajany i mahajany, ale także ślubowania wadżrajany. Autentyczny guru tantryczny lub guru wadżrajany powinien kochać i troszczyć się o każdego ucznia tak, jakby ten był jego jedynym dzieckiem.

Plotki o złym zachowaniu guru

W dzisiejszych czasach nawet jeśli nauczyciel duchowy nie do końca rozumie jedność pustki i przejawienia (mądrości), powinien być przynajmniej wystarczająco dojrzały, aby rozpoznać koszty swojego złego zachowania, gdyby miało ono skutkować spaleniem nasiona zainteresowania uczniów Dharmą – nasiona tak młodego, że ledwo zaczęło kiełkować. Wielu moich przyjaciół od lat próbuje nakłonić swoich chłopaków, dziewczyny, braci i siostry do zainteresowania się Dharmą. Ale od czasu ostatnich, szeroko nagłośnionych skandali, tych chłopców, dziewczyny i tak dalej nie tylko całkowicie odrzuca cała idea Dharmy, ale teraz martwią się jeszcze, że ich bliscy zostali wciągnięci przez niebezpieczny kult.

W Tybecie, gdyby jakiś guru źle się zachowywał, plotka o tym mogłaby zawędrować nie dalej niż o dziesięć dni jazdy konnej i usłyszało by o tym tylko kilkaset osób. W dzisiejszych czasach kilka linijek w „New York Timesie” o drobnych wykroczeniach może natychmiast zniechęcić dziesiątki tysięcy ludzi, którzy zainteresują się Dharmą Buddy. W tym kontekście nawet najmniejsze przewinienie lamy trudno nazwać mądrym czy zręczną metodą. Jeśli doniesienia o zachowaniu nauczyciela buddyjskiego malują tak mroczny obraz Dharmy Buddy, że nikt nie chce podążać buddyjską ścieżką albo prowadzą ludzi do przekonania, że samo poznawanie buddyzmu jest ryzykowne i może narazić ich na niebezpieczeństwo, to działalność nauczyciela nie jest ani metodą wypływająca z mądrości, ani też zręczną.

Szalona mądrość

Termin „szalona mądrość” to tłumaczenie tybetańskiego terminu jesze czolła autorstwa Czogjama Trungpy Rinpocze[3]. Chociaż moje własne rozumienie „szalonej mądrości” jest ograniczone, myślę, że można uczciwie powiedzieć, iż celem szalonej mądrości jest nieszablonowe myślenie. Jednak sugestia, że jeden rodzaj mądrości jest szalony, sugeruje, że istnieje inny jej rodzaj, który wcale szalony nie jest. Nie o to chodzi. Nie ma czegoś takiego jak szalona lub rozsądna forma mądrości. Szaleniec jest „szalony” tylko ze zwykłego, przyziemnego punktu widzenia. Ani jedno słowo mądrości buddyjskiej – od „bezjaźniowości” i „wszystkie zjawiska są nietrwałe” po czystą percepcję wadżrajany – nie jest nawet odrobinę zwyczajne ani nie należy do kategorii „przyziemnego myślenia”.

Prawdziwy guru o „szalonej mądrości” miałby odwagę powiedzieć uczniowi, żeby skoczył z dziesięciopiętrowego budynku. Ale na tym świecie jest bardzo niewielu oświeconych, szalonych guru mądrości. Większość z nas ani nie ma złej karmy, by spotkać poważnie niestabilnego psychicznie guru – guru, który jest „szalony” w staromodnym sensie – ani dobrej karmy, by spotkać mahasiddhę. Innymi słowy, możemy nie mieć aż takiej złej karmy, która prowadzi nas do wybrania na swojego guru kompletnego szaleńca, ale nie mamy też tyle dobrej karmy, by spotkać mahasiddhę, który może nas poprosić, abyśmy skoczyli z dziesięciopiętrowego budynku.

Szaloną mądrość interpretuje się czasem jako nieuleganie oczekiwaniom społecznym, ale nie oznacza to, że szaloną mądrość można wykorzystać do zakłócania porządku społecznego, podsycania rewolucyjnego ognia lub tworzenia chaosu i zamieszania. Szalona mądrość nigdy nie powinna być nadużywana w ten sposób. Zarówno guru, jak i uczeń muszą zawsze pamiętać, że dla praktykującego wadżrajanę mahajana jest sercem lub pniem praktyki, a śrawakajana jest jej korzeniem. Jeśli praktykujący wadżrajanę nie są w stanie pomagać czującym istotom, to przynajmniej nie powinni ich krzywdzić. Jakakolwiek forma zakłócenia norm społecznych jest zawsze szkodliwa dla znacznej części społeczeństwa, więc całkowicie błędne byłoby wyobrażać sobie, że praktykujący wadżrajanę, zwłaszcza mistrzowie tantryczni, są zwolnieni z podążania szlachetną ośmioraką ścieżką.

Czy praktykujący szaloną mądrość są ponad prawem? Oczywiście, że nie! Prawa ustanowione przez istoty ludzkie są tak samo błędne, iluzoryczne i daremne, jak wszelkie ludzkie wysiłki i wartości. Jednocześnie jednak cała ta daremna ludzka aktywność stanowi podstawę całej praktyki Dharmy. Życie jest surowcem, z którym my, praktykujący Dharmę, mamy pracować. Mamy koszmary tylko dlatego, że śnimy, a często myśl, że można się obudzić ze snu, przychodzi nam na myśl tylko dlatego, że mamy koszmary. Lekceważenie praw i konwencji społecznych obowiązujących w naszym kraju oznacza lekceważenie prawdy względnej – prawdy „konwencjonalnej”. Jak bez konwencjonalnej prawdy możemy zacząć mówić o prawdzie absolutnej? Jak wspomniałem wcześniej, paradoksu prawdy względnej i absolutnej nie da się rozwiązać. Mistrz tantryczny, który podróżowałby z Ziemi na Marsa, aby oświecić Marsjan, nadal musiałby przyjąć marsjańskie prawa i ich przestrzegać. Dla mistrzów tantry szaleństwem jest wyobrażanie sobie, że stoją ponad prawem i mogą robić, co im się tylko podoba – zwłaszcza, że kaliber ogromnej większości dzisiejszych mistrzów tantrycznych znacznie odbiega od kalibru wielkich mahasiddhów, takich choćby jak Wirupa.

Pewnego dnia Wirupa udał się do wiejskiego baru na drinka. Jak tylko skończył jednego głębszego, zamówił kolejnego, potem kolejnego i jeszcze jednego, cały czas obiecując barmanowi, że o zachodzie słońca zapłaci rachunek. Pił, pił i pił, dopóki nie osuszył baru i całej wioski. Mimo to słońce nie zaszło, a Wirupa nie zapłacił ani grosza za swoje drinki. Dlaczego tego dnia słońce nie zaszło? Ponieważ Wirupa był tak potężnym mahasiddhą, że mógł utrzymywać słońce na niebie tak długo, jak chciał.

Gdyby jakiegoś mahasiddhy, tak jak Wirupy, nie ograniczały konwencjonalne oczekiwania i byłby on zdolny utrzymać w bezruchu słońce na niebie, nie byłoby potrzeby spekulować, czy jest ponad prawem, ponieważ oczywiście byłby ponad nim i poza wszelkimi dualistycznymi kwestiami. Dopóki nie osiągnie się tego poziomu urzeczywistnienia, praktykujący i nauczyciele tantrycy muszą przestrzegać konwencjonalnej prawdy – zwłaszcza nauczyciele wadżrajany, którzy są odpowiedzialni za inspirowanie innych.

Dopóki nie potrafimy dokonywać cudów, takich jak Wirupa, Guru Padmasambhawa czy Khandro Jesze Tsogjal, wszyscy jesteśmy związani przyczynami i warunkami, a zatem podlegamy prawom danego kraju. Szalona mądrość nie daje guru pozwolenia na robienie tego, co im się podoba, ani nie mówi, że jeśli zarówno guru, jak i uczeń są pełnoletnimi dorosłymi, to wówczas to, co się między nimi dzieje, to ich sprawa. Guru i uczeń mają swobodę wyboru przebiegu swojego związku w granicach systemu prawnego ich kraju. Mimo to praktyki czystej percepcji i posłuszeństwa wobec guru wykraczają daleko poza to wszystko.

Zanim uczeń tantryczny będzie gotów zastosować szalone metody mądrości, myśl, że jest do czegoś zmuszany lub w jakikolwiek sposób wykorzystywany, nawet nie przyjdzie mu do głowy. Jeśli tak jest, oznacza to, że uczeń nie został odpowiednio przygotowany i dlatego nie jest gotowy do słuchania i praktykowania nauk wadżrajany. Dla nieprzygotowanego ucznia prośba guru o filiżankę herbaty może z łatwością brzmieć jak nacisk, przymus, a nawet zastraszanie. „Dlaczego on mną rządzi? Dlaczego jest takim apodyktycznym tyranem?” Właściwie przygotowany uczeń jest zachwycony i rozradowany, że może zrobić wszystko, czego zażąda od niego jego guru. Gdyby guru poprosił ucznia o oddanie mu domu, uczeń podałby mu klucze i uważałby się za najszczęśliwszego człowieka na ziemi.

Tylko dlatego, że uczeń z zasady akceptuje, iż jego guru praktykuje szaloną mądrość, nie oznacza, że guru ma od niego automatyczne pozwolenie, by robić to, co mu się podoba. W rzeczywistości samo zasugerowanie, że guru ma chęci i pragnienia albo swój własny program, wskazuje, że cokolwiek się dzieje, nie ma to nic wspólnego z szaloną mądrością. Prawdziwy szalony mistrz mądrości wyszedłby poza wszelkie formy dualizmu.

W dzisiejszych czasach termin „szalona mądrość” jest często używany w kontekście lamów uprawiających seks z uczniami, noszących dziwne ubrania i peruki lub źle się zachowujących. Ale jak już powiedziałem, szalona mądrość nie polega ani na łamaniu norm społecznych ani obrażaniu innych bez konkretnego celu. Spożywanie mięsa w gminie wegetariańskiej z zamiarem sprowokowania lub obrażenia społeczności nie jest szaloną, mądrą metodą; nie jest nią też picie whisky w mieście, w którym mieszkają sami abstynenci. „Obraźliwe” to dość słaba interpretacja szalonych metod mądrości, które zostały zaprojektowane tylko po to, by sprzeciwić się twoim preferencjom. Jeśli jesteś łapczywym mięsożercą, twój szalony guru mądrości może cię poinstruować, abyś został weganinem. Jeśli dużo przysięgasz, może nalegać, abyś złożył przysięgę, że nigdy więcej nie będziesz przysięgał. W świecie mającym obsesję na punkcie seksu, doskonałym przykładem „szalonej mądrości” byłoby, gdyby twój guru poprosił wszystkich swoich uczniów o ślubowanie celibatu i sam złożył takie śluby. Innym dobrym przykładem byłoby, gdyby twój mistrz tantryczny poinstruował cię, abyś złożył śluby jako birmański mnich i podążał za tą tradycją (ścieżką śrawakajany) przez dwanaście lat. Jako birmański mnich musiałbyś żyć w ascezie, wykonywać wszystkie praktyki śrawakajany i zapomnieć o paleniu cygar oraz piciu wina. Jednak każda chwila z tych dwunastu lat liczyłaby się jako praktyka tantryczna, a to tylko dlatego, że postępowałeś zgodnie z szaloną instrukcją mądrości swojego guru.

Szalona mądrość niszczy wszystkie nasze koncepcje, ale jej praktykowanie jest teraz prawie niemożliwe. Czemu? Ponieważ tak wiele szalonych metod mądrości sprawia, że praktykujący wyglądają na szalonych. Na przykład istnieją praktyki dakini, które instruują cię, abyś pokłonił się pierwszej napotkanej żeńskiej istocie po wyjściu z pokoju. A gdyby była nią suka? Albo krowa? Albo samica pawia? W dzisiejszych czasach, jeśli sąsiad zobaczyłby, że kłaniasz się psu, krowie lub ptakowi, łatwo możesz się znaleźć się w zamkniętym oddziale psychiatrycznym.

Wielu buddystów zakłada, że medytacja, śpiewy i modlitwy zawsze będą częścią ich życia. Nigdy tak nie było. Na przykład Śakja Śhri rzucił swoją mala w słynny posąg świętego Guru Rinpocze w Jarlung Szedrze, przysięgając, że do końca życia nigdy nie będzie intonował żadnej mantry ani modlitwy. „Wszystko, co zrobiłem w tym życiu, to intonowanie mantr. Od tego dnia kończę błaganie, medytację i recytację mantr”. Dla jego uczniów, którzy byli świadkami tego wszystkiego, ta przysięga była najwspanialszą ze wszystkich jego nauk niszczących wszelkie pojęcia. I stanowiła doskonały przykład szalonej mądrości.

1. S. tathāgatagarbha.↩

2. Za Sutrą Serca.↩

3. T. ye shes ’chol ba.↩

Rozdział 15

Uczeń

Skoro czytasz tę książkę, muszę założyć, że jesteś człowiekiem i że warunki, które wpływają na wszystkich ludzi, wpływają również na ciebie. Nikt z nas nie lubi być ignorowany lub źle rozumiany, zatem większość z nas nie lubi tych, którzy nas ignorują lub nas źle rozumieją. Mimo to tacy ludzie wciąż mają na nas swój wpływ. Lubimy być zauważani i cieszymy się towarzystwem tych, którzy zwracają uwagę na to, co mamy do powiedzenia. Kiedy, ku naszemu zdziwieniu, ktoś, kogo poznajemy, od razu zapała do nas sympatią, zwykle też chcemy go polubić, ale czasami nie ufamy ludziom od pierwszego wejrzenia i nie wiemy dlaczego. To się zdarza cały czas.

Niektórzy czytają tę książkę, ponieważ próbują zdecydować, czy poprosić nauczyciela, aby został jego guru wadżrajany. Zakładam, iż oznacza to, że przed podjęciem tak wielkiego kroku próbujesz się przygotować, czytając jedną lub dwie książki o Dharmie. Mam też nadzieję, że próbujesz uporać się z koncepcją nie-dwoistości, przynajmniej intelektualnie; że zaczynasz rozpoznawać, iż wszystko, co widzisz, słyszysz i tak dalej, jest filtrowane przez twoje własne unikalne postrzeganie; i że akceptujesz, iż nic nie jest ważniejsze niż twój umysł. Zakładam również, że otrzymałeś nowoczesne wykształcenie, a zatem jesteś rozsądny i dumny z tego.

Niedoszli uczniowie Dharmy widzą swojego guru po raz pierwszy najczęściej podczas jakiegoś publicznego wydarzenia – być może w dużej sali, która została starannie udekorowana tybetańskimi kotarami i którą wypełniają chmury kadzideł. Guru zwykle siedzi na wysokim tronie przykrytym ciężkimi, różnokolorowymi brokatami, otoczony przez mnichów i świeckich, a wszyscy wpatrują się w niego z uwielbieniem. Ale to niejedyny sposób, w jaki ludzie spotykają guru. Swojego guru możesz spotkać prawie wszędzie.

Na tego samego nauczyciela możesz przypadkowo wpaść w Biedronce, na przyjęciu lub wystawie. Tak czy inaczej, jeśli masz z guru karmiczny związek, w chwili, gdy na niego spojrzysz, przeniknie cię silne uczucie, którego nie będziesz potrafił nazwać. Możesz to uczucie przełożyć na chęć porozmawiania z nim, aby się dowiedzieć, jaki naprawdę jest, albo możesz od razu zdecydować, z absolutną pewnością, że jest twoim tantrycznym guru. Cokolwiek się stanie, pamiętaj proszę, że nigdzie w żadnej z tantr nie jest napisane, iż powinieneś uczepić się pierwszego nauczyciela tantrycznego, na którego wpadniesz, i zażądać, aby udzielił ci najwyższych nauk, w tym tych, które wymagają od ciebie porzucenia wszystkich twoich nawyków i rekwizytów, do których zdążyłeś się przyzwyczaić.

Jeśli jesteś zupełnie nowy w Dharmie, słuchaj ogólnych nauk przez co najmniej rok, zanim nawet pomyślisz o zgłębianiu wadżrajany. Nie oznacza to tylko praktykowania siedzącej medytacji, która ma cię rozluźnić, abyś mógł się odstresować i przezwyciężyć depresję. Medytacja jako technika relaksacyjna jest niezwykle skuteczna i ma swoją rolę do odegrania. Ale jeśli twoim celem jest praktykowanie wadżrajany, musisz się przygotować, słuchając nauk Dharmy, które wykraczają daleko poza to wszystko.

Ile razy mówiono nam, że uczeń musi analizować guru i vice versa? A ilu z nas faktycznie to robi? A może nawet wiesz, jak to zrobić? Jednym z powodów, dla których doradza się nam, abyśmy włożyli dużo wysiłku w przygotowanie się do ścieżki wadżrajany, jest to, byśmy mieli wystarczająco dużo czasu, aby nauczyć się analizować guru.

Czego poszukujesz w duchowości?

Przede wszystkim bądź realistą w kwestii swoich celów. Czy naprawdę potrzebujesz guru? Jeśli głównym powodem nauki medytacji jest pomoc w pozbyciu się stresu, dlaczego nie pobrać aplikacji uważności? Zadaj sobie pytanie: „Co chcę osiągnąć poprzez praktykę duchową?”. Żyć zdrowo? Kochać bliźniego, pomagać ludzkości i dbać o środowisko? Stephen Batchelor, tak zwany świecki buddysta, pisze: „Zamiast osiągnąć ostateczną nirwanę, uważam, że celem praktyki buddyjskiej jest rozkwit ludzkiego życia z chwili na chwilę wedle zasad etycznych wytyczonych w ramach ośmiorakiej ścieżki tu na ziemi”[1]. Czy to ci odpowiada? Jeśli twoim celem jest prowadzenie zdrowego życia, zastanów się nad aplikacją do medytacji; to może być właśnie to, czego szukasz. Do swojego porządku dnia możesz również dodać regularne ćwiczenia, zdrową dietę i trochę ogrodnictwa.

Czy pragniesz wyjść poza to?

Czy kiedykolwiek eksperymentowałeś z LSD? Jeśli tak, co cię do tego skłoniło? Czy zrobiłeś to, bo chciałeś zapomnieć o czasie, przestrzeni, wartościach społecznych, przeszłości i przyszłości? A może był to tylko sposób na dobrą zabawę w wolny weekend? Jeśli nie jesteś poszukiwaczem mocnych wrażeń, być może spodobało ci się LSD, ponieważ pociąga cię idea wyjścia poza czas, przestrzeń, oczekiwania społeczne oraz więzienie ograniczeń moralnych i etycznych. Chemiczna metoda „wychodzenia poza” trwa tylko kilka godzin i jest nie tylko droga, ale także niebezpieczna i nielegalna. Czy nie wolałbyś „wyjść poza” raz na zawsze, by nigdy nie wrócić do tzw. normalności lub do kajdan zwyczajnej percepcji, zwyczajnych pojęć i rozróżnień? Czy chciałbyś inspirować innych, ale zbytnio się przy tym nie wyróżniać? Czy pragniesz pomóc ludziom uwolnić się z ich konceptualnych łańcuchów, jednocześnie wtapiając się w społeczność i skutecznie komunikując się z dziećmi, spiętymi, moralistycznymi i konserwatywnymi sąsiadami, wolnomyślicielami, liberalnymi kolegami w limuzynach i starzejącą się kawiorową lewicą, którzy zdominowali twoją lokalną radę? Jeśli tak robisz, Dharma Buddy w ogólności, a w szczególności wadżrajana, mogą być właśnie tym, czego szukasz.

Twój osobisty guru, twój osobisty instruktor

Zastanów się, co chcesz zrobić. Jak głęboko chcesz wejść? Dokąd pragniesz dotrzeć na duchowej ścieżce? Jak wysoką duchową górę chcesz zdobyć?

Jeśli zdecydujesz się wędrować po pogórzu i wspinać po mniej wymagających górach, wynajęty przewodnik może być miły i niewymagający. Ale jeśli twoją palącą ambicją jest zdobycie Mount Everestu, twój przewodnik musi mieć inne umiejętności i cechy. Zastanów się więc dobrze, zanim go wybierzesz. Czy duchowość po prostu budzi twoją ciekawość? Szukasz niezwykłego i zabawnego towarzysza? Czego tak naprawdę chcesz? Chcesz tańczyć na dziecięcych przyjęciach urodzinowych, czy być primabaleriną? Chcesz śpiewać w pubach lub w mediolańskiej La Scali? Chcesz jeździć na osiołku lub w Ferrari? Czy jesteś ciekawy tantry, ale nie chcesz zmieniać swojego stylu życia? Jeśli którakolwiek z tych opcji jest dla ciebie prawdziwa, dlaczego nie wybrać jednej z mniej wymagających ścieżek, takich jak nyndro, które serwuje praktyki wadżrajany doprawione mahajańskimi sosami i przyprawami śrawakajany?

Jeśli już spotkałeś niemożliwie pedantycznego guru i czujesz, że nieodparcie cię on pociąga, to bez względu na to, jak bardzo odpowiada ci jego poczucie humoru i skandaliczna osobowość, nadal musisz dokładnie sprawdzić jego przeszłość. Czy masz wrażenie, że naprawdę mu na tobie zależy? Czy postrzega cię czysto?

Wszystkie rady zawarte w tej książce opierają się na założeniu, że guru wadżrajany, którego badasz, nie jest mahasiddhą, ale istotą samsaryczną. Ale nie zapominaj, że nawet jeśli twój guru jest istotą samsaryczną, kiedy zostaniesz jego uczniem, twoim zadaniem jest postrzeganie go jako buddy. Dobry guru sam będzie wiedział, że nie przekroczył karmy i jej konsekwencji. Będzie również wiedział, że wszystko, co jego uczniowie poświęcają w jego imieniu, liczy się jako dług karmiczny, łącznie z wysiłkiem, jaki podejmują, by wstać, gdy on wchodzi do pokoju. Będzie też świadom, że jego głównym obowiązkiem jako tantrycznego guru jest poprowadzenie swoich uczniów ku ich wrodzonej naturze buddy, a następnie bezpośrednie im jej wskazanie.

Ozdobą guru muszą być zręczne środki i mądrość

Po wysłuchaniu skandalicznych historii o tantrycznych guru nowi uczniowie wadżrajany często martwią się o to, w jaki sposób powinni szukać bezpiecznego guru. Jakie cechy odróżniają autentycznego guru od oszusta? Jakby takie nauki już nie istniały! Mahajana, a zwłaszcza tantra wadżrajany, są przepełnione informacjami o cechach, jakie powinien uosabiać autentyczny tantryczny guru i na które nowi uczniowie powinni zwracać największą uwagę.

Najłatwiej zwrócić uwagę na to, że autentyczny guru musi być wykształcony, zdyscyplinowany i uprzejmy. Musiał studiować wszystkie nauki buddyjskie, zwłaszcza pustkę, i musi być dobrze zorientowany w poglądach i praktyce buddyjskiej/wadżrajanie. Wykształcenie guru łatwo ocenić, słuchając po prostu jego nauk. Nieco ważniejszą cechą jest zdyscyplinowanie, ale to trudniej ocenić. Spróbuj przez chwilę poobserwować guru i zadaj sobie pytanie, czy nie robi z gęby cholewy. Czy wszystko, czego uczy, stosuje w praktyce? Trzecią i najważniejszą cechą jest życzliwość; ona też jest najtrudniejsza do oceny. Czy ten guru w ogóle jest miły?

Unikaj nierealistycznych oczekiwań

Teksty tantryczne ostrzegają nas, że z biegiem lat uczniom będzie coraz trudniej znaleźć idealnego tantrycznego guru. Wydaje się, że w dzisiejszych czasach niektórzy moralistyczni, opętani etyką Amerykanie spodziewają się, że wszystkie osoby publiczne w ich kraju będą czyste jak śnieg. Stosowanie tych samych oczekiwań wobec tantrycznego guru jest nierealne. Jeśli ustawisz poprzeczkę moralnego lub etycznego zachowania zbyt wysoko, większość lamów, których spotkasz, z pewnością zrobiła coś, co sprawia, że się wzdrygniesz. Być może jakiś guru ukradł słodycze, gdy miał sześć lat, co dla ucznia, który ponad wszystko ceni absolutną uczciwość, może być dość szokujące. Jeśli poważnie myślisz o podążaniu ścieżką tantryczną i natkniesz się na guru, który ucieleśnia przynajmniej jedną lub dwie z wielu cech wymienionych w tekstach tantrycznych, sugeruję, abyś chwycił byka za rogi i przyjął tego guru na swojego mistrza tantrycznego. A ponieważ w dzisiejszych czasach niezwykle rzadko się zdarza, aby do guru zwrócił się choćby jeden uczeń o większych przymiotach, guru muszą również brać poprawkę na swoich uczniów. Tak więc moja rada zarówno dla guru, jak i dla uczniów brzmi: ofiarujcie sobie nawzajem hojny margines błędu.

Praktyka ucznia tantrycznego musi zawsze obejmować postrzeganie swojego guru jako wszechwiedzącego, wszechmocnego ucieleśnienia wszystkich buddów. Jak powiedziałem wcześniej, naprawdę ujrzysz buddę w swoim guru dopiero po osiągnięciu pierwszego bhumi. Nie bądź więc w stosunku do siebie zbyt surowy, jeśli nie potrafisz zobaczyć w nim buddy w momencie, gdy otrzymujesz od niego swoje pierwsze nauki wadżrajany. Opanowanie czystej percepcji zajmuje lata, a nawet dziesięciolecia, dlatego guru nigdy nie może oczekiwać, że jego uczniowie od samego początku będą w nim widzieć buddę. Guru, który oczekuje natychmiastowej doskonałości, prawdopodobnie nie będzie wykwalifikowanym nauczycielem. Dodałbym, że w dzisiejszych czasach bardzo niemądre jest, by guru bił uczniów drapakiem, a wręcz głupie jest naśladowanie Tilopy i mówienie uczniowi, by skoczył ze szczytu wysokiego budynku lub urwiska. Uczniowie muszą również uważać na własne nierealistyczne oczekiwania wobec swoich guru. Jeśli poprosisz guru o zwycięskie liczby na loterii w tym tygodniu, a one się nie pojawią, nie powinieneś przez to gorzej go traktować.

Mądrość i zręczne środki

Mądrość i zręczne środki mogą być doskonałe tylko wtedy, gdy przejawienie i pustka oraz względna i absolutna prawda stanowią jedność. Praktycznie rzecz biorąc, oznacza to, że autentyczny guru wciąż będzie opowiadał uczniom bajki, jak ważne jest siedzenie z wyprostowanymi plecami podczas medytacji, mimo iż doskonale wie, że nie ma czegoś takiego jak „ja”. Czemu? Ponieważ opowiadanie historii pomaga. Dobry psychiatra może powiedzieć kobiecie, która wyobraża sobie, że z jej głowy wyrastają rogi: „Nie ma się czym martwić! Wystarczy wyciąć w kapeluszu kilka otworów, żeby zrobić miejsce na rogi”. Psychiatra wie, że rogi nie istnieją (mądrość), a ta wiedza daje mu pewność, że może zaproponować swoje rozwiązanie: wycinanie dziur (zręczny środek). To samo dotyczy opowieści guru o medytacji z wyprostowanymi plecami. Guru wie, że poczucie „ja” ucznia jest iluzją, ponieważ ono nie istnieje (mądrość), a ta mądrość każe mu powiedzieć uczniowi, aby upewnił się, że kiedy medytuje, plecy są wyprostowane (zręczny środek).

Cały sens zabawy psychiatry z urojeniem pacjentki polega na tym, aby znaleźć sposób na to, by na dobre obudzić ją z tego urojenia. To samo dotyczy guru. Możemy pracować ze złudzeniem posługując się tylko mądrością i zręcznymi środkami, które są tak splątane, że nie da się ich rozdzielić. Im bardziej jesteś zręczny, tym mądrzejszy się stajesz; im jesteś mądrzejszy, tym bardziej stajesz się zręczny; im większa twoja mądrość, tym zręczniejsze twoje metody. Złudzenie to paradoks. Złudzenia nie istnieją, ale powodują cierpienie, co jest innym sposobem powiedzenia „to istnieje (cierpienie) i nie istnieje (urojenie)”. Tak więc jedynym sposobem pracy ze złudzeniami jest użycie mądrości i zręcznych środków; mądrość daje nam pewność w stosowaniu zręcznych metod.

Im lepiej rozumiemy, jak żyć w świecie paradoksu, tym większa jest nasza umiejętność bycia zręcznym i mądrym. Jeśli wiesz, jak żyć z paradoksem, będziesz mógł posługiwać się zręcznymi środkami i mądrością. Zręczny środek w postaci uderzania ucznia drapakiem może być właśnie tym, czego ten konkretny uczeń potrzebuje, aby urzeczywistnić stan przebudzenia – oświecenie; natomiast umiejętna metoda wychwalania osiągnięć ucznia może opóźnić jego duchowy postęp na długie eony.

Nawet wygląd i styl życia guru powinny ucieleśniać mądrość i zręczne środki. Właściciel domu, który pracuje w pełnym wymiarze godzin, aby płacić rachunki, jednocześnie podtrzymując Dharmę dla siebie i innych, może uznać swój styl życia za niezwykle inspirujący, podczas gdy samolubny, zadufany w sobie mnich o wąskich horyzontach, który mieszka w samotnej pustelni i prowadzi brutalnie surowe życie, może traktować swoje życie jako boleśnie przygnębiające.

Co kwalifikuje się jako zręczny środek?

Ścieżki i techniki, które pomagają rozwijać mądrość, nazywane są „zręcznymi środkami” lub „zręcznymi metodami”. Ścieżki te zostały „zanurzone”, „osłodzone” lub „ubrane” w mądrość, którą jest pradżniaparamita – innymi słowy w szczodrość, dyscyplinę, cierpliwość i tak dalej. Jednym ze zręcznych środków, który nigdy nie przynosi przeciwnego skutku, jest ofiarowanie kwiatów w świętym przybytku. Ściśle mówiąc, składanie ofiary motywowanej chęcią dobrych zbiorów, zdobycia dobrej pracy lub jakiegokolwiek innego samolubnego lub materialnego celu nie jest „zręcznym środkiem”. Niemniej jednak wielu mistrzów mówi nam, że kiedy składa się ofiarę Buddzie, jego błogosławieństwa w końcu doprowadzą nas na ścieżkę Dharmy – do prawdy. Ofiara liczy się również jako zręczny środek, jeśli nowy praktykujący buddysta, który nic nie wie o pustce, poświęca zasługę swojej ofiary na zwiększenie własnego zrozumienia śunjaty. Bardziej doświadczony praktyk myśli: „Kwiat, który ofiaruję, jest tylko moim wyobrażeniem. Akt dawania jest także moim wyobrażeniem, podobnie jak przedmiot mojej ofiary – ołtarz”. Ta myśl wprowadza do ofiary dużą dawkę mądrości, czyniąc z niej zręczny środek bardzo wysokiej klasy. Tak działają zręczne metody. Używamy ich, aby wzmocnić nasze zrozumienie i urzeczywistnienie mądrości – mądrości pradżniaparamity.

Stosowanie zręcznych środków wymaga delikatności, dlatego sutry mahajany dostarczają bodhisattwom (głównie nauczycielom) jasnych wskazówek, jak należy ich używać. Wytyczne te zawierają informacje o różnych metodach szczodrości, porady dotyczące tego, kiedy należy dawać słowa pocieszenia zamiast karcić, oraz zalecenia dotyczące postępowania zgodnie z naukami Buddy itd. – jedynym zastrzeżeniem jest to, że wszystkie zastosowane metody musiały pierwotnie być nauczane przez Buddę. Dlatego też, ponieważ morderstwo jest sprzeczne z naukami Buddy, mylisz się, wyobrażając sobie, że samo popełnienie morderstwa może być umiejętnym sposobem przekonania mordercy, by zaprzestał zabijać.

Niestety, niektóre ze zręcznych środków, którymi posługują się guru – od łagodnego, pojednawczego, dawania prezentów po szorstkość, gniew i cenzurę (tzw. metody szalonej mądrości) – są czasem wytworem egoizmu guru. Jak możesz stwierdzić, czy guru działa samolubnie, czy nie? Obserwuj guru, gdy uczeń odpowiada w niegrzeczny sposób lub zachowuje się szaleńczo. Jak reaguje guru? Czy jest w stanie to znieść? Czy radzi sobie z zaistniałą sytuacją? Autentyczny guru nigdy nie zrezygnuje z żadnego ze swoich uczniów, nieważne, co by się działo.

Zawsze miej na uwadze, że dwa najważniejsze zręczne środki w repertuarze mistrza wadżrajany to: nauczanie wadżrajany tylko tych, którzy są na nią gotowi, i utrzymywanie wszystkich aspektów wadżrajany w całkowitej tajemnicy.

Dowiedz się o linii, z której wywodzi się guru

Jak już powiedziałem, nigdy nie pomijaj możliwości, że idealny nauczyciel może pojawić się znikąd, natychmiast rozbije powłokę twojego złudzenia i bez ostrzeżenia odsłoni twoją naturę buddy. Ale to jest wyjątek, a nie reguła. Brak mi słów, żeby wystarczająco mocno podkreślić, jak ważne jest, aby ocenić i uwierzytelnić nauczyciela przed przyjęciem go na swojego guru.

Dla istot tkwiących w ułudzie, takich jak ty i ja, jednym z najbardziej użytecznych narzędzi wadżrajany jest „linia”. Proszę, potraktuj linię genealogiczną poważnie. Ostatnio zauważyłem, że niektórzy z młodszego pokolenia lamów udzielają nauk, których sami nie otrzymali. Ci młodzi lamowie są dalecy od sumienności, nigdy nie studiowali i jeszcze nie wzięli na siebie pełnej odpowiedzialności za troskę o Dharmę. Niemniej jednak twierdzą, że nie muszą otrzymywać nauk w tym życiu, ponieważ otrzymali je w poprzednim. Co za bzdura! Nigdy nie wierz lamie, który tak mówi.

Zawsze dowiedz się o linii guru, zanim otrzymasz od niego nauki, aby dać sobie czas na podjęcie decyzji, czy chcesz być związany z linią tego guru. Jak byś zareagował, gdybyś za dziesięć lat odkrył, że jeden z guru w twojej linii był pedofilem, mordercą lub oszustem? Czy byłbyś w stanie dalej wizualizować takiego guru jako buddę? Niewielu z nas jest w stanie widzieć bóstwo absolutnie w każdym. Czy postrzegasz Donalda Trumpa jako bóstwo?

Jeśli guru ma własnego guru, jeśli jest mu wyraźnie oddany i ceni jego nauki, jego linia prawdopodobnie będzie całkiem bezpieczna – zwłaszcza gdy guru jego guru wciąż żyje. Spróbuj więc wybrać takiego guru, który kocha swojego guru i jest mu szczerze oddany. To jeden ze sposobów, w jaki linia guru może pomóc uczniom – tak to właśnie działa.

Jak już wiesz, prawdziwym guru[2] jest natura twojego umysłu. Chociaż dziewczyna patrzy na swoje odbicie w lustrze, aby nałożyć szminkę i podkreślić swoją urodę, jej prawdziwym pięknem jest jej własna twarz. Lustro pomaga jej zobaczyć tę piękną twarz, odbijając ją z powrotem do niej. Paradoks polega na tym, że odbiciem jest dziewczyna, ale jednocześnie tak nie jest. Spojrzenie na swoje odbicie umożliwia dziewczynie nałożenie szminki. Gdyby tak nie było, nie istniałby przemysł kosmetyczny. Zewnętrzny guru jest odbiciem twojego własnego umysłu. Niektóre lustra zniekształcają odbicia, więc naprawdę pomaga, jeśli lustro, w którym widzisz odbicie swojego umysłu, jest dobrym lustrem. W tym przypadku linia guru jest lustrem. Nauczycielka, która nie mówi swoim uczniom o własnym guru, nie może uwierzyć, że sama jest piękna. Wiem, kim jestem, kiedy patrzę w lustro, a ponieważ widzę odbicie swojej twarzy, widzę też własną urodę i nakładam szminkę, aby być jeszcze piękniejszą. Guru, który milczy o swoim własnym guru, nie wzbudza zaufania w innych. Jego milczenie sprawia, że uczniowie mają wrażenie, iż nie wierzy we własne piękno i brakuje mu pewności siebie.

Nie sugeruję, aby uczniowie w ogóle powinni się afiszować swoimi guru lub otwarcie o nich mówić. Ale powinni wiedzieć o pochodzeniu swojego guru, co oznacza wiedzę o guru swojego guru. Najlepiej gdyby uczniowie usłyszeli wszystkie te informacje z ust swojego guru. Uczniowie uwielbiają słuchać opowieści o mistrzach linii, z których wiele jest nie tylko inspirujących, ale także pocieszających i mobilizujących.

Rodowód pomaga na wiele sposobów. Uczniowie są zainspirowani, gdy dowiadują się, że nauki, które otrzymują od Karmapy, zostały mu przekazane przez Tai Situ, który z kolei otrzymał te same nauki od Dziamgona Kongtrula Lodro Taje, oraz że każdy członek całej linii nauczycieli otrzymał nauki w ten sam sposób, aż do Naropy, Tilopy i Wadżradhary. Uczniowie Mahamudry rozpalają ogień pasji do wybranej przez siebie ścieżki, czytając historie o protegowanych wielkich mistrzów mahamudry. Z zapałem pożerają wszystkie biografie i przypowieści o mistrzach swoich linii, które tylko wpadną w ich ręce. Poznanie własnego rodowodu napełnia wielu uczniów podziwem i szacunkiem. Czują się zachęceni, gdy usłyszą, że na długo przed spotkaniem ze swoim własnym guru, wielcy nauczyciele, tacy jak Milarepa, Tilopa i Naropa, włożyli wiele wysiłku w zapewnienie, że wszystkie istniejące linie buddyjskie będą dalej rozkwitać i rozprzestrzeniać się przez kolejne pokolenia.

Linia wskazuje, że praktyki, które wykonujemy dzisiaj, nie są jakimiś pomniejszymi rytuałami szamanistycznymi, które kiedyś w małej wiosce gdzieś głęboko w dżungli praktykowały jedna czy dwie osoby. A kiedy jeden z guru z naszej linii zostanie oskarżony o złe zachowanie lub z jakiegoś powodu nie zdoła nas przekonać, możemy liczyć na pomoc i inspirację pozostałych guru z naszej linii.

Kilka rad

Zawsze darzyłem ogromnym szacunkiem tantry hinduistyczne, szczególnie tantry Śiwy. Pewnego roku w Waranasi przyjaciel wskazał mi samotnego sadhu, którego uważano za wielkiego adepta tantrycznego. To była okazja, której nie mogłem przegapić. Natychmiast zebrałem całą swoją odwagę i zapytałem owego tantrycznego sadhu, czy mógłby mnie nauczyć tantr Śiwy. Teraz zdaję sobie sprawę, jak obraźliwa była moja prośba; ciekawość nie jest wystarczającym powodem, by prosić o naukę duchową, zwłaszcza że nie miałem zamiaru podążać za tą hinduską tradycją aż do samego końca. Jednak pomimo mojej niezbyt doskonałej motywacji, sadhu zaskoczył mnie, mówiąc „tak”. Potem zrobiłem to, co zawsze i zapytałem, kiedy powinienem wrócić po pierwszą naukę.

„Przez pierwsze trzy lata musisz być moim sługą” – powiedział tylko tyle. I nie czekając na moją odpowiedź, odwrócił się i wyszedł.

Na początku byłem rozbawiony. Potem poczułem się przygnębiony i to moje przygnębienie trwało kilka dni. Dlaczego moje własne tantry, tantry buddyjskie, nie są już tak cenione, jak nadal są tantry hinduskie?

Chociaż niemożliwe jest opisanie słowami całości ścieżki tantrycznej, kilka jej głównych aspektów można wyjaśnić. Rozwijając na tej niesamowitej ścieżce intelektualne przekonanie, uczeń tantry zbierze całkiem sporo składników niezbędnych do osiągnięcia stanu buddy. Ale intelektualne zrozumienie nie wystarczy. Należy doświadczyć ścieżki tantrycznej; aby zaś doświadczyć ścieżki, musisz praktykować.

To jest nieco podchwytliwe. Alpinista może opowiedzieć, jak czuł się na szczycie Mount Everestu. Poprzedni zdobywcy opublikowali wiele podcastów, filmów i książek o tym, jak się czuli, gdy stali w tym samym miejscu. Ale nigdy nie będziesz wiedział, jak to naprawdę jest, dopóki sam nie staniesz na szczycie Mount Everestu. Aby to zrobić, musisz nie tylko nauczyć się himalaizmu, ale sam wspiąć się na szczyt tej góry.

Wiem, że się powtarzam, lecz najlepszą radą, jakiej mogę udzielić tym z was, którzy rozważają wejście na ścieżkę wadżrajany, jest danie sobie wystarczająco dużo czasu na przeanalizowanie swojego potencjalnego nauczyciela, zanim przyjmiecie go lub ją na swojego guru. Przeanalizuj guru, dokładnie sprawdź jego pochodzenie i przetestuj jego reakcje na niezręczne sytuacje, nawet jeśli oznacza to celowe irytowanie go lub zaprzeczanie mu, zarówno prywatnie, jak i publicznie. Powinieneś także zadać sobie pytanie, na ile poważnie podchodzisz do tego, by uczyć się myśleć nieszablonowo, nie-samsarycznie. Czy poważnie myślisz, by nauczyć się innego rodzaju myślenia? Tylko ci z was, którzy naprawdę włożyli swoje serce w tę naukę – jak zmienić swój sposób myślenia – powinni brać pod uwagę wejście na ścieżkę tantryczną.

Nie trzeba dodawać, że kiedy przyjaciele i znajomi się dowiedzą, że praktykujesz tantrę, prawdopodobnie nie tylko zostaniesz napiętnowany, ale także będziesz obiektem niekończących się żartów. Niektórzy przyjaciele będą cię osądzać dość surowo, oskarżając cię o ślepe podążanie za fałszywym guru. Inni będą cię obwiniać za każde duchowe oszustwo i szwindel popełniony na tej planecie. Jasne zrozumienie buddyjskiego poglądu nie tylko da ci odwagę, by żyć z tymi wszystkimi złośliwymi komentarzami, ale także uzbroi cię w zręczne środki, które pozwolą ci się wznieść ponad nie, nie wpadając przy tym w defensywę czy wykłócając o swoje prawo do wyboru i tak dalej.

Jeśli to możliwe, zachowaj swoją duchową praktykę w ścisłej tajemnicy. Oczywiście ideałem jest absolutna tajemnica, ale dla większości z nas to już musztarda po obiedzie. Krystalicznie jasne zrozumienie poglądu zapewni ci łatwo dostępną bezpieczną przystań. Tak samo jak strzały nie mogą przebić grubych, kamiennych murów fortecy, bez względu na kierunek, z którego zostaną wystrzelone, tak pogląd zapewni ci bezpieczeństwo.

Kiedy już zdobędziesz niezachwianą wiarę w ten pogląd, zaczniesz doświadczać korzyści płynących z tej świadomości. Innymi słowy, kiedy już jesteś przekonany, że wszystkie twoje uparte, pozornie niewyczerpane skazy są usuwalne, i przekonasz się, że twoją prawdziwą naturą jest budda i że wszystkie dualistyczne wartości samsaryczne nie są bardziej realne niż miraż lub film, nie będziesz grymasił co do metody, po którą sięgasz. Jeśli dzięki niej dojrzeje twoje urzeczywistnienie i przez to przybliżysz się do tego poglądu, zrobisz wszystko, co trzeba. Wiedząc, że pośrodku ciemnego, brudnego bagna leży ogromna bryła złota, nie zawahasz się przedzierać przez błoto, atakowany przez pijawki, aby je wykopać. Nie będziesz dbał o to, jak brudny i spocony jesteś lub jak mało śpisz; od zmierzchu do świtu będziesz radośnie pracował, aby odebrać nagrodę. Podobnie po znalezieniu doskonałego guru, którego teraz uważasz za buddę; bez względu na to, o co cię poprosi, zrobisz to z radością. Słowa takie jak „posłuszeństwo” (musisz być posłuszny, czy ci się to podoba, czy nie), „czysta percepcja” (oszukiwanie samego siebie) i „oddanie” (ślepa wiara) nabiorą zupełnie nowego znaczenia.

Większość początkujących w wadżrajanie odczuwa pewien niepokój w związku z tym, o co może ich poprosić ich mistrz wadżry. „A co, jeśli po prostu nie dam rady?” To całkiem normalne, że tak się czujesz. Ale nie musisz się martwić. Ani jedna tantryczna siastra czy tekst nie mówi, że nie możesz porozmawiać ze swoim guru o tym, dlaczego czujesz się niezdolny do zrobienia tego, o co prosi. Jeśli twój guru próbuje zmusić cię do zrobienia czegoś wbrew twojej woli, a czyniąc to ryzykuje spalenie ziarna twojego oddania, nie ma kwalifikacji na mistrza wadżrajany. Dobry mistrz wadżrajany rzuci wyzwanie wszystkim twoim błędnym wyobrażeniom i nawykom, ale nigdy nie popchnie cię tak mocno, żeby obrócić twoje oddanie w proch. Jeśli tak się stanie, oznacza to, że nie ma między wami związku karmicznego.

Kwalifikowany mistrz wadżrajany nigdy by się nie spodziewał, że uczeń od pierwszego dnia będzie postrzegał wszystko stuprocentowo czysto – gdyby to było możliwe, uczniowie nie potrzebowaliby mistrza duchowego. Tak więc jeśli widzisz, że twój mistrz robi coś nielegalnego, niewłaściwego czy budzącego zastrzeżenia, lub jeśli jesteś świadkiem, że zachowuje się źle, powinieneś go o to zapytać. W wadżrajanie się tego nie zabrania. Właściwie to gorąco cię zachęcam do rozmowy ze swoim guru o wszystkim, co cię niepokoi. Jeśli możesz, spróbuj zbliżyć się do niego motywowany chęcią rozwiązania swojego problemu – „Chcę rozwiązać to błędne wyobrażenie, ponieważ pragnę widzieć cię jako buddę. Co powinienem zrobić?”. Gdy otwarcie pytasz swojego guru o wszystko, co cię niepokoi, motywowany chęcią, by postrzegać go czysto i czynić postępy na ścieżce, będziesz w stanie zachować dla niego lub dla niej szacunek i oddanie.

A jeśli twój guru nie udziela prywatnych audiencji, nie możesz przebić się przez jego świtę, aby się do niego dostać, czy coś w tym rodzaju? Jak uczeń może wyjaśnić nieporozumienia, jeśli nie jest w stanie porozmawiać prywatnie ze swoim guru? To bardzo ważne pytanie wskazuje na główną wadę w dzisiejszym nauczaniu wadżrajany. Fakt, że to pytanie jest zadawane tak często, dowodzi, że autentyczne relacje guru z uczniami wadżrajany rzadko są nawiązywane.

Tradycyjnie tantryczni guru przyjmowali tylko garstkę uczniów. Ci guru nie opływali w luksusy. Nie prowadzili klasztorów ani nie administrowali fundacjami. W rzeczywistości robili sobie przerwę w praktyce tylko po to, by odciążyć swoje jelita i pęcherze. Myśl, że uczniowie mogą nie być w stanie porozmawiać ze swoim guru, ponieważ brał udział w telekonferencji z dwoma profesorami uniwersyteckimi i pięcioma tłumaczami lub oglądał film, byłaby nie do pomyślenia. W przeciwieństwie do tego, niektórzy z dzisiejszych tantrycznych guru są śledzeni przez dziesiątki tysięcy wielbicieli. Czy ci guru naprawdę utrzymują tantryczną relację guru–uczeń z każdym ze swoich uczniów? Znowu: zależy to od ich motywacji i skupienia. Niektórzy guru po prostu chcą pobłogosławić jak najwięcej ludzi i stworzyć wszystkim czującym istotom możliwość przyłączenia się do ścieżki tantrycznej. Ale w tej książce nie badamy tego rodzaju tantrycznego guru. Patrzymy na tego rodzaju guru, na którym musimy polegać, aby zrzucić z siebie swoją samsaryczną powłokę i pracować bezpośrednio z naturą swojego umysłu. Innymi słowy, patrzymy na tego rodzaju guru, który prowadzi nas po ścieżce i szkoli krok po kroku.

Złoty wiek Tilopy i Naropy dobiegł końca, co oznacza, że jest bardzo mało prawdopodobne, abyś był jedynym tantrycznym uczniem swojego nauczyciela. Twój nauczyciel tantryczny może mieć setki, jeśli nie tysiące innych uczniów, a każdy z nich z własnymi afektami, nastrojami, nerwicami i dziwactwami. Jako istoty ludzkie wszyscy żyjemy w ogromnej niepewności – nie mamy wyboru. Większość uczniów tęskni za swoim prywatnym, skrojonym na własną miarę guru, ale musi rywalizować z innymi uczniami o uwagę swojego mistrza. Mimo to nadal zachęcasz swoich przyjaciół, aby za nim podążali – dlatego nikt z was nigdy nie będzie miał swojego prywatnego guru. Praca z tantrycznym guru, wraz z wielotysięczną sanghą, może wydawać się przytłaczająca, ale daje tym samym fantastyczne możliwości praktykowania tantry.

Wyznawcy Buddy Śakjamuniego należą do ogromnej, wielopokoleniowej rodziny praktykujących duchowość; związek między praktykującymi tantrę jest jeszcze bliższy. Z tantrycznego punktu widzenia, ponieważ natura wadżry – natura buddy – łączy wszystkie czujące istoty, powinniśmy myśleć o każdej żywej istocie na tej planecie jako o naszym krewnym, jakkolwiek daleko by się ona znajdowała. Zdaje się, że całe niedawne zamieszanie wokół mistrzów wadżry całkowicie przyćmiło to, co to znaczy mieć braci i siostry wadżry. Każdy, kto otrzymuje tę samą abiszekę w obrębie tej samej mandali i od tego samego guru, jest rodzeństwem wadżry i powinien być uważany za najbliższą nam rodzinę. Nasze najbliższe i najbardziej intymne relacje mamy z tymi, z którymi otrzymujemy najwyższe inicjacje tantryczne, takie jak wskazywanie na naturę umysłu.

Chociaż praktykujący tantrę mają czysto postrzegać wszystkie czujące istoty, większość z nas zmaga się z czystym postrzeganiem swojego guru, nie mówiąc już o naszych wadżrowych braciach i siostrach. Chociaż nieporozumienia między członkami sanghi i wszystkie pasywno-agresywne kłótnie, które mają miejsce, liczą się jako złamanie samaja, nigdy nie zapominaj, że równie łatwo jest naprawić ślubowanie samaja, jak je złamać. Kiedy uczysz się rysować, pokazują ci nie tylko to, jak używać ołówka, ale także gumki, a naprawianie złamanych samaja może być tak samo zabawne jak nauka korzystania z gumki, mieszania kolorów i dopracowywania kształtów.

1. https://secularbuddhistnetwork.org/coming-out-as-a-secular-buddhist/↩

2. Cztery rodzaje nauczyciela lub lamy to: 1. indywidualny nauczyciel, który jest posiadaczem linii; 2. nauczyciel, który jest słowem buddów; 3. symboliczny nauczyciel wszelkich przejawień; 4. absolutny nauczyciel, którym jest rigpa, prawdziwa natura umysłu. Źródło: rigpawiki.↩

Rozdział 16

Dynamika guru–uczeń

Zadaniem nauczyciela fizyki w liceum jest nauczenie swoich uczniów fizyki i pomoc w wyjaśnianiu nieporozumień dotyczących nauki o materii i ruchu. Oczekuje się, że każdego tygodnia uczniowie będą uczestniczyć w określonej liczbie lekcji fizyki i wszystko to, czego nie zrozumieli, wyjaśnią sobie bezpośrednio z pomocą nauczyciela. Minimalne kwalifikacje, jakie musi spełnić początkujący nauczyciel fizyki przed ubieganiem się o pracę, to tytuł licencjata, najlepiej z fizyki, oraz kwalifikacje pedagogiczne. Gdy już znajdzie pracę, jego zadaniem jest wyjaśnianie teorii i zasad fizyki, zadawanie prac domowych, odpowiadanie na pytania i układanie egzaminów. Nauczyciele fizyki i ich uczniowie skupiają się wyłącznie na fizyce. Po ukończeniu szkoły, jeśli uczniowie w ogóle zobaczą jeszcze swojego nauczyciela fizyki, prawdopodobnie będzie to miało miejsce tylko na zjazdach szkolnych.

Większość z powyższych punktów można również odnieść do nauczycieli duchowych, szczególnie do guru wadżrajany. Ale w wadżrajanie zaangażowanie guru i ucznia w związek jest o wiele większe. Inaczej niż w przypadku nauczyciela fizyki, zasypywanie ucznia masą informacji jest maleńkim aspektem pracy guru wadżrajany. I na tym różnice się nie kończą.

Nauczyciel w szkole średniej przekazuje uczniom informacje, których im brakuje, podczas gdy guru usuwa pojęcia i teorie, które nie są potrzebne.

Nauczyciel w liceum odpowiada na pytania uczniów, podczas gdy guru kwestionuje odpowiedzi.

Nauczyciel w liceum pokazuje uczniom, jak znaleźć wyjście z labiryntu, podczas gdy guru częściej umieszcza ucznia w środku labiryntu, a następnie go niszczy.

Nauczyciel w liceum oczekuje posłuszeństwa i dyscypliny w klasie, podczas gdy guru oczekuje pokory.

Zadaniem nauczyciela liceum jest kształcenie uczniów, a zadaniem guru – otwieranie umysłów.

Nauczyciel w liceum pomoże uczniom dojrzewać i rozwijać się, podczas gdy tantryczny guru ujawnia ponadczasową niewinność ucznia.

Motywacja

Zanim uczeń i nauczyciel wejdą w relację guru–uczeń na ścieżce wadżrajany, oboje muszą mieć jasność co do tego, co robią i dlaczego. Początkowo motywacją ucznia może być chęć osiągnięcia oświecenia, ale motywacja to rzecz delikatna, łatwo ulega osłabieniu oraz szybko i nieoczekiwanie może się przekształcić w coś innego.

Oddany uczeń może zgłosić się na ochotnika, by posprzątać pokój lamy i jest chwalony za doskonałą pracę. Musi teraz uważać, aby jego sukces nie zaczął górować nad chęcią zgłoszenia się na ochotnika. Jego motywacją do podążania za Dharmą i za guru jest oświecenie wszystkich czujących istot i motywacja do sprzątania pokoju guru powinna być dokładnie taka sama. Czystość pokoju i to, jak dobrze wykonuje swoje zadanie, mają drugorzędne znaczenie w stosunku do powszechnego oświecenia. Jeśli zawsze robisz, co w twojej mocy, motywowany pragnieniem przebudzenia lub oświecenia wszystkich czujących istot, samo umycie kilku naczyń gromadzi wielką zasługę. Powinieneś więc stale przypominać sobie o powrocie do pierwotnej motywacji – oświecenia.

A co jeśli twoja motywacja jest czysta, zrobiłeś wszystko, co w twojej mocy i perfekcyjnie wykonałeś zadanie, ale z jakiegoś powodu twój skrupulatny lama (może mieć wiele z Panny na swoim zodiakalnym wykresie) wpada w złość i przez dwadzieścia minut daje ci niezłą burę? Jeśli już poświęciłeś temu tyle wysiłku, przyjmij tę naganę ze spokojem i jednocześnie złóż ofiarę dla dobra wszystkich czujących istot. W ten sposób zdobędziesz jeszcze więcej zasług.

Nawiasem mówiąc, zauważyłem, że kiedy uczeń spędza dużo czasu z lamą lub zostaje jego asystentem, powszechnie zakłada się, że był odpowiednio przygotowany i w pełni przeszkolony do pracy. Tak nie jest. Właściwie jest to bardzo dalekie od prawdy.

Poufność

Jak wielokrotnie wspominałem w tej książce, związek między tantrycznym guru a uczniem tantrycznym musi być zawsze utrzymywany w całkowitej tajemnicy; wszystko, co się między nimi dzieje, jest poufne i powinno pozostać w ukryciu. Ściśle mówiąc, taka relacja obraca się wokół dawania i otrzymywania nauk tantrycznych, technik i instrukcji, jak również metod szytych na miarę, specjalnie dla potrzeb indywidualnego ucznia. Żadna z tych nauk i metod nie powinna być w żaden sposób publikowana, omawiana ani udostępniana, w jakimkolwiek kształcie czy jakiejkolwiek formie.

W starożytnych Indiach tantrycy i guru zaciekle strzegli swojej anonimowości. Tantryczny guru i uczeń mogli pracować ramię w ramię w tej samej fabryce ciastek, ale żaden z ich współpracowników nie miałby pojęcia o ich tantrycznym związku. Gdyby byli tajnymi szpiegami w ambasadzie, guru mógłby być woźnym, a uczeń ambasadorem. Aby zachować tajemnicę, ambasador kłaniałby się tylko dozorcy i siadał u jego stóp, aby o północy otrzymywać nauki w kotłowni. W taki sposób była prowadzona tantryczna relacja guru z uczniem. Niestety te czasy już dawno minęły.

Dziś utrzymanie w tajemnicy relacji tantrycznej guru–uczeń komplikują inne role, jakie powinien spełniać guru – na przykład będący opatem klasztoru lub dyrektorem organizacji non profit. W idealnej sytuacji uczeń powinien najpierw przeanalizować guru, a następnie świadomie i z wielką pokorą poprosić go o konkretną naukę lub inicjację. Zbyt często jednak nawykowe wzorce, lokalna kultura i ludzkie oczekiwania tłamszą nasze najlepsze intencje, wywołując tylko zamieszanie i niepokój. Dochowanie tajemnicy nie jest takie proste.

Wyobraź sobie, że zostałeś zaproszony na inaugurację lokalnego urzędu pocztowego. W momencie przybycia dowiadujesz się, że słynny lama udzieli inicjacji w ramach tych obchodów. Ta wiadomość stwarza w twoim umyśle coś w rodzaju duchowego dylematu. Formalnie rzecz biorąc, masz prawo wybrać, które inicjacje otrzymasz i od kogo – wadżrajana stwierdza to całkiem wyraźnie. W tym przypadku lama jest także opatem klasztoru, a klasztor właścicielem domu, w którym mieszkasz, i rzuca ci pod nogi sporo obowiązków. Wiele lat temu, aby uniknąć konfliktu interesów na poziomie materialnym, postanowiłeś nigdy nie otrzymać od niego inicjacji. Teraz więc jesteś w rozterce. Jeśli wstaniesz i wyjdziesz, wszyscy zobaczą, jak odchodzisz, i ryzykujesz, że obrazisz lamę, od którego zależy twoje utrzymanie; jeśli zostaniesz, będziesz musiał złożyć obietnice, które mogą być trudne do dotrzymania. Co robisz?

Przyjaciele, którzy znaleźli się w takiej sytuacji, mówią mi, że najlepszą rzeczą, jaką można zrobić, jest założenie tradycyjnej białej chusty i przyjęcie zwykłej postawy oddania. Innymi słowy, ściemniaj. Niech to wygląda tak, jakbyś w tym uczestniczył, ale odetnij się od wszystkiego, co się dzieje i spróbuj skoncentrować na czymś innym. To trudna sytuacja i współczułem moim przyjaciołom. Ale przynajmniej byli w pełni świadomi, że otrzymanie inicjacji będzie miało duchowe konsekwencje.

W przypadku otwarcia tej poczty powodem udzielenia inicjacji nie jest chęć osiągnięcia oświecenia, ale promocja nowego biznesu. Zaprasza się wszystkich z tej części miasta: mieszkańców, biznesmenów i kobiety. Niektórzy uczestnicy nie są buddystami i prywatnie mogą uważać buddyzm za pogański kult czczący diabła. Podczas inicjacji każdy otrzymuje błogosławieństwo i uderzony jest w głowę dużym wazonem. Ale tylko garstka ma jakiekolwiek pojęcie o tym, co się dzieje, a cała reszta nie, dlatego nie otrzymuje inicjacji i nie ma przez to żadnych samaja do utrzymania. Jeśli kiedykolwiek znalazłeś się w takiej sytuacji, nie martw się. Nie możesz złamać samaja, jeśli nigdy nie obiecałeś ich podtrzymywać.

Uczeń–guru

Relacja między tantrycznym guru a uczniem zaczyna się w momencie, gdy uczeń otrzymuje abiszekę. Co to znaczy?

Jak właśnie widzieliśmy, nierzadko się zdarza, że w wielkich ceremoniach biorą udział tłumy ludzi nieświadomych tego, co się dzieje – to kolejne zjawisko kulturowe, które wyrosło z tybetańskich tradycji i zwyczajów. Uczestnicy mogą być świadomi, że ceremonia nazywa się „abhiszeka” i mogą nawet chcieć ją przyjąć, jednak często nie wiedzą prawie nic o udzielającym jej guru. Jego historia i linia są tajemnicą. Dlaczego ludzie przychodzą na wielkie uroczystości? Najczęściej nie ma to nic wspólnego z tęsknotą za uwolnieniem się od „dwoistości”, rozpoznaniem swojej wrodzonej natury buddy lub przebudzeniem się ze zwykłego stanu umysłu. Często widywałem turystów wędrujących po abiszekach, by zaspokoić swoją ciekawość lub zrobić sobie egzotyczne selfie.

Jeśli twoje zainteresowanie inicjacją jest nieco głębsze, możesz otrzymać abiszekę jako błogosławieństwo. Czy zatem wejdziesz w formalny związek guru–uczeń wadżrajany z guru, który dał abiszekę? Ściśle mówiąc – nie. Czy nawiążesz duchowe połączenie z tym guru? Tak, oczywiście. Ale ponieważ nie masz zamiaru dokonywać wielkich inwestycji ani w ścieżkę, ani w guru, nie staniesz się natychmiast głównym udziałowcem wadżrajany, tylko zwykłym sympatykiem – a co najwyżej członkiem.

Powiedzmy, że słuchałeś i kontemplowałeś wiele nauk, w tym madhjamikę, i że studiowałeś filozofię tantryczną. Spotykasz guru i decydujesz się dokładnie sprawdzić jego pochodzenie i rodowód. Wynik jest pozytywny, a nawet inspirujący, więc postanawiasz zainteresować się tym głębiej i poprosić guru, aby udzielił ci najwyższej inicjacji tantry jogi. Twoja decyzja nie jest podejmowana lekko ani spontanicznie, nie jesteś też na jakiejś duchowej wycieczce. Decyzję podejmujesz z jasnym i trzeźwym umysłem, opierając się na dokładnych badaniach i rzetelnych informacjach. Następnie prosisz o inicjację, a guru zgadza się ci jej udzielić.

Podczas inicjacji zarówno ty, jak i twój guru musicie być tak samo świadomi tego, co się dzieje, jak panna młoda i pan młody podczas ceremonii ślubnej, kiedy się ich pyta: „Czy bierzesz tego mężczyznę (lub kobietę) za swojego męża (lub żonę)”, a oni odpowiadają: „Tak”. Kiedy pary biorą ślub, mają pewność, że to nie zabawa. Wiedzą, że naprawdę biorą ślub. Podobnie jest podczas udzielania i otrzymywania inicjacji, zarówno guru, jak i uczeń muszą wiedzieć, że wiążą się razem na najwyższym poziomie. To nie jest gra i będą tego konsekwencje. Teksty inicjacyjne ostrzegają nas na przykład, że amrita, którą wypijamy na początku abiszeki, stanie się albo nektarem nieśmiertelności, albo lawą, która stopniowo cię będzie zabijać.

Niektóre inicjacje to nic innego jak instrukcje mające pokazać, jaka jest natura twojego umysłu – to abiszeka z najwyższej półki. Kiedy rytuał się kończy, ty i twój guru jesteście duchowo „poślubieni”. Tradycyjnie mówi się, że jest to najwyższa forma wadżra czeli i wadżra aczarji, znana jako „guru śiśja parampara”. Stałeś się teraz głównym udziałowcem na ścieżce tantrycznej. Od tego momentu twój guru jest najważniejszą osobą w twoim życiu, jest dla ciebie wszystkim – ojcem, matką, nauczycielem, lekarzem, przyjacielem – i ma dla ciebie o wiele większe znaczenie niż wszystkie inne bóstwa i buddowie razem wzięci. Tysiące buddów pojawiło się już na tym świecie, a tysiące innych pojawi się w przyszłości, ale związek, który właśnie nawiązałeś ze swoim guru, jest wyjątkowy. Twój guru zapewni ci środki potrzebne do wyleczenia wszystkich twoich dolegliwości. Inni buddowie mogą przychodzić i odchodzić, ale twój guru zawsze będzie miał na ciebie największy wpływ i będzie twoim przewodnikiem w tym i przyszłych żywotach.

To, jak postrzegamy naszego guru, zależy zarówno od jego, jak i od naszego własnego urzeczywistnienia. Nauki mówią nam, że musimy zobaczyć w naszym guru buddę. Wielokrotnie jednak wspominałem, że nikt nie jest w stanie od samego początku osiągnąć stuprocentowo czystej percepcji. Wszyscy musimy od czegoś zacząć. Początkujący zazwyczaj myślą o swoim guru jako ogólnie miłym facecie, który odpowiada na pytania i udziela rad. Guru chodzą dookoła, ziewają i znikają za rogiem, żeby się wysrać. Odbierają telefony i można ich zobaczyć, jak uczestniczą w zwyczajnych sprawach. Są istotami ludzkimi robiącymi wszystko to, co robią inni ludzie. Uczniowie widzą zatem swojego guru i wchodzą z nim w interakcje. Obserwują każdy jego ruch. Widzą, gdy jest przesadnie podekscytowany drogimi podarunkami, a źle reaguje, gdy uczeń odważy się z nim nie zgodzić lub go skrytykować. (W tych przykładach guru nie jest urzeczywistnioną istotą). Lecz bez względu na to, co twój guru robi lub mówi, twoja sadhana, twoja praktyka, polega na myśleniu, że twój guru jest buddą. W jaki sposób? Uznając, że nie tylko guru, ale wszyscy i wszystko, łącznie z twoimi osądami, są wytworem twoich własnych projekcji. Robiąc to, znacznie zwiększysz swoją zdolność rozumienia, że guru jest buddą, a tym samym szybko zrobisz postęp na ścieżce.

Czasami urzeczywistnienie ucznia przewyższa urzeczywistnienie jego nauczyciela. Niemniej jednak uczeń pozostanie pokorny; ich poziom urzeczywistnienia sam zapewni im pokorę. Ponieważ percepcja ucznia nie jest już dualistyczna, nie przyszłoby mu nawet do głowy porównywać się ze swoim guru. W rzeczywistości wdzięczność ucznia dla guru, gdy wyjdzie on poza dualistyczną percepcję, będzie rosła niczym kula śniegowa.

Guru–uczeń

Guru ma do odegrania ogromną rolę w dynamice relacji z uczniem. Kiedy uczeń wyraża chęć wejścia na ścieżkę wadżrajany, guru musi przeanalizować go jeszcze bardziej rygorystycznie, niż uczeń analizuje guru. Pamiętaj, guru, o którym tu mówimy, nie jest wszechwiedzący. Dlatego też, kiedy uczeń prosi o wysokie nauki, guru jest zmuszony do zadawania pytań typu: „Czy studiowałeś madhjamikę? Czy studiowałeś wipaśjanę Goenki? Jeśli pragniesz podążać za buddyzmem tybetańskim, ważne jest, aby być świadomym jego historii politycznej: czy czytałeś o historii politycznej Tybetu? Kształciłeś się w szkole żydowskiej czy chrześcijańskiej? Czy zostałeś wychowany w poszanowaniu wartości konfucjańskich? Ukończyłeś nyndro? Jeśli tak, co oznacza dla ciebie ukończone nyndro?”.

Guru musi również spróbować odkryć prawdziwą motywację i intencję ucznia. Czy ten chce otrzymać nauczanie w ramach swoich badań nad doktoratem? A może przygotowuje się, by zostać samozwańczym nauczycielem duchowym? Być może guru dostrzega, że niechęć ucznia do pisania książek, prowadzenia ośrodka Dharmy lub nauczania, pokazuje, że ma niezbędną cierpliwość, dobry osąd, praktyczną wiedzę i tak dalej, by podtrzymywać nauki. Ale jak poradzi sobie w świetle reflektorów? Czy poradziłby sobie z całą zazdrością i krytyką, jaką uczniowie tybetańskich lamów kierują pod adresem tych, którzy wydają się być blisko swego guru? A może po prostu mu zależy na jednej konkretnej nauce? Czy przyjmie nauki, a następnie szybko zniknie, aby wykonać praktykę, i nie będzie miał ochoty na dalsze interakcje z guru?

„Czy pierwsza osoba, którą dziś zobaczyłem, odwiedzi mnie tylko raz na ruski rok? Prawdopodobnie. Nie będziemy się często widywać, więc żadne z nas nie będzie miało zbyt wielu okazji, by się zdenerwować lub obrazić. Może to w porządku, jeśli udzielę jej inicjacji, o którą prosiła”.

„Drugi ziomek naprawdę chce odbyć tę praktykę. W tych zdegenerowanych czasach spotkanie choćby jednej osoby, która pragnie praktykować Dharmę, jest warte świętowania. Myślę, że powinienem udzielić mu inicjacji”.

„Ta kobieta bardzo poważnie podchodzi do praktykowania Dharmy i chce nauczyć się myśleć nieszablonowo. Jest bardzo entuzjastycznie nastawiona do demontażu domku z kart, jakim jest samsara – nie jest to przedsięwzięcie, które należy zlekceważyć. Mam ją przyjąć?”.

Guru musi w ten sposób przeanalizować wszystkich potencjalnych uczniów. I oczywiście nadal mówimy o guru, który nie jest urzeczywistniony.

Nowi uczniowie, którym guru świadomie i z trzeźwym umysłem udziela abiszeki, stają się częścią rodziny wadżrajany i dlatego zachowują znaczny udział w ścieżce tantrycznej. Guru musi być w pełni świadomy zmiany w ich związku i odpowiedzialności, którą świadomie na siebie przyjął. Każdy z jego uczniów powinien być traktowany nie tylko jako jedyne dziecko, ale jako jego przewlekle chory i przykuty do łóżka jedynak. „Chory” w tym kontekście oznacza: pod wpływem karmy, emocji i skupisk; nie chodzi tu o fizyczną chorobę.

Jeśli ktoś jest wyraźnie pijany, proszenie go, by odwiózł cię do domu, byłoby nie w porządku. Podobnie guru musi być zawsze świadomy, że jego uczniowie są stale pod wpływem swoich emocji.

Jeśli przyjaciel jest ci winny miliony złotych, proszenie go o pożyczenie pieniędzy byłoby nie w porządku. Podobnie guru musi zawsze pamiętać, że wszyscy jego uczniowie są mocno obciążeni długiem karmicznym.

Zwykli ludzie nie mogą dokonywać cudów, więc byłoby nie w porządku prosić ich o dokonanie cudu w postaci włożenia góry Fuji do walizki. Podobnie guru musi uznać, że jego uczniowie są ograniczeni przez pięć skupisk, więc byłoby nie w porządku oczekiwać, że będą widzieć w swoim guru stuprocentowego buddę. Wszystko, co każdy z nas może zrobić, to pracować z tym, co mamy: oczami, nosem, wykształceniem, nawykami i różnorakimi odniesieniami.

Wyobraź sobie, że noworodek jest narażony na zakażenie COVID-19 i jest zbyt mały, aby nauczyć się, jak unikać dotykania twarzy i ust lub jak myć ręce. Nie ma sensu próbować mu wyjaśniać, czym jestem wirus, ponieważ to niemowlę. Gdyby było to twoje dziecko, jak byś się czuł? To jest dokładnie to, co guru powinien czuć w stosunku do wszystkich swoich uczniów.

Witam wszystkich guru czytających tę książkę. Przeczytaj ponownie zdanie z podrozdziału Uczeń–guru o tym, jak niektórzy uczniowie mogą się do ciebie odnosić – tak, do ciebie! – jak do „ogólnie miłego faceta”. Chodzi mi o to, że tego rodzaju uczeń nie jest w ogóle gotowy na otrzymanie instrukcji typu „zeskocz z klifu” lub „zdejmij majtki!”. Jestem pewien, że masz dobre intencje i być może nawet otrzymałeś rzetelną edukację w zakresie Dharmy. Twoi guru może nie byli szarlatanami i jestem pewien, że jesteś miły i oddany wadżrajanie – chociaż prawdopodobnie nie rozwinąłeś jeszcze doskonałej bodhiczitty. Ale w jakim stopniu jesteś urzeczywistniony? Jeśli powiesz nowiutkiemu uczniowi wadżrajany, który ma minimalną zdolność zrozumienia ścieżki tantrycznej, aby uszczypnął nieznajomego w pośladek lub rozebrał się, a uczeń odmówi, to twoja wina. Odmowa ucznia jest całkowicie uzasadniona. W końcu dobry i kochający rodzic nigdy nie pozwoliłby ukochanemu dziecku używać maszynki do mięsa o ostrych ostrzach.

Chociaż guru może nie być wszechwiedzący, to jeśli jest rozważnym, miłym i bystrym przewodnikiem, może powiedzieć nowo inicjowanemu uczniowi, że ten musi teraz robić wszystko, co on jako jego guru mu nakazuje. Ta technika ma pomóc uczniowi zebrać odwagę i wzmocnić jego determinację w podążaniu ścieżką tantryczną. Guru nigdy nie może narażać ucznia na porażkę lub stawiać mu niemożliwych żądań, które skutkowałyby zerwaniem przez ucznia więzi z guru. Innymi słowy, dobry, bystry guru nigdy nie powinien stawiać niedojrzałego, źle wyposażonego ucznia w sytuacji, w której ten musi odmówić. Guru, który nie rozpoznaje ograniczeń swoich uczniów, brakuje jednej absolutnie istotnej cechy bycia „guru”. Co to za cecha? Zdrowy rozsądek.

Nieograniczone metody

Jak już powiedziałem, wiele ważnych metod duchowych zostało skażonych przez nawyki kulturowe. Zazwyczaj ta skażona metoda przypomina to, co istnieje w kulturze, która ją importuje. Tradycyjne dary, takie jak lotosy, kwiaty, kadzidła i świece, są wspólne dla większości duchowych tradycji i kultur. Innym dobrym przykładem jest pokłon i oddanie czci przed Buddą. Obecnie ludzi Zachodu uczy się pokłonów na podstawie indyjskiej metody przyjętej przez Tybetańczyków. Kwintesencją samego aktu jest oddawanie czci Buddzie. Pokłony są ćwiczeniem się w pokorze, ponieważ są sprzeczne z naszą pychą i udoskonalane, gdy towarzyszy im mądrość. Teoretycznie, zamiast kłaniać się w stylu indyjskim, można przyjąć jeden z gestów własnej kultury – jak salutowanie w wojsku.

Sutry i śastry zawierają historie o bodhisattwach, którzy wielokrotnie błagali swoich guru o konkretne nauki, często tak krótkie jak pojedynczy werset, składając wraz z prośbą przebogate ofiary. Mówi się, że królowie ofiarowali wszystko, co posiadali – swoje królestwa, krewnych, dzieci i małżonków. Czy te historie o ludziach ofiarowanych guru to tylko legendy? Nie. Przez lata nawet mnie oddani uczniowie ofiarowywali ludzi. Nie prowadziłem ścisłego rachunku, ale domyślam się, że dostałem gdzieś około stu osób. Ci ludzie nie są niewolnikami ani ofiarami ludzkiego poświęcenia i zazwyczaj pracują jako pomocnicy, sekretarze i menedżerowie lub zostają mnichami, mniszkami i tak dalej. Oddani Dharmie, szczerze ją praktykujący, nadal ofiarują mi własne dzieci – nie tylko symbolicznie, ale fizycznie mi je oddają. Przez lata kilkoro takich dzieci zostało moimi pomocnikami.

Jeśli chodzi o „ofiarowanie dakini”, to ponieważ słowo „ofiarowanie” jest obecnie rażąco błędnie interpretowane, moja rada dla obecnych i przyszłych lamów oraz praktykujących brzmi: nie rób tego. Nawet o tym nie myśl. To prawda, że dakinie są jedynymi posiadaczkami tantry, a długowieczność nauk i nauczycieli tantrycznych leży w ich rękach. Lamowie wiedzą o tej nauce, podobnie jak większość buddystów wadżrajany – wszyscy rutynowo błagamy dakinie, aby wydłużyły życie naszych guru. Ale czasami lamowie wolą skupić się na tej konkretnej mądrości tylko dlatego, że jest ona zgodna z ich własnymi życzeniami i preferencjami.

To klasyczny przypadek wybiórczego podejścia! Praktyka „ofiarowania dakini” nie jest bynajmniej jedyną opcją dla lamy. Dharma Buddy oferuje ogromną skarbnicę metod wydłużania życia wszystkich ludzi, nie tylko lamów. Na przykład uwolnienie życia, które praktykujemy, uwalniając zwierzęta skazane na śmierć. Inną metodą jest ślubowanie jedzenia wegetariańskich potraw przez miesiąc, rok lub resztę życia. Z medycznego punktu widzenia bycie wegetarianinem lub weganinem jest zdrowsze niż jedzenie mięsa, a dodatkowy zysk polega na tym, że nie zabija się zwierząt, aby cię nakarmić, co wydłuża twoje życie. I poświęcasz tę zasługę swojego dłuższego życia dla swojego guru.

Pewien stary przyjaciel zapytał mnie niedawno, czy małżonka lamy ma odpowiadać określonemu typowi fizycznemu.

„Dlaczego pytasz?” – zapytałem.

„Cóż, większość dziewczyn lamów, które spotykam, są młode i szczupłe, i często są blondynkami – odpowiedział. – Słyszałem też, że lamowie potrzebują towarzystwa młodych dziewcząt, aby zainspirować je do nauczania. Czy to prawda?”.

Dzigme Lingpa powiedział, że tym, co stanowi prawdziwą przeszkodę w długości życia lamy, jest marnowanie lub niewłaściwe wykorzystanie pieniędzy dawanych mu w ofierze. Gdyby lamowie i ich organizacje przestały marnować ofiarowane im pieniądze, wszyscy żyliby znacznie dłużej. To po prostu nieprawda, że lamowie „potrzebują” wokół siebie młodych dziewcząt, aby zainspirować je do nauczania. Ulubiony typ fizyczny wielu lamów wskazuje tylko na jedną z pięciu cech dakini – na trzecią cechę, czyli „podobna do jelenia”. Z punktu widzenia konwencjonalnego piękna pozostałe cztery cechy, w tym kły i wąsy, są obecnie uważane za niepożądane. Prawdą jest, że Siedmiolinijkowa modlitwa opisuje Guru Rinpocze otoczonego setkami tysięcy dakini, ale ten szczególny rodzaj dakini wędruje po niebie i niekoniecznie jest kobietą. „Dakini” to sanskryckie słowo oznaczające „potwornego ducha” lub „zjawę”, a niewiele z nich wykazuje cechy „jelenia”, które przyciągają lamów. Wadżrajogini ma głowę świni. Czy spałbyś z osobą o dwóch głowach, z których jedna należałaby do świni? Pomysł, że dakinie są pięknymi, młodymi dziewczynami, jest obecnie szeroko rozpowszechnionym nieporozumieniem, które prawdopodobnie wzięło się z błędnego tłumaczenia. W rzeczywistości bardzo niewiele prawdziwych dakini to piękne młode dziewczyny.

Ścieżka lub praktyka może się manifestować na nieskończoną liczbę sposobów. W ramach treningu ucznia guru może słusznie żądać niemożliwego. Jeśli uczeń naprawdę nie jest w stanie zrobić tego, o co go poproszono, szczere i bezpośrednie wyrażanie swojej niezdolności może być bardzo satysfakcjonujące duchowo i może wzmocnić dynamikę relacji guru–uczeń. Uczeń, który z powodu dumy lub zarozumiałej wiary w dobro i zło nie chce nawet spróbować zrobić tego, o co go proszono, i unika mówienia o tym, jak się czuje, nie jest ani szczery, ani uczciwy. Kiedy czujesz, że nie masz innego wyjścia, jak tylko powiedzieć guru, że nie możesz zrobić tego, o co cię prosi, żal, który odczuwasz, może stać się autostradą do niewyobrażalnych zasług – to dlatego bystry guru często stwarza takie sytuacje.

Głównym celem guru jogi jest zaszczepienie uczniom ich podstawowej misji, jaką jest pamiętanie o guru. Natomiast to, jak go pamiętamy, tak naprawdę nie ma znaczenia. Widziałem wielu ludzi, którzy umierali, żałując, że nie zrobili tego, o co ich prosił guru. Jednak, jak powiedział Patrul Rinpocze, doskonały nauczyciel…

…jest równy wszystkim buddom w swoim współczuciu i błogosławieństwie. Ci, którzy nawiążą z nim pozytywny związek, osiągną stan buddy w ciągu jednego życia. Nawet ci, którzy nawiążą z nim negatywny związek, zostaną w końcu wyprowadzeni z samsary[1].

Małe inwestycje finansowe wiążą się z niewielkim ryzykiem i przynoszą niewielki zysk. Jeśli twoją motywacją do uczestniczenia w nauczaniu lub inicjacji wadżrajany, nawet tych najwyższych, jest jedynie nawiązanie kontaktu z nauczycielem lub Dharmą, zasługa, którą zgromadzisz, będzie znacznie mniejsza, niż gdyby twoim celem było osiągnięcie oświecenia jeszcze w tym życiu.

Czodrel to ugruntowana tybetańska tradycja przyjmowania inicjacji bez zbytniego zbliżania się do lamy. Czo to „dharma”, a drel – „związek”. Kiedy Tybetańczycy przychodzą do nas, lamów, na mały czodrel, zwykle odpowiadamy, recytując mantrę. Dlaczego ktoś miałby nie chcieć nawiązać z guru silnego związku Dharmy? Być może mają bardzo mało wolnego czasu do zaoferowania. Być może nie pociąga ich ten guru. Bez względu na powód, więź lub zobowiązanie, jakie zawiązujemy z guru, odpowiada temu, co do niego czujemy. Dopóki guru nie jest idiotą, będzie w stanie ocenić stopień zaangażowania ucznia i nie poprosi kogoś, kto po prostu chce jego błogosławieństwa, aby skoczył z klifu. To jak pójście na imprezę jakiejś celebrytki tylko po to, by zrobić sobie selfie i zdobyć jej autograf. Jeśli celebrytka będzie rozsądna, zobaczy, że kolekcjoner autografów jest tylko przypadkowym fanem i nie poprosi go, żeby poszedł z nią do łóżka – nie wspominając już o negatywnych skutkach, o których nie musimy tutaj mówić.

Jeśli jesteś zmotywowany do poznania celebrytki, ponieważ chcesz, aby pomogła ci odkryć twoją prawdziwą naturę, twoja inwestycja w związek będzie znacznie większa niż w przypadku kolekcjonera autografów.

Jest bardzo mało prawdopodobne, byś jako początkujący na ścieżce wadżrajany był stuprocentowo przekonany, że guru jest oświeconą istotą, ale prawdopodobnie będziesz chciał zrobić wszystko, co w twojej mocy, aby go czysto postrzegać. Będziesz także dogłębnie świadomy własnych ograniczeń i będziesz miał wątpliwości co do tego, jak skuteczna będzie twoja praktyka. Niemniej jednak, jeśli podejmiesz świadomą decyzję, by poprosić guru o inicjację i nauki wadżrajany, w tym momencie wszelkie negocjacje dobiegną końca. Twój wybór został dokonany i nie ma już odwrotu. Ale to nie znaczy, że nie możesz zrezygnować z dalszej wspinaczki na szczyt.

Uczniowie: zmienianie guru

A jeśli w połowie drogi zdasz sobie sprawę, że twój lama nie pomaga ci wzmocnić czystej percepcji? Im więcej czasu z nim spędzasz, tym więcej masz wątpliwości zarówno co do guru, jak i ścieżki, narażając całą swoją duchową drogę na niebezpieczeństwo. Zadaj sobie pytanie, czy wykonałeś dobrą robotę, analizując guru, zanim wszedłeś na ścieżkę? Jeśli tak, to czy od tamtej pory zostałeś z niej zepchnięty na bok przez niepokojące objawienie, a teraz czujesz, że nie jesteś w stanie podążać za tym guru?

Powtarzam to znowu, wiedza o Dharmie jest twoją kotwicą – naprawdę może cię ocalić. Jeśli dokładnie przestudiowałeś i kontemplowałeś nauki mahajany i wadżrajany, bez względu na trudności z nauczycielem, nigdy nie stracisz zaufania do samej ścieżki. Możesz nie być w stanie trwać przy swoim obecnym guru, ale twoja wiara i zaufanie do mahajany i wadżrajany sprawiają, że podwójnie uważasz, aby nie spalić nasienia aspiracji innych ludzi, nie stwarzać dramatów, złych uczuć, dysharmonii czy schizmy. Zmotywowany najczystszym pragnieniem, aby nie łamać dalszych samaja ani nie wypalać oddania swoich wadżra braci i sióstr, po cichu tworzysz pewien dystans między sobą a swoim guru. A robiąc to, gromadzisz zasługi.

Ewentualnie możesz zdecydować, że chcesz uchronić innych, by nie wpadli w tę samą pułapkę; zrobiłeś to, mówiąc całemu światu, że twój guru jest oszustem. Ostrzegając innych, czujesz, że oddajesz przysługę Dharmie Buddy. Możesz mieć rację. Ale twoja praktyka wadżrajany z tym guru dobiegła już końca. Z punktu widzenia wadżrajany zerwałeś więź z mistrzem wadżrajany. A ponieważ mistrz jest kwintesencją ścieżki wadżrajany, przekreśliłeś całą swoją ścieżkę wadżrajany.

Jeśli mimo wszystko twoje studia Dharmy przekonały cię, że wadżrajana jest właściwą ścieżką, możesz się zdecydować, że rozejrzysz się za innym guru – co nie jest wcale złym pomysłem.

Jeśli uczeń zmienia guru, czy musi zaczynać od nowa? Niekoniecznie. To, czy wrócisz na początek ścieżki, czy nie, będzie zależało od twojego następnego guru. Jeśli ten guru jest odpowiednio wykwalifikowany, będzie wiedział, jaki powinien być twój następny krok.

Muszę to powtórzyć jeszcze raz. Jeśli podczas praktyki wadżrajany zdasz sobie sprawę, że nie jesteś w stanie utrzymać kursu i osiągnąłeś punkt krytyczny, najlepszą rzeczą, jaką możesz zrobić, jest zachowanie dystansu między tobą a twoim guru. Po prostu trzymaj się z daleka. Trzymaj się z daleka, aby sprawy się nie pogorszyły. I pracuj nad sobą. Słuchaj i czytaj Dharmę tak często, jak tylko możesz. Kontempluj wszystko, co słyszysz, i staraj się rozwijać czystą percepcję. Później – być może za kilka miesięcy lub kilka lat – spróbuj ocenić, jak daleko posunąłeś się do przodu, uczęszczając na jedną z nauk swojego guru. Jeśli nadal nie możesz sobie z tym poradzić, pozostań na uboczu trochę dłużej i nadal słuchaj i kontempluj.

Twoją polisą ubezpieczeniową podczas całego tego procesu jest studiowanie Dharmy, przez którą rozumiem słuchanie lub czytanie nauk i kontemplowanie ich, aby ugruntować niezachwianą wiarę w buddyjski, a zwłaszcza wadżrajański pogląd.

Jeśli nic nie działa, bez względu na to, jak bardzo się starasz, możesz, jeśli chcesz, całkowicie porzucić swoją ścieżkę wadżrajany. To zależy od ciebie. Jeśli świadomie ją porzucisz, twój związek z wadżrajaną zostanie zakończony. Ale jeśli nadal będziesz podążał ścieżką bodhisattwy, wciąż możesz być praktykującym mahajanę. Jeśli świadomie porzucisz ścieżkę bodhisattwy, twój związek z mahajaną zostanie zakończony. Ale jeśli nadal będziesz przyjmował schronienie w Buddzie, Dharmie i Sandze, wciąż możesz praktykować pratimoksza. Jeśli świadomie porzucisz przyjmowanie schronienia w Buddzie, Dharmie i Sandze, ponieważ uważasz, że jest to zwodnicze i nie chcesz dłużej podążać ścieżką buddyjską, twój związek z Dharmą Buddy zostanie całkowicie zakończony.

Z punktu widzenia wadżrajany całkowite porzucenie ścieżki jest bardzo poważnym krokiem. Wadżrajana jest jak bezcenny diament. Jeśli dasz diament ośmiolatkowi, który będzie nim grał w kulki, diament wkrótce przepadnie na zawsze. Jako osoba dorosła jesteś w stanie docenić wielką wartość diamentu. Angażujesz więc szlifierza diamentów, aby dopasować klejnot do swoich potrzeb. Niestety, twój szlifierz diamentów okazuje się dość krnąbrny i po pewnym czasie czujesz się zmęczony ciągłym użeraniem się o każdy najdrobniejszy szczegół. W chwili kryzysu masz ochotę wpaść w złość, ale powstrzymujesz się, ponieważ nie chcesz, aby coś się stało z diamentem – głupotą byłoby ryzykować jego utratę lub uszkodzenie tylko dlatego, że nie radzisz sobie ze szlifierzem. Na szczęście, dzięki dobremu zrozumieniu bodhiczitty, przed rozpoczęciem pracy z tym konkretnym szlifierzem diamentów postanowiłeś nie wprowadzać w błąd swojej ukochanej rodziny i wszelkich innych czujących istot, aby myśleli, że diament jest bezwartościowym kawałkiem szkła. Tak więc, pomimo trudnego związku z szlifierzem diamentów, nadal cenisz diament i zawsze mówisz o nim entuzjastycznie.

Lamowie przyjmują dwa błędne założenia dotyczące Zachodu i pochodzących stamtąd uczniów, którzy wybierają ścieżkę wadżrajany. Po pierwsze, wszyscy uczniowie, którzy do nich przychodzą, rozwinęli w sobie niechęć do samsary na długo przed rozpoczęciem praktyki wadżrajany. Po drugie, rozwinęli już w sobie bodhiczittę oraz są mocno zdeterminowani, by nigdy nie porzucać czujących istot. W rezultacie lamowie nieustannie dają ciała, bo nie sprawdzają każdego ucznia, czy ten wyrzekł się bodhiczitty, czy wciąż jest pełen zapału, jeszcze zanim udzieli mu nauk i inicjacji wadżrajany.

Bez względu na to, jak bardzo popsute są relacje ucznia z jego guru, ten, który studiował Dharmę i naprawdę docenia jej wartość, raczej nie będą się na nim mścił. W końcu głównym celem ucznia Dharmy jest praktykowanie Dharmy. Kiedy uczniowie sięgają po świeckie mechanizmy, takie jak pozywanie guru za nękanie lub wykorzystywanie, gdy denerwuje ich jego zachowanie, jest to wskazówka, że nigdy nie traktowali poważnie tego, by podążać ścieżką prowadzącą do wyzwolenia.

Uczniowie zhańbionych lamów

Wiem, że niektórzy wieloletni uczniowie zhańbionych guru martwią się, że po zerwaniu z nim przyjdzie im teraz spaść do piekła wadżry. Rozumiem ich obawy, ponieważ tak mówią teksty tantryczne. Ale wylądować w piekle wadżry nie jest tak łatwo, a przyczyny, które nas tam prowadzą, nie są tak oczywiste.

Pierwsze pytanie, które powinieneś sobie zadać, to czy w ogóle przyjąłeś jakieś samaja, które mogłeś złamać? Tylko ty będziesz wiedział, czy świadomie i w przemyślany sposób podjąłeś decyzję o wejściu na ścieżkę wadżrajany, po dokładnym przeanalizowaniu swojego guru i tak dalej.

Nie tylko skandale seksualne czy oskarżenia o fizyczne znęcanie się odciągają uczniów od ich guru. Coś tak błahego jak wydmuchanie nosa w rękaw może być dla niektórych uczniów kroplą przepełniającą czarę goryczy. Ale nie martw się, chwila irytacji z powodu zachowania twojego guru nie złamie twoich korzeni samaja. Stanie się tak tylko wtedy, gdy całkowicie zmienisz swoje nastawienie w sercu i umyśle i zamiast widzieć w swoim guru buddę, uznasz, że nie tylko jest zwykłą osobą, ale prawdziwym palantem.

Jak wiesz, praktykujemy ścieżkę wadżrajany, aby nauczyć się widzieć absolutnie wszystko, co postrzegamy, w czysty sposób, i zaczynamy od ćwiczenia polegającego na postrzeganiu naszego guru jako buddy. W chwili, gdy przestajesz widzieć guru czysto, łamiesz swoje samaja, ale samaja łatwo naprawić dzięki Wadżrasattwie. Samaja zostaje złamane na dobre tylko wtedy, gdy całkowicie zmienisz zdanie. Ulotne myśli, które po prostu przechodzą przez twój umysł w chwili nieuwagi, takie jak „dlaczego mój guru jest tak niecierpliwy?” czy „mój guru to totalny leń”, nie są nieczystymi percepcjami łamiącymi korzenie samaja. Chociaż wadżrajana nigdy nie tolerowałaby takich myśli, te po prostu wyrządzają szkodę w twoich samaja i są łatwe do naprawienia przez Wadżrasattwę. Niemniej jednak oczyszczasz takie myśli, aby twoja irytacja wobec guru nie przerodziła się w dostrzeganie błędów we wszystkim, co on robi. Gdy tak się stanie, może to łatwo doprowadzić do zmiany poglądu i percepcji, co rzeczywiście stanowi poważne złamanie samaja.

Następne pytanie więc brzmi: czy pozwalasz, aby irytacja z powodu stosunkowo niewinnej maniery lub cechy charakteru stanęła na drodze twojego związku z guru? Jeśli tak, postaraj się być bardziej świadomy tego, co dzieje się w twoim umyśle.

Najważniejszym pytaniem, jakie należy sobie zadać, jest to, czego oczekujesz od swojego guru? Jeśli boli cię ząb, ale twój doskonały dentysta zjadł na obiad surową cebulę i ma śmierdzący oddech, czy opuściłbyś gabinet, zanim miałby szansę cię wyleczyć?

Guru musi również podjąć wysiłek, by poznać normy postępowania w różnych kulturach. Dobre maniery przy stole mogą zainspirować niektórych uczniów, ale pracując z indywidualnym uczniem, guru może mieć dobry powód do bekania po każdym kęsie. Tak czy inaczej, guru nigdy nie powinien być tak prowokacyjny, aby jego zachowanie odciągało uczniów od Dharmy.

Niektórzy z uczniów, którzy świadomie wybrali swojego guru wadżrajany i pozostali mu niezłomnie oddani pomimo skandalicznych rewelacji, byli jednak zszokowani zarzutami pod jego adresem. Co gorsza, w ciągu kilku miesięcy od wybuchu skandalu zmarł ich ukochany guru. Jeśli jesteś jednym z tych uczniów, możesz czuć się jakbyś spadł na samo dno otchłani. Co powinieneś teraz zrobić? Zostać ze swoją starą sanghą? A może zacząć od nowa z innym lamą? To zależy od ciebie. Fakt, że chcesz dalej podążać za wadżrajaną, ponieważ ufasz poglądowi wadżrajany, jest dowodem na to, że twoja wstępna analiza lamy i ścieżki została wykonana dobrze. Jeśli chcesz zostać ze swoją sanghą i pomóc się jej na nowo odnaleźć, powinieneś to zrobić. Jeśli wolisz poszukać innego lamy, zrób to za wszelką cenę, śmiało. Innym pomocnym aspektem przynależności do linii jest to, że zapewnia ona listę współczesnych lamów, spośród których możesz wybierać. Zanim się jednak poświęcisz innemu guru, też musisz go dokładnie sprawdzić.

Jak posłuszni powinni być uczniowie?

Chociaż jesteś przekonany, że twój guru robi wszystko, co w jego mocy, aby poprowadzić cię do oświecenia, możesz odnosić wrażenie, że nie wszystko, co mówi, prowadzi bezpośrednio do tego celu. Czy to oznacza, że powinieneś dwa razy pomyśleć, zanim wykonasz jego polecenia? Nie, wcale nie. Jeśli naprawdę szanujesz, doceniasz i ufasz guru, będziesz postępować zgodnie z jego instrukcjami.

Załóżmy, że planujesz wycieczkę do Wodospadów Wiktorii w Zambii. Chociaż masz doskonałą mapę, dokładnie ją przestudiowałeś i jasno określisz kierunek, w którym powinieneś podążać, mapa nie jest terytorium. Dlatego decydujesz się wynająć doświadczonego przewodnika, który zna drogę. Niestety wszyscy najlepsi przewodnicy są zajęci lub martwi i musisz zadowolić się jedynym dostępnym, mimo że nie podoba ci się jego wygląd, a w dodatku ma on niepokojący zwyczaj drapania się po głowie przy jednoczesnym dłubaniu w nosie. Pokazujesz mu swoją mapę, a on wpatruje się w nią, jakby nigdy wcześniej jej nie widział. Chociaż pod koniec każdego dnia docierasz do miejsca przeznaczenia, zawsze przybywasz spóźniony, ponieważ twój przewodnik skręca nie tam gdzie trzeba i wydaje się, że wybiera najdłuższą możliwą trasę. Po chwili zaczynasz się zastanawiać, czy nie powinieneś się od niego uwolnić i poszukać innego przewodnika. Ale w ten sposób tylko zmarnowałbyś swój cenny czas, a ponieważ twój przewodnik generalnie zmierza w dobrym kierunku, postanawiasz z nim zostać, pomimo jego niezdarności, niepewności i paskudnych nawyków.

Posłuszeństwo to delikatna sprawa. A jeszcze trudniej zdecydować, jak posłuszny powinien być uczeń? Znam kilku uczniów, którzy są tak dumni ze swojego posłuszeństwa dla swojego guru, że robią z tego niezły popis. Znam również guru, którzy lubią popisywać się przed innymi guru, jakich mają posłusznych ich uczniów. Ale takie popisy nie mają nic wspólnego z wadżrajaną.

Jeśli chodzi o praktykę posłuszeństwa, guru powinien być jeszcze bardziej czujny niż uczeń w kwestii tego, czego się może spodziewać. Jakie uczeń ma naprawdę możliwości? Ile może wziąć na klatę? Realistycznie rzecz biorąc, na ile może być posłuszny?

Jeśli twój guru nie jest świadomy twoich ograniczeń i naprawdę nie jesteś w stanie wykonać jego instrukcji, powiedz mu szczerze i z szacunkiem, że po prostu nie możesz tego zrobić. Na przykład jeśli twój guru cię prosi, abyś porozmawiał z wróblem, a ty nie znasz ptasiego języka, powinieneś mu powiedzieć: „Ale ja nie wiem, jak mówić po wróblemu”. Nie jesteś nieposłuszny, jesteś po prostu szczery. Jeśli twój guru nalega, przypomnij sobie, jak matka może uspokoić krnąbrne dziecko, udając niedźwiedzia, a następnie wzbudź w sobie motywację i szczerze pragnij, aby móc postępować zgodnie z instrukcjami swojego guru. Rozbudzanie czystej motywacji lub aspiracji nigdy nie jest złe, ani pod względem moralnym, ani żadnym innym.

Posłuszeństwo jest zawsze wyzwaniem dla uczniów. Twój guru może cię na przykład poprosić o wykonanie trzykrotnie całego nyndro – i oczywiście powinieneś go usłuchać. Albo może ci powiedzieć, żebyś zdjęła majtki. Co ciekawe, zaskakująca liczba osób bez trudu ściąga majtki, ale ma poważny kłopot z ukończeniem nyndro.

Pamiętaj, że chociaż postrzeganie guru jako doskonałego buddy i posłuszeństwo każdemu jego rozkazowi brzmią jak przekazanie w jego ręce całej swojej mocy (co jest o wiele bardziej niepokojące, jeśli twój guru jest mahasiddhą), to jego również stawia to w niezwykle wrażliwej pozycji. Uczniowie, którzy poświęcają samostanowienie i wiernie podążają za każdym poleceniem guru, całkowicie uwalniają się zarówno od odpowiedzialności, jak i rozliczalności za to, co robią. Wielu uczniów wykorzystało swój rejestr doskonałego posłuszeństwa wobec swojego guru, albo po to, by realizować swój własny program, albo usprawiedliwiać swoje działania. Nie trzeba dodawać, że między guru a uczniem nie ma równowagi, a we współczesnym świecie pozycja guru jest znacznie bardziej niepewna.

A co jeśli mój guru poprosi mnie o seks?

Ponieważ celem tej książki jest zadawanie pytań i rozważanie, w jaki sposób można by na nie odpowiedzieć z jak największej liczby punktów widzenia, zadaj sobie pytanie, co byś zrobiła, gdyby twój guru poprosił cię o seks?

Z biegiem lat zauważyłem, jak niesprawiedliwie oceniamy zarówno uczniów, jak i uczennice, którzy wyrażają seksualne zainteresowanie lamą. Guru są regularnie proszeni o seks: bezpośrednio, za pomocą sugestii, prowokacyjnie lub zalotnie, w listach, w mediach społecznościowych, a nawet w filmikach. Niezależnie od sposobu, uczeń jest ogólnie brany za szalonego, nie tylko przez lamę, ale także przez opiekunów lamy i całą sanghę – szalonego, niezrównoważonego psychicznie, prawdopodobnie spragnionego seksu. Kiedy jednak guru wyraża seksualne zainteresowanie uczniem, reakcja sanghi jest zupełnie inna. Guru nie jest potępiany jako szalony lub głodny seksu, o nie. Jego zainteresowania seksualne są w rzeczywistości deszczem błogosławieństw. Cóż to za zaszczyt dla szczęśliwego obiektu jego pożądania! To bardzo niesprawiedliwe. Uczniowie powinni szczerze wyrażać się przed guru, a guru powinien być na tyle odważny i współczujący, aby poradzić sobie ze wszystkim, co ma mu do powiedzenia uczeń. Jeśli chodzi o wadżrajanę, jest całkowicie niedopuszczalne, aby kobiety były stygmatyzowane, odrzucane, wyśmiewane i klasyfikowane jako szalone tylko dlatego, że próbują uwieść guru.

Co się stanie, jeśli do homoseksualnego guru podejdzie kobieta, która chce uprawiać z nim seks? Jeśli guru jest mnichem, może jej powiedzieć, że jako mnich żyje w celibacie. Jeśli nie jest mnichem, powinien kobiecie wyjaśnić, że nie jest heteroseksualny. Takie rozmowy wymagają, aby obie strony były prawdomówne i uczciwe – i po ludzku się zachowywały. Jeśli homoseksualny mistrz tantryczny jest dobry w swojej pracy, wie, że odrzucenie zalotów kobiety pociągnie za sobą konsekwencje. Gdyby miała odwrócić się od Dharmy w wyniku jego odrzucenia, wadżrajana pociągnęłaby do odpowiedzialności guru. Co w takim razie powinien zrobić? Wszyscy guru wadżrajany muszą być w stanie poradzić sobie z tego rodzaju sytuacją.

Niewielu dzisiejszych guru pomyślałoby o naśladowaniu mniszki o imieniu Subha[2] – Tybetańczycy znają ją jako Utpala – która była niezwykle piękna, i pewien mężczyzna tak bardzo jej pożądał, że nie chciał jej zostawić w spokoju. Zirytowana jego obsesyjnym zachowaniem, Subha zapytała, co go w niej pociąga. Twoje piękne oczy, odpowiedział. Wyjęła więc jedno oko i dała mu. To natychmiast ugasiło jego pożądanie i w końcu przestał ją nękać. A kiedy Subha ponownie odwiedziła Buddę, jej oko zostało w cudowny sposób przywrócone.

Mniszka z Bhutanu, którą akurat znam, miała podobne doświadczenie. Pewien mężczyzna był w niej tak zakochany, że wpadał w gwałtowną zazdrość, gdy rozmawiała z innymi mężczyznami, i był zdruzgotany, gdy odmówiła pójścia z nim do łóżka, ponieważ była mniszką. Jego oczywista namiętność do niej kosztowała go firmę i rodzinę, jednak pozostali przyjaciółmi na całe życie, a ona przedstawiła go kilku bardzo dobrym lamom. Jakież to współczujące! Zawsze podziwiałem, jak radziła sobie z tym mężczyzną. Jak się okazało, stał się jej życiowym zadaniem.

Niektóre bardzo głębokie nauki wadżrajany wyjaśniają, jak używać pożądania seksualnego i aktu seksualnego jako ścieżki. Wiele osób myśli, że tę praktykę można wykonywać tylko z guru. To nieprawda. Można to zrobić z każdym, kto ma takie samo zrozumienie i uznanie dla ścieżki – i ten sam ostateczny cel – jaką masz i ty.

Dlaczego nadal istnieje tak wiele błędnych koncepcji, błędnych interpretacji i spekulacji na temat wadżrajany, tantry i seksu? Buddyzm nie traktuje seksu jako aktu „grzesznego”. Niewłaściwe zachowanie seksualne jest tym, co buddyści nazywają „niecnotą”. „Niecnota” nie została jeszcze wymieniona w Słowniku Oksfordzkim, ale myślę, że ukuli ją tłumacze, ponieważ słowo „grzeszne” nie ma sensu w kontekście buddyjskim. Sam akt seksualny nie jest ani cnotliwy, ani niecnotliwy, ale ponieważ powstaje z pragnienia i pożądania, może nas łatwo rozpraszać, obezwładniać i wikłać. Pożądanie seksualne może być najpotężniej paraliżującym ze wszystkich naszych pragnień. Wiąże nas również w skomplikowane węzły, które trudno rozwiązać. Na długo przed tym jak Freud zasugerował, że motywują nas nasze nieświadome pragnienia – seksu, jedzenia czy czegokolwiek – Budda wyjaśnił, że królestwo, w którym żyjemy my, ludzie, jest znane jako „sfera pragnień”. Rzecz w tym, że czynności nie można automatycznie uznać za „niecnotliwą” tylko dlatego, że jest w stanie wywołać obsesję. Gdyby tak było, nawet jedzenie lodów byłoby czynnością niecną.

W buddyzmie mahajany bodhisattwom (tym, którzy chcą pomagać innym) zabrania się działania motywowanego złym, szkodliwym umysłem lub błędnym poglądem. Poza tym, jeśli jakieś działanie ocali lub przyniesie korzyść innej czującej istocie, zachęcamy do tego. Ponieważ pożądanie jest dominującą ludzką emocją, mądrość buddyzmu wadżrajany zawiera nauki o tym, jak używać emocji jako ścieżki.

Nauki o tym, jak używać seksu jako ścieżki, należą do najwyższych, najwspanialszych i najbardziej czczonych ścieżek wadżrajany. Ale pamiętaj, bez względu na to, jakiej metody użyjesz – ofiarowanie kwiatka, post czy ścieżkę seksu – metoda musi prowadzić do zniszczenia złudzenia. Jeśli jakieś działanie, zamiast niszczyć złudzenie, tworzy jeszcze więcej złudzeń, więcej obłudy, więcej moralistycznych osądów, więcej pychy itd., to jest to przeszkodą w przebudzeniu. Ten punkt jest niezwykle ważny i nie można go przeoczyć ani zapomnieć.

Pytaj samego siebie

To, w jakim stopniu uczeń jest w stanie podporządkować się swojemu guru, często sprowadza się do tego, jak dobrze jest przygotowany.

Czy kiedykolwiek zadawałeś sobie pytanie: „Czy mój guru jest naprawdę współczujący? Czy naprawdę troszczy się o swoich uczniów? Czy czuję, że się o mnie troszczy? Czy moje oświecenie naprawdę ma dla niego znaczenie? Jeśli tak, to jak duże?”.

Czy kiedykolwiek zadałeś sobie pytanie: „Czy ja sam mam jakieś ograniczenia etyczne lub moralne?”. Jeśli w przeszłości doznałeś jakiegoś urazu emocjonalnego lub fizycznego – na przykład przemocy seksualnej lub psychicznej – czy zadałeś sobie pytanie: „Czy doświadczenie związane z nadużyciem może u mnie wywołać impulsy autodestrukcyjne? Czy przeszłe wspomnienia sprawią, że mogę sabotować relację z moim guru?”.

Czy jesteś żonaty? Czy czujesz się związany silnym poczuciem lojalności wobec współmałżonka lub partnera? Czy twój guru jest żonaty? Czy twój guru jest mnichem lub mniszką? Czy ty jesteś mnichem lub mniszką?

Czy atmosfera stworzona przez guru, wszystkie tybetańskie parafernalia, jego nadgorliwa świta itd. wywierają na ciebie presję, abyś zastosował się do wszystkich jego próśb? Czy czujesz się przyparty do muru? A może dobrze zdajesz sobie sprawę ze wszystkiego, co się dzieje, ale twoje namiętne pragnienie rozbicia wszystkich koncepcji w drobiazgi przeważa nad wszystkimi innymi względami?

Są to pytania, które powinni sobie zadać wszyscy uczniowie wadżrajany. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, jeśli czujesz się przytłoczony, jeśli nie możesz sobie poradzić, porozmawiaj o tym ze swoim guru. Jeśli czujesz, że nie możesz z nim porozmawiać, zadaj sobie pytanie, po co on tam jest? Jaki jest sens posiadania guru, jeśli ci nie pomoże i cię nie ochroni?

Rozwijając zaufanie i wiarę w swojego guru, możesz pójść o krok dalej i spróbować osiągnąć wszystko, o co cię poprosi, jako sposób na gromadzenie zasług, rozmontowanie swojego ego i lgnięcia do „ja”. Jeśli osiągnąłeś pewien poziom duchowej dojrzałości, to kiedy twój guru poprosi cię, abyś zajął się jego ogrodem, z przyjemnością pomożesz. A może twój guru ci powie, byś udał się na pielgrzymkę.

„Pielgrzymuj codziennie do Bond Street w Londynie, ale pamiętaj, by całą koncepcję »Bond Street« zachować w całkowitej tajemnicy. Nie mów nikomu, że Bond Street w ogóle istnieje”.

Brzmi śmiesznie, prawda? Cały świat już wie o Bond Street, ale w kontekście tej niestandardowej praktyki ten szczegół jest nieistotny. Od tej pory musisz utrzymywać Bond Street w ściśle strzeżonej tajemnicy. Choć brzmi to głupio, świadomie i z pełną powagą zdecydowałeś się podążać za naukami wadżrajany, więc codzienne chodzenie na Bond Street stało się teraz twoją ścieżką.

Jeśli twój guru daje ci tego rodzaju praktykę, nie rób tego na pokaz. O ile twój guru nie powie ci inaczej, nikt nie musi widzieć, jak praktykujesz, ani wiedzieć, czy w ogóle praktykujesz i kiedy – łącznie z twoimi braćmi i siostrami wadżry. Twoi świeccy przyjaciele z pewnością cię zapytają, dlaczego, bez względu na pogodę, codziennie chodzisz po Bond Street, ale nie możesz im nic mówić. Bez względu na to jak bardzo jesteś zakłopotany, jak często twoi przyjaciele wyśmiewają się z twojej obsesji lub uważają, że jesteś walnięty, uśmiechaj się i nic nie mów. W ten sposób twoja praktyka zgromadzi znacznie więcej zasług, niż gdybyś o tym mówił.

Mówienie kłamstw

Zawsze pamiętaj, że dla praktykujących wadżrajanę głównym celem i pragnieniem jest oświecenie wszystkich czujących istot. Dlatego musimy uważać, aby nigdy nie zniechęcić kogoś, kto jest zainteresowany wadżrajaną, ani nie dać mu amunicji, za pomocą której mógłby stać się nieufny lub odrzucić jakikolwiek aspekt nauki lub ścieżki. Najlepszą opcją jest unikać mówienia czegokolwiek o wadżrajanie tym, którzy nie są jeszcze na ścieżce wadżrajany. Jeśli musisz o tym mówić, skłam, zamiast ryzykować, że zepchniesz kogoś z tej świętej i głębokiej ścieżki.

Wiem, co myślisz: „Czy nie jest źle kłamać?”. Zadaj sobie pytanie, czy nie wszyscy kłamiemy? Kiedy dzieci nie mogą spać, czy rodzice nie opowiadają im kłamstw? Czyż historia Kopciuszka, jak wszystkie baśnie, nie jest tylko czarującym, magicznym stekiem kłamstw? Chęć mówienia takich kłamstw jest drobnym przykładem zręcznej metody.

Niektórzy uczniowie czują się wykorzystywani przez swojego guru, inni ignorowani, czasami przez miesiące lub lata. To może być przygnębiające. Ale jeśli na początku dokładnie sprawdziłeś rodowód guru, powinieneś mieć pewność siebie i odwagę, aby mu powiedzieć, jak się czujesz. Nie ma w tym nic złego. Jeśli nadal będzie cię ignorował, wszystkie bardzo dobre powody, dla których mu zaufałeś, pomogą ci zinterpretować jego chłodne traktowanie jako praktykę duchową i naukę. Wszystko to jest możliwe tylko wtedy, gdy dokładnie odrobisz swoją pracę domową, zanim wejdziesz na ścieżkę wadżrajany.

1. Fragment ze Słów mojego doskonałego nauczyciela autorstwa Patrula Rinpocze.↩

2. Ta historia pojawia się w Wersetach starszych mniszek (Therigatha), która jest częścią Kosza Kazań.↩

Rozdział 17

Przysięgi i obietnice

Używane w wadżrajanie sanskryckie słowo „samaja” w wolnym tłumaczeniu oznacza „świętą przysięgę”. W Indiach słowo „samaja” odnosi się do wszelkiego rodzaju organizacji, przedmiotów, a nawet ludzi. Popularna gazeta codzienna nazywa się „The Samaya” i rodzice nazywają też tak swoje córeczki, ale nie trzeba dodawać, że nie mają one nic wspólnego z obietnicami lub „samajami” składanymi przez praktykujących wadżrajanę.

Mówiąc ogólnie, przyjmujemy ślubowania samaja wadżrajany, pozostając lojalnymi prawdzie. Co rozumiem przez słowo „lojalny”? Wszyscy wiemy, że jeśli włożymy palce do gniazdka elektrycznego, to zostaniemy porażeni prądem, a przynajmniej nasze palce się poparzą. Unikając wkładania palców do gniazdka elektrycznego, pozostajemy lojalni prawdzie, że prąd parzy. Elektryczność może być niebezpieczna, ale jako źródło energii jest we współczesnym świecie niezbędna. Gdzie bylibyśmy bez światła elektrycznego, grzejników, bojlerów ciepłej wody, tosterów, piekarników, sprzętu medycznego, komputerów, telefonów komórkowych, monitorów i radaru? Powiedziano mi, że istnieje nawet pewien rodzaj elektroakupunktury służącej łagodzeniu przewlekłego bólu.

Prawda jest taka, że pomimo wielu zastosowań elektryczność parzy, a kiedy to robi, jest po prostu wierna swojej naturze. Nie wkładając palców do gniazdka elektrycznego, jesteśmy w zgodzie z tą prawdą, że elektryczność parzy z natury. Ta prawda nigdy się nie zmieni i nie ma od niej wyjątków; prąd działa przez dwadzieścia cztery godziny na dobę, a nie dwadzieścia trzy z przerwą na obiad. Oznacza to, że jeśli podejrzewasz, iż maluch idzie prosto do gniazdka elektrycznego, aby włożyć do niego palce, szybko go stamtąd przeganiasz.

Oprócz bycia lojalnym prawdzie samaja polega na tym, by wiedzieć, co robić i jak to robić. Jeśli nie umiesz pływać, nic cię nie skłoni byś wskoczył na głęboką wodę bez dmuchanych motylków na ramionach. Ale skoro pływasz jak ryba, zanurkujesz bez namysłu.

Utrzymywanie samaja to proces uczenia się, jak pozostać wiernym prawdzie, krok po kroku. Czy powinniśmy nauczyć się przestrzegać wszystkich samaja i dopiero wtedy zacząć praktykować wadżrajanę? Nie, to tak nie działa. Moment, w którym jesteś w stanie zachować wszystkie swoje samaja, doskonale sygnalizuje koniec ścieżki wadżrajany.

Celem podtrzymywania samaja jest zapewnienie, że żyjemy w harmonii i pozostajemy w kontakcie z prawdą. Odłączenie od prawdy jest tym, co wadżrajana nazywa „łamaniem samaja”. Jak utrzymujemy kontakt z prawdą? Poprzez praktykę wadżrajany. Kiedy ci, którzy pilnie praktykują w szkole sakja, otrzymają inicjacje, powtarzają praktykę sadhany (pamiętając, że są bóstwem) cztery razy dziennie.

Wadżradhara nie był idiotą, podobnie jak wielcy mistrzowie tantryczni i mistrzowie linii z przeszłości. Żaden z nich nie spodziewał się, że nowe osoby praktykujące tantrę od pierwszego dnia zachowają w nienaruszonym stanie wszystkie swoje samaja. Wiedzieli, że większość z nas, od chwili gdy po raz pierwszy obiecała dotrzymywać swoich samaja, nie tylko prawie natychmiast je złamie, ale że od tej pory będzie je łamać codziennie. Czemu? Ponieważ nie jest łatwo przyzwyczaić się do podtrzymywania samaja. Jeśli spojrzysz na brud i pomyślisz: „To jest brud”, złamałeś samaja wadżrajany. Jeśli patrzysz na wodę i myślisz: „To jest woda” albo patrzysz na siebie i myślisz: „To ja”, złamałeś samaja wadżrajany. Jeśli nie rozumiesz natury śunjaty, natury buddy lub paradoksu pustki i jasności, a mimo to próbujesz postrzegać siebie jako bóstwo, złamałeś samaja wadżrajany. Ilekroć dwoistość sprowadza cię na manowce, złamałeś samaja wadżrajany. A w chwili, gdy ześlizgujesz się z niedwoistości w dualność, złamałeś samaja wadżrajany. Nie ma chwili, żeby nikt z nas nie złamał przynajmniej jednego czy dwóch ślubowań samaja. Oznacza to, że cały proces tzw. praktyki wadżrajany sprowadza się w zasadzie do utrzymywania samaja.

Nowicjusze na ścieżce rzadko zdają sobie sprawę z samej liczby samaja, które powinni podtrzymywać, a na dodatek sobie nie uświadamiają, że bez względu na to, jak bardzo by się starali, nigdy nie przestaną ich łamać.

Jeśli samo myślenie: „Jestem Jaś a ona to Małgosia” łamie samaja, jak to możliwe, że ktokolwiek z nas może je podtrzymywać? To kolejny przykład tego, jak niezwykle ważne na ścieżce są praktyki słuchania i kontemplacji. Usłyszawszy obszerne nauki o poglądzie na niedwoistość i spędziwszy wystarczająco dużo czasu na ich kontemplacji, zaczniesz doceniać korzyści płynące ze zrozumienia i przestrzegania tego poglądu, jak również powagę odchodzenia od niego. Będziesz chciał zachować wszystkie swoje samaja, od najmniej znaczącego do najważniejszego. A pewność, jaką daje ci intelektualne zrozumienie niedwoistości, pomoże ci utrzymać w ryzach każdą paranoję związaną z łamaniem samaja oraz uchroni cię przed poczuciem beznadziei i potępianiem siebie. Konsekwencje złamania samaja mogą być poważne, ale wiedza o niezliczonych metodach naprawienia lub oczyszczenia złamanych samaja przyniesie ci wielką radość. Z ufnością oczyścisz nie tylko swoje przeszłe negatywne działania, ale także te, które popełnisz w przyszłości, ponieważ przeszłość i przyszłość to nic innego jak dualistyczne rozróżnienia. Gdy będziesz wciąż pamiętał o rozległym i wspaniałym poglądzie wadżrajany, twoje własne obawy przed złamaniem samaja nie będą ci zagrażać ani cię zniechęcać. Zamiast tego będziesz się rozkoszował szeroką gamą metod oczyszczania, jakie istnieją w wadżrajanie, takich jak śpiewanie mantry Wadżrasattwy, patrzenie na wizerunek Wadżrasattwy lub zapraszanie braci i sióstr wadżry na uczty tsok. Kiedy oczyścisz złamane samaja przy użyciu którejkolwiek z metod oferowanych przez wadżrajanę, wkrótce doświadczysz siddhi (osiągnięcie duchowe).

W ciągu ostatniej dekady zacząłem zauważać poważne błędne interpretacje samaja, które wymagają wyjaśnienia. Mówi się nam, że jeśli złamiemy samaja, skrócimy życie naszego guru; to tak, jakby powiedzieć, że jeśli nie oglądasz filmu, film nie istnieje. Guru jest manifestacją lub przejawem naszej wrodzonej natury buddy. Innymi słowy, guru jest filmem tworzonym przez naszą naturę buddy. Naszym celem jako praktykujących jest ponowne odkrycie naszej natury buddy poprzez połączenie się z jej zewnętrzną manifestacją, zewnętrznym guru – filmem. A jednym z głównych czynników, które umożliwiają projekcję naszego filmu o guru, jest oddanie. Dlatego tylko wtedy mamy guru, gdy jesteśmy oddani, w taki sam sposób, w jaki tylko dlatego da się lubić jakąś osobę, że ją lubimy. Jeśli zrywamy samaja z naszym guru, nasze oddanie musiałoby z konieczności zmaleć lub całkowicie zniknąć. Bez oddania nie może być odbicia oddania. A ponieważ odbiciem naszego oddania jest guru, bez oddania nie ma guru.

Czy to oznacza, że jeśli nie czujesz się swemu guru oddany, on lub ona wyląduje na oddziale intensywnej terapii? Nie, oczywiście nie. Gdyby to była prawda, uczniowie mieliby przewagę i byliby w stanie dość łatwo kontrolować swojego guru. Wystarczy, że powiedzieliby: „Hej, jeśli będziesz niegrzeczny, odwołam swoje oddanie i wylądujesz w szpitalu!”. Wielu praktykujących tantrę wydaje się to źle rozumieć. Być może praktykujący z kultur chrześcijańskich pomylili buddyjską pobożność z dualistyczną nauką chrześcijańską, że Jezus umarł na krzyżu, aby zgładzić nasze grzechy?

Ujmijmy to w ten sposób: jeśli nie ma popytu, nie będzie podaży. To takie proste. Jeśli złamiesz samaja, nie będziesz już w stanie zbliżyć się do swojego guru z oddaniem lub postrzegać go wyłącznie jako bóstwo; dlatego nie będzie już do obejrzenia filmu o guru.

Wadżrajana jest dumna ze swojego wyjątkowego podejścia do samaja. Łamanie obietnic, które składamy jako praktykujący śrawakajanę, jest jak rozbijanie glinianego garnka: kawałki można ponownie skleić, ale pęknięcia zawsze będą widoczne. Łamanie ślubowania bodhisattwy mahajany lub którejkolwiek z samaja wadżrajany przypomina bardziej wgniecenie w złotym kielichu: wgniecenia łatwo naprawić, a po renowacji kielich może być jeszcze piękniejszy.

Główną praktyką wadżrajany jest przywracanie złamanych samaja. Tantrycy uwielbiają praktyki przywracania, szczególnie kang szak: kangła (spełnienie) i szakpa (spowiedź). Kang jest jak napełnianie naczynia, a szak wydobywa lub ujawnia twoją prawdziwą naturę, szczególnie podczas przywracania złamanych samaja. To jak powiedzenie: „ona wydobywa ze mnie to, co najgorsze”. W tym przypadku twoja prawdziwa natura zostaje odsłonięta dzięki zmyciu wszystkich przejściowych zabrudzeń, które ją zasłaniały – tak jak w przykładzie ze zmywaniem naczyń, który omówiliśmy wcześniej. Kiedy zmywasz brud, filiżanka zaczyna błyszczeć i lśnić; w miarę jak filiżanka staje się czystsza, bardziej lśniąca i bardziej błyszcząca, zabrudzenia stopniowo się zmniejszają.

Jak wielu z was wie, kang szak powtarza się wielokrotnie podczas pudży (ceremonii wadżrajany). W klasztorach podczas wykonywania tej praktyki mnisi noszą specjalne szaty i kapelusze, aby dodać jej jak najwięcej czadu. Ze wszystkich praktyk wadżrajany mających na celu przywrócenie samaja najwyższą metodą jest ofiarowanie tsoku. Aby naprawić złamane samaja z pomocą naszego rdzennego guru lub innych nauczycieli, wykonujemy kangła, szakpa i tsok. Następnie prosimy guru linii, dakinie i obrońców Dharmy, aby chronili nas swoim współczuciem. I wreszcie, aby zapobiec ponownemu zbłądzeniu, składamy ślubowanie bodhiczitty.

Unikaj przyjmowania publicznej krytyki swojego guru wadżrajany

Na bardziej praktycznym poziomie, kiedy już zdecydujesz, kim jest twój guru, postaraj się nie słuchać ani nie czytać żadnych krytycznych uwag na temat guru, z którym już masz samaja. Przede wszystkim unikaj mediów społecznościowych.

Publiczne potępienie zachowania guru wadżrajany nigdy nie zniknie. Z jednej strony publiczne raporty o tym, jak działa guru, mogą być przydatne uczniom sprawdzającym przeszłość potencjalnych guru wadżrajany. Czy nowy uczeń nie powinien być tak samo świadomy dominujących negatywnych spostrzeżeń na temat guru, jak i pozytywnych? Gdy się to weźmie pod uwagę, zastanawia mnie, dlaczego tak duża część publikowanych historii o guru wadżrajany jest aż tak jednostronna. W końcu, jeśli naprawdę żyjemy w sprawiedliwym społeczeństwie, które promuje wolność wypowiedzi, czy nie powinno się przedstawiać jakiejś historii z obu stron, bez cenzury i ograniczeń? Czy nie jest to również jedna z zasad dobrego dziennikarstwa? Zawsze uważałem, że jednostronne reportaże to domena dyktatorskich machin propagandowych, a nie obiektywnych, międzynarodowych dostawców wiadomości.

Musimy zawsze pamiętać, że chociaż zhańbieni guru wadżrajany często tracą sporą liczbę swoich uczniów, wielu pozostaje i nadal jest wobec nich lojalna i oddana. Większość tych wiernych uczniów to nie są wcale jacyś głupcy czy zaślepieni fani lamów, ale dobrze wykształceni, mądrzy, życzliwi ludzie, którzy czują, że odnieśli ogromne korzyści z nauk swojego guru. Czasopisma buddyjskie powinny to mieć na uwadze, publikując krytyczne artykuły na temat żyjących guru. Nie mówię, że takie krytyczne artykuły nie powinny być publikowane. Uważam po prostu, że zwłaszcza buddyjskie czasopisma powinny odpowiedzialnie przedstawiać negatywne raporty i starać się unikać wzbudzania złych uczuć lub zasiewania w sanghach nasion podziałów. Obie strony każdej historii zasługują na to, by je jak najbardziej obiektywnie przedstawić. Jeśli rozmówca złoży skargę na guru, czy ten nie powinien mieć możliwości na nią odpowiedzieć? Czasopisma, które mienią się buddyjskimi, powinny skrupulatnie dostarczać rzetelnych, wyważonych relacji. Powinny przedstawiać jak najwięcej informacji na temat różnych punktów widzenia, tak aby czytelnicy mogli podjąć własne decyzje.

Czy praktykujący wadżrajanę powinni trzymać się blisko tych, którzy łamią samaja?

Dużo się mówi o tym, że praktykujący wadżrajanę nie powinni obcować z tymi, którzy łamią samaja. Kiedy uczeń publicznie odrzuca swojego guru, teatralna gest jego rozwodu z wadżrajaną może sprawić, że inni poczują się rozczarowani i też złamią samaja. Dlatego jeszcze raz powiem, jak ważne jest słuchanie i kontemplacja dla uczniów wadżrajany. Brak mi słów, by móc to wystarczająco dobitnie podkreślić. Dobra, gruntowna i fundamentalna wiedza o Dharmie Buddy pomaga uczniowi na każdym etapie ścieżki.

Prawdą jest, że większość praktykujących wadżrajanę wolałaby nie otrzymać inicjacji obok osoby notorycznie łamiącej samaja. Prawdą jest również, że raczej też takiej osoby nie poślubią. Ale co jest złego w wypiciu filiżanki herbaty ze starym przyjacielem, który publicznie złamał swoje ślubowania? Po co robić z tego wielkie halo? Wszystko, do czego to prowadzi, to jeszcze więcej niezgody i toksycznych uczuć wewnątrz społeczności buddyjskiej.

W Tybecie unikano tych, o których wiadomo było, że złamali najpoważniejsze samaja. Jakie są najpoważniejsze złamania samaja? Rezygnacja z przyjmowania schronienia w Buddzie, Dharmie i Sandze jest uważana za niezwykle poważną – dlaczego tak się dzieje, powinno być już oczywiste. Rzecz jasna nie można zrezygnować z przyjmowania schronienia i pozostać praktykującym wadżrajanę. Porzucenie bodhiczitty i ślubowania bodhisattwy to kolejne niezwykle poważne złamanie samaja. Bez podstawy w postaci przyjęcia schronienia w Buddzie, Dharmie i Sandze, to bez względu na to, jak długo praktykujesz czy jak wiele godzin poświęcasz na medytację, nie praktykujesz ścieżki Dharmy Buddy. A bez bodhiczitty cała praktyka wadżrajany sprowadza się do niczego więcej jak szamańskiego voodoo.

Czy wadżrajana sankcjonuje karę dla tych, którzy łamią samaja? Oczywiście, że nie! Jeśli ktokolwiek z was znajdzie sutrę, śastrę lub tekst tantryczny, który upoważnia buddyjską instytucję do ukarania osoby łamiącej samaje wadżrajany lub śluby mahajany lub śrawakajany poprzez odcięcie rąk sprawcy lub spalenie ich na stosie, oraz historyczny dowód na to, że kara została kiedykolwiek zastosowana przez tę instytucję, rzucę pracę jako tybetański Rinpocze.

Niestety, chociaż żaden z tekstów wadżrajany nie zaleca stosowania okrutnych kar, nie oznacza to, że nigdy tak się nie stało. Tybetem rządzili lamowie i niektórzy z nich, w pogoni za własnymi egoistycznymi celami lub dla osiągnięcia korzyści politycznych, popełniali niewybaczalne okrucieństwa. Znane są nawet przypadki torturowania i zabijania ludzi przez tybetańskich lamów. Ale ich działalność nie miała nic wspólnego z buddyzmem wadżrajany. Lamowie, którzy popełniają morderstwa, torturują i maltretują inne czujące istoty, są w błędzie. Mylili się w przeszłości, mylili się w teraźniejszości, a jeśli zrobią to w przyszłości, też będą się mylić.

Chociaż tybetańska historia polityczna opisuje zabójstwa, ścinanie głów i wiele innych nikczemności, nigdy nie słyszałem, by ktoś został brutalnie potraktowany za złamanie samaja. Ale teksty wadżrajany wyraźnie stwierdzają, że praktykujący wadżrajanę nie powinni spotykać się z osobami, które łamią samaja. Skąd pochodzi ta praktyka? Przyjrzyjmy się historii o Buddzie i jego bracie Nandzie.

Budda zdecydował, że nadszedł czas, aby Nanda został mnichem, więc odwiedził go w jego pałacu. Nanda, zatwardziały hedonista, kazał swoim pracownikom informować gości, że nie ma go w domu. W rzeczywistości był zbyt zajęty swoją piękną kochanką, by zawracać sobie głowę towarzyskimi pogawędkami. Kiedy jego kamerdyner oznajmił, że brat czeka, aby z nim porozmawiać, Nanda poczuł się bardzo zirytowany. Ale nawet Nanda nie mógł odprawić Buddy.

Gdy się spotkali, Budda w magiczny sposób przeniósł Nandę na górę Kailasz.

– Kto jest piękniejszy – zapytał Budda – twoja kochanka czy ta małpa?

– Oczywiście, że moja kochanka! – odpowiedział Nanda.

Budda przeniósł więc Nandę do nieba Tuszita, gdzie dziesiątki zachwycająco pięknych bogiń przygotowywały pałac.

– Kto jest piękniejszy – zapytał Budda – twoja kochanka czy te boginie?

– Te boginie – przyznał Nanda. – Co oni robią?

– Przygotowujemy się na przybycie Nandy – powiedziała jedna z bogiń. – Niedługo zostanie mnichem! Kiedy umrze, zasługa bycia mnichem sprawi, że odrodzi się tutaj, w niebie Tuszita, by zamieszkać z nami.

W tej samej chwili Budda sprowadził Nandę do Indii. Ten był tak zachwycony swoim przyszłym odrodzeniem wśród bogiń, że natychmiast zażądał święceń. Budda, w pełni świadomy motywacji swojego brata, wyświęcił go, ale poinstruował innych mnichów, aby go unikali.

Ponieważ żaden z mnichów nie rozmawiał z Nandą, nie jadł z nim ani nawet nie pozostawał z nim w tym samym pokoju, Nanda był bardzo samotny.

– Dlaczego wszyscy mnie unikają? – zapytał Buddę.

– Moi mnisi szukają innego celu niż ten, którego ty szukasz – odpowiedział Budda. – Jesteś w innej podróży.

Chodzi o to, że nie możemy iść jednocześnie w prawo i w lewo. Musimy wybrać jedną lub drugą drogę. A ponieważ większość z nas łatwo daje się zmanipulować, to jeśli przyjaciel decyduje się podążać ścieżką, która jest sprzeczna z twoim własnym poglądem, prawdopodobnie najlepiej jest unikać ryzyka, bo może mieć to na nas zły wpływ. Mając to na uwadze, guru może poinstruować bardziej uzdolnionego ucznia, aby kolegował się z tymi, którzy łamią samaja; traktuje to wówczas jako metodę poprawy ich praktyki i być może nawet liczy na to, że ten, który zbłądził, wróci na właściwą ścieżkę.

Wadżrajana ma jeszcze inny powód, by radzić praktykującym, aby unikali tych, którzy mają radykalnie odmienne poglądy. Inne ścieżki buddyjskie działają bezpośrednio z umysłem i postrzegają ciało jako niewiele więcej niż naczynie dla tego umysłu. Dla wadżrajany ciało, mowa i umysł mają jednakowe znaczenie; w rzeczywistości są jednym. Ważdżrajańskie praktyki prany, bindu i nadi są związane z ciałem, mową i umysłem oraz łatwo nimi manipulować. Dlatego mniej doświadczonym uczniom wadżrajany radzi się, aby chronili swoją pranę, bindu i nadi, unikając ludzi, którzy mają radykalnie odmienne poglądy.

Niestety, wielu praktykujących postanawia trzymać się tego, że „nie wolno przebywać z tymi, którzy łamią samaja” i całkowicie zapomina, że skoro praktykują mahajanę, ich praktyką bodhiczitty jest kochać i troszczyć się o wszystkie czujące istoty, włącznie z tymi, którzy łamią samaja, oraz niestrudzenie pracować dla ich oświecenia. Taki jest ludzki umysł. Wszyscy mamy tendencję do wybierania tych aspektów ścieżki, które naszym zdaniem będą dla nas skuteczne, i zapominamy o całej reszcie.

Gdybyśmy mieli unikać spotkania ze wszystkimi, którzy kiedykolwiek złamali samaja, do końca życia pilibyśmy herbatę w samotności. Ale jak rozpoznać tego, który złamał samaja? Skąd wiesz, czy ktoś złamał ślubowanie, czy nie? Z mojego doświadczenia wynika, że najbardziej posłuszni i zdyscyplinowani praktykujący to zazwyczaj ci, którzy łamią najwięcej samaja, a szczere, surowe diamenty najlepiej je dotrzymują.

Korzenie wadżrajany tkwią w mahajanie, której charakterystyczną praktyką jest nigdy nie opuszczać czujących istot. Według wadżrajany, ten, który łamie samaja, znajduje się pod wpływem własnych negatywnych emocji. Skoro więc to uznajemy, to jako współbracia praktykujący wadżrajanę, mamy jeszcze więcej powodów do współczucia i troski. Gdyby ktoś z twojej rodziny zachorował, czy nie skorzystałbyś z okazji, by mu pomóc?

Ci, którzy dużo mówią o złamanych samaja, uwielbiają rozwodzić się nad wadżrowym piekłem. Coraz głośniejsi krytycy wadżrajany często oskarżają tybetańskich lamów o używanie groźby piekła wadżry do zastraszania uczniów i zmuszania ich do uległego posłuszeństwa. Może nie słyszeli o Wadżrasattwie? Intonuj jedną mantrę Wadżrasattwy całym sercem, a wszystkie twoje skazy – przeszłość, teraźniejszość i przyszłość – zostaną całkowicie oczyszczone. To trochę niesprawiedliwe, aby robić wielkie halo z piekła wadżry, zapominając o praktyce Wadżrasattwy.

Abiszeka, inicjacja, przekazanie mocy

Teraz bezwstydnie splagiatuję alegorię, którą wielcy mistrzowie przeszłości wielokrotnie cytowali.

Załóżmy, że jesteś jedynym synem miliardera. Jesteś młody, ciekawy i żądny nowych doświadczeń. W jeden weekend lecisz do Marrakeszu i zatracasz się w egzotycznych bazarach i kolorowych targach arabskich. Każdy, kogo spotykasz, oferuje ci osobliwe drinki i dziwne przysmaki, z których wszystkie sączysz i połykasz, niczego nie odmawiając. W wyjątkowo obskurnej kawiarni próbujesz pysznego odpowiednika indyjskiej somy z Marrakeszu. Niemal natychmiast czujesz, że opadasz z sił i mdlejesz. Kiedy się budzisz, jesteś sam, twoje ciało jest czarno-niebieskie, twoje kieszenie są puste i niczego nie pamiętasz, nawet swojego imienia. Twoja jedyna opcja to błagać, plądrować i kraść, aby pozostać przy życiu.

Pewnego dnia jakiś chłopak rozbija swój rower o ścianę i przednie koło odpada. Ku swojemu zaskoczeniu wiesz, jak to naprawić. Chłopak jest wdzięczny i następnego dnia wraca ze swoim wujem, który pyta, czy pomożesz w jego sklepie rowerowym. W następnym roku wprowadzasz się do małego rodzinnego domu i nadają ci nowe imię: Fiqdan Aldhaakirat Al’iinjlizii, co oznacza „Anglika z amnezją” – w skrócie Dan. Lata mijają, poślubiasz jedną z córek wujka i zakładasz własną rodzinę. Życie jest ciężkie i często jesteś głodny.

Dwie dekady później niespodziewanie pojawia się pewien Amerykanin.

„Twój ojciec zmarł dwa lata temu i zostawił ci całą fortunę – mówi – kilka miliardów dolarów. Jesteś jego jedynym spadkobiercą, a twoja rodzina chce, żebyś wrócił do Ameryki i przejął kontrolę nad rodzinnym imperium”.

To jest dokładnie to, co dzieje się podczas inicjacji. Mahajana, a zwłaszcza wadżrajana, mówi nam, że chociaż my, ludzie, jesteśmy buddami i dlatego mamy prawo odziedziczyć całe bogactwo Buddy, zapomnieliśmy o naszej prawdziwej tożsamości i dlatego wędrujemy bez celu w samsarze, życie po życiu. Dopiero gdy otrzymamy inicjację, a nasz guru wadżrajany życzliwie wprowadzi nas w naszą prawdziwą naturę, dowiadujemy się, kim naprawdę jesteśmy – przynajmniej tak ma się stać. To jest jedyny powód udzielenia inicjacji.

Wróćmy do naszej historii. Chociaż nie pamiętasz, że jesteś synem miliardera, zachowujesz się jak człowiek wykształcony i należący do elity. Poczucie niepokoju nieustannie siedzi ci z tyłu głowy, co w połączeniu z mozołem niewymagającej, niewdzięcznej pracy, która ledwo wystarcza na opłacenie rachunków, sprawia, że czujesz się samotny i przygnębiony. Z pewnością myślisz, że w życiu musi być coś więcej.

Mamy ogromne szczęście, jeśli naszemu smutkowi towarzyszy poczucie, że to życie nie może być wszystkim, że musi być coś więcej. Bez tego szczęścia łatwo stracić ducha – „Jestem nikim; nie ma przyszłości dla kogoś takiego jak ja”.

Życie, które prowadzisz w Maroku, jest przeciwieństwem życia miliardera. Pomysł, że możesz być synem miliardera, nigdy nie przychodzi ci do głowy – to nie do pomyślenia. Ale w głębi duszy wiesz, że jesteś kimś więcej niż tylko mechanikiem rowerowym. Pytanie brzmi, czy jesteś gotów usłyszeć, co ma ci do powiedzenia dziwny Amerykanin, wysłannik twojego ojca? Czy jesteś gotów usłyszeć, że jesteś synem bogacza? Czy możesz zaakceptować fakt, że od dziesięcioleci żyjesz w kłamstwie? Czy jesteś pewien, że jesteś teraz w stanie objąć swoje prawdziwe „ja”? To, czy jesteś gotowy, czy nie, zależy wyłącznie od przyczyn i warunków.

Wielu ludzi, którzy byli praktycznie nędzarzami przez całe życie, nie ma odwagi w to uwierzyć i nie jest w stanie zaakceptować szczęścia. W konfrontacji z prawdą odbierają ją w niewłaściwy sposób. Tantry mówią, że ci, którzy nie odważą się wyjść poza swoją obecną sytuację, nie mają „wyższych zdolności”. Ludzie z wyższymi lub nawet średnimi zdolnościami są odważniejsi i bardziej żądni przygód niż ci z poślednimi. Zasadniczo im śmielszy uczeń, tym większa jego kompetencja.

To, czy możesz uwierzyć i zaakceptować, że naprawdę jesteś spadkobiercą ogromnego imperium biznesowego, zależy również od tego, w jaki sposób wysłannik przekaże ci wieści o tym. Jeśli jesteś zbyt nieśmiały, aby móc sobie wyobrazić inne życie, wysłannik ma niewielkie szanse cię przekonać, że mówi prawdę. Jego jedyną nadzieją jest bardzo delikatne przekazanie tej wiadomości.

Zadanie odnalezienia spadkobiercy wielkiej fortuny i przyszłego dyrektora generalnego Hunt Corporation to dla wysłannika duża odpowiedzialność. Tylko wtedy, gdy na stanowisko dyrektora naczelnego zostanie wyznaczona właściwa osoba, firma się odrodzi i będzie prosperować, zachowując dziesiątki tysięcy miejsc pracy. Ostatnią rzeczą, jakiej chce poseł, to zrazić do siebie spadkobiercę zmarłego szefa, ale nie jest on człowiekiem bystrym. Wpada do warsztatu rowerowego i nie przygotowując cię w żaden sposób, rzuca swoją bombę.

„Witaj panie Hunt, twój ojciec nie żyje i odziedziczyłeś całą jego fortunę, która obecnie wynosi około 600 miliardów dolarów. Twoja rodzina chce, żebyś wrócił do Ameryki i przejął kontrolę nad biznesem. Twój prywatny samolot czeka na lotnisku, wylatujemy dziś wieczorem”.

Jesteś oszołomiony i przerażony. „Ja? Popełniłeś straszny błąd. Jestem tylko mechanikiem rowerowym! Znam swoje miejsce. A moja rodzina jest tutaj, w Marakeszu. Potrzebują mnie”.

Wysłannik jest nieporadny, zachowuje się na przemian asertywnie i agresywnie, a ty mu po prostu nie wierzysz. Czujesz, że próbuje wywrzeć na tobie presję i jesteś przestraszony. Pomysł, że możesz być synem miliardera, jest jak policzek; stawiasz opór i zaczynasz się bronić.

Gdyby wysłannik był mądrzejszy, zanim by ci się przedstawił, rozeznałby się w twojej przeszłości. Powinien zapytać sąsiadów, jakim jesteś człowiekiem, a potem powinien spróbować cię poznać. I nie powinien był się spieszyć. Dopiero gdyby wiedział na pewno, w jaki sposób najlepiej do ciebie podejść, powinien zacząć ci powoli przedstawiać, kim naprawdę jesteś – być może pokazując ci zdjęcia twojej rodziny i starego domu. W zasadzie gdyby wysłannik lepiej się zastanowił, jak z tobą porozmawiać, gdyby spróbował postawić się na twoim miejscu i był bardziej wrażliwy na twoją sytuację, miałbyś znacznie większe szanse usłyszeć prawdę.

Tak dzieje się w abiszekach. To dlatego abiszeka jest tak cenną i jedyną w życiu okazją, którą naprawdę warto uczcić. Miliardy urodzin, chrztów, ślubów, rocznic, dziękczynienia i Bożego Narodzenia, wszystko połączone w jedno, nie dorównuje temu rodzajowi uroczystości, jaką powinieneś mieć w dniu, w którym otrzymujesz pierwszą abiszekę i wreszcie wchodzisz w należne ci dziedzictwo – niewyczerpane bogactwo buddy.

Uczciwe ostrzeżenie

Kiedy abiszeka jest udzielana we właściwy sposób, guru radzi zachować ostrożność i ostrzega tych, którzy ją przyjmują, w co się pakują. W pewnym momencie ostrzeżenie powtarza się trzy razy, w innym sześć razy, a czasem i więcej. Zawsze podawane są dwa konkretne ostrzeżenia. Brzmi to jak groźba: jeśli nie zrobisz tego, co obiecałeś, będą kłopoty. Drugie nakłania cię do skorzystania z cennej okazji, jaka jest ci oferowana: nie przegap szansy na swoje życie.

Wdzięczność

Być może teraz zaczynasz zdawać sobie sprawę, jak bardzo powinniśmy być wdzięczni mistrzom, którzy tak umiejętnie wprowadzają nas w prawdę, abyśmy mogli ją usłyszeć i zrozumieć. Dzisiaj nauczyciele wadżrajany inicjują setki i tysiące ludzi, nawet nie znając ich imion. Choć może się to wydawać dziwne, wtajemniczeni często nie znają imienia lamy, który udziela inicjacji. Guru i uczniowie ledwo analizują się nawzajem przez dwanaście minut, a co dopiero powiedzieć o dwunastu latach. Właśnie dlatego tak uroczyście się świętuje, gdy aspirujący uczniowie wadżrajany nastawiają swoje serca na otrzymanie konkretnej inicjacji, podziwiają ścieżkę wadżrajany i szczerze szanują nauczyciela wadżrajany, który udziela im mocy.

Powiedzmy, że twoja umierająca matka daje ci małą paczkę zawierającą pamiątkę rodzinną.

„Córko, nie zgub tego daru. Pewnego dnia to cię uratuje”.

Kochasz i ufasz swojej mamie, więc chowasz paczkę w bezpiecznym miejscu i zapominasz o niej. Wiele lat później twoja firma bankrutuje i musisz sprzedać swój dom. Kiedy pakujesz swoje rzeczy, natrafiasz na paczkę, otwierasz ją i odkrywasz bezcenny pierścionek z brylantem, tak cenny, że nie musisz już ogłaszać bankructwa. Wyobraź sobie, jak bardzo byś była wdzięczna.

W szczególnie stresującym momencie swojego życia spotykasz nauczyciela śamathy. Uczysz się uspokajać swój umysł, dzięki czemu wiele dolegliwości fizycznych związanych ze stresem znika. Czy nie czułbyś się wdzięczny nauczycielowi, który nauczył cię tej techniki i wprowadził na ścieżkę? Czy nie chciałbyś podzielić się tym, czego się nauczyłeś ze wszystkimi zestresowanymi przyjaciółmi?

Wyobraź sobie, że spotykasz kogoś, kto pomaga ci sobie uświadomić, że „ja” nie ma nic wspólnego z żadną z etykietek, których zwykle używasz do opisywania siebie, i dlatego nic, co cenisz, nie ma znaczenia. Ta osoba pokazuje ci również, jak uniknąć wpadnięcia w pułapkę „etykietowania”, „wartości” i „rozróżnień”. Nagle jesteś wolny. Oceny, ambicje, cele, porażki i sukcesy innych ludzi już cię nie ograniczają. Jak bardzo byłbyś wdzięczny osobie, dzięki której się wyzwoliłeś?

Często mówi się, że abiszeka jest bramą do wadżrajany, ponieważ podczas ceremonii ponownie łączymy się z naszą prawdziwą naturą i uświadamiamy sobie, że wszystkie nasze skupiska – forma, uczucia, myśli, emocje, działania – są buddami. Z tego powodu w dniu, w którym otrzymujesz swoją pierwszą abiszekę, guru, który ci jej udziela, staje się dla ciebie ważniejszy niż Jezus Chrystus, Mahomet, a nawet Budda Śakjamuni.

Atmosfera

Osobiście zawsze staram się myśleć o wszystkich moich guru jako o mahasiddhach. Każdy, kto otrzymał abiszekę od któregoś z nich, formalnie lub przypadkowo, nawiązał z nimi kontakt. Nawet piloci samolotów, którymi polecieli moi guru, nawiązali z nimi kontakt. Jedną z najbardziej zręcznych metod moich guru było położenie nacisku na nauczanie, tak, aby odpowiadało słuchaczom. Udzielając inicjacji dziesiątkom tysięcy ludzi, skupiali się na pełnej miłości dobroci i bodhiczicie. Kiedy udzielali inicjacji znacznie mniejszej, przeznaczonej tylko dla zaproszonych gości, zaczynali wcześnie rano lub w środku nocy, aby uniknąć gromadzenia się dużych tłumów i podkreślić wyjątkowość tej okazji, jaka stała się ich udziałem. Tak czy inaczej, to była ta sama inicjacja.

Abiszeka jest najbardziej wyrafinowaną ze wszystkich metod wadżrajany służących aranżowaniu przyczyn i warunków; jej siłą napędową jest motywacja. A mistrz wadżry tworzy atmosferę abiszeki, wyjaśniając jej historię, rodowód i pochodzenie.

Chodzi mi o to, że sposób, w jaki abiszeka jest aranżowana, jak się manifestuje, i atmosfera, jaką tworzy, zawsze ma wpływ na wtajemniczonych. Gdybym miał udzielić tysiącom Tybetańczyków inicjacji Awalokiteśwary, zrobiłbym to w ogromnej, rozbrzmiewającej echem sali z ryczącymi głośnikami, biegającymi tu i tam dziećmi, przyjaciółmi i rodzinami siedzącymi w grupkach, rozmawiającymi i śmiejącymi się, tłumem mnichów rozdających szafranowy ryż i maślaną herbatę, starcami obracającymi młynki modlitewne i nastolatkami wysyłającymi esemesy. Ale gdyby dwóch nowych rosyjskich uczniów z Władywostoku błagało mnie o tę samą inicjację, sytuacja wyglądałaby zupełnie inaczej. Mógłbym na przykład poprosić Rosjan o spotkanie w tajnym miejscu na wybrzeżu Atlantyku. Dotarcie tam jest stresujące i kosztowne, jednak Rosjanie pięć razy ochoczo zmieniają samoloty i wynajmują samochód, ponieważ włożyli całe swoje serce w otrzymanie tej szczególnej inicjacji i z entuzjazmem robią wszystko, aby ją zdobyć. W końcu spotykamy się na pięknej, ustronnej plaży. Aby zintensyfikować niepowtarzalny charakter inicjacji, ustawiam czysty biały parasol i siadam na poduszce z ekwipunkiem inicjacyjnym rozłożonym obok mnie na prostej bawełnianej szmatce. Dwaj Ubrani na biało Rosjanie siadają przede mną na złotym piasku, a ja spryskuję wodą muszlę, którą znalazłem na plaży.

Atmosfera stworzona dla każdej grupy chyba nie mogła się bardziej różnić. Tybetańczykom wygodniej jest przyjmować inicjację w ruchliwej, zatłoczonej sali, a Rosjan bardziej inspiruje inicjacja na plaży. Ale wszyscy otrzymują dokładnie tę samą inicjację.

Innym podejściem, które mógłbym zastosować, jest wezwanie głęboko oddanej uczennicy na chrześcijański cmentarz o godzinie pierwszej w nocy, aby udzielić jej inicjacji dakini, o którą prosiła. Miejsce inicjacji zależy całkowicie od potrzeb ucznia. Ale we współczesnym świecie, jeśli odkryje się, że guru wadżrajany wykonuje potajemnie jakikolwiek rytuał, bez względu na to, jak niewinny jest guru i sama wadżrajana, prawdopodobnie guru zostanie wyśmiany, a wadżrajana uznana za niebezpieczny kult.

Sadhana

Kiedy już świadomie podejmiesz decyzję o wejściu na ścieżkę wadżrajany, odpowiednio się przygotujesz i otrzymasz abiszekę, a twój guru zamiast „kochać bliźniego” każe ci, byś ukradł mu kanapkę, musisz jego instrukcje potraktować poważnie. Jeśli twój guru mówi ci, że świat jest płaski, od tej chwili płaski świat jest twoją sadhaną – nawet jeśli jesteś profesorem astrofizyki. Jeśli twój guru każe ci odwiedzić Bond Street przynajmniej raz w tym życiu, odbędziesz swoją świętą pielgrzymkę do londyńskiej Bond Street. A jeśli twój guru ci mówi, że masz zostać wybrany na prezydenta Rosji, musisz zrobić wszystko, co możliwe, aby osiągnąć ten cel. Przygotowanie do wyborów to praktyka wyrzeczenia, więc uczysz się języka rosyjskiego, czytasz o rosyjskiej polityce, dowiadujesz się, jak emigrować do Rosji i tak dalej. Wszystkie twoje przygotowania niosą za sobą zasługę i muszą być przeprowadzone z całego serca, niezależnie od okoliczności. Jeśli przy okazji zaniedbasz swoją pracę, zwolnią cię i w końcu będziesz żył jak wyrzutek z australijskiego zasiłku, niech tak będzie.

Nie jesteś głupi. Dobrze wiesz, że bez względu na to, jak bardzo się starasz, jest bardzo mało prawdopodobne, abyś kiedykolwiek mógł przeprowadzić się do Rosji, nie mówiąc już o zostaniu prezydentem. Niemniej jednak traktujesz poważnie wszystkie swoje przygotowania, ponieważ twoja praktyka wyrzeczenia, twoja „sadhana”, polega na pracy nad osiągnięciem tego celu. Robiąc to, zdajesz sobie sprawę, że wszystko, w tym samo życie, jest żartem. Włóczęga, którego celem jest bycie prezydentem Rosji, jest takim samym żartem jak włóczęga, który raz na dwa tygodnie pojawia się w zakładzie ubezpieczeń społecznych, aby poprosić o zasiłek.

W dzisiejszych czasach szanse na spotkanie z guru, który jest gotów udzielić takich nauk i instrukcji, są bardzo nikłe. Najbezpieczniejszą, standardową instrukcją, jakiej może udzielić guru wadżrajany, jest „dokończ nyndro”; najbardziej radykalną, jaką mógł dać w XXI wieku, to „udaj się na pielgrzymkę do Indii” lub „wyjdź za swojego chłopaka” (chłopaka, którego już zgodziłaś się poślubić, choć bez przekonania). Większość dzisiejszych guru sama jest ofiarą oczekiwań społecznych. Wątpię, by którykolwiek z nich miał odwagę udzielać uczniom bardziej ryzykownych, śmiesznie brzmiących instrukcji. Wydaje się, że czas prawdziwie odważnych guru dobiegł końca. Ale z głębi serca pragnę, abyście wszyscy mogli takiego spotkać.

Czysta percepcja

Mam wrażenie, że kiedy tantryczna praktyka czystej percepcji była pierwotnie prezentowana na Zachodzie, jej opakowanie i marketing przyniosły w jakiś sposób odwrotny skutek. Powiedzenie „nie to ładne co ładne, ale co się komu podoba” trafia w sedno. Wszystko, co widzimy, słyszymy i sobie wyobrażamy, jest naszą własną projekcją. Jeszcze raz powtarzam, kiedy mówię „wszystko”, naprawdę mam na myśli wszystko! Od życzliwości i bohaterstwa, które widzimy w oczach Nelsona Mandeli, po dreszcz przerażenia wywołany widokiem wąsów Adolfa Hitlera.

Uważasz, że wolność słowa jest podstawowym prawem człowieka, podczas gdy twój brat twierdzi, że wyrażanie zbyt wielu niedowarzonych opinii w sferze publicznej powoduje jedynie tarcia, konflikty i niepokoje społeczne. Opinia i wiara każdej osoby opierają się na jej własnym, unikalnym postrzeganiu. Wszystko, co postrzegamy – piękno, brzydota, smakowite, bez smaku, słodkie, kwaśne, dobre, złe, czarne, białe – znajduje się w oczach, uszach, nosie, dotyku, języku patrzącego. Innymi słowy, to, jak rzeczy wyglądają, brzmią, smakują, jakie niosą ze sobą odczucia i tak dalej, nie są tym, czym naprawdę są. „Pozory mylą” to kolejne popularne wyrażenie; jeśli uświadomisz sobie tę prawdę, 80 procent twojej praktyki czystej percepcji zostało już zrealizowane.

Należy również zrozumieć paradoks związku formy widzialnej i pustki, dźwięku i pustki, smaku i pustki, dotyku i pustki, zapachu i pustki. W tym przypadku paradoks polega na tym, że każda para jest nierozłączna. Przejawienia nie manifestują się na sekundę przed pustką i vice versa; ciepło nie objawia się na sekundę przed ogniem i na odwrót.

Postrzeganie, które jest stuprocentowo czyste, tantra nazywa „oddaniem”, podobnie jest z wiarą, że twój guru ma naturę buddy. W ten sam sposób, w jaki geolog nie myli się, kiedy patrzy na stos rudy i myśli o nim jako o czystym złocie, tak student tantry nie myli się, gdy patrzy na swojego często zaspanego, czasem zrzędliwego guru – który woli czerwone wino od białego – i wierzy, że to, co czuje, to oddanie. Czuje oddanie. A oddanie nie jest jednostronne. Mistrz wadżry również musi traktować każdego ze swoich uczniów z identycznie czystą percepcją – jak mistrz kucharski, któremu ślinka napływa do ust, gdy przegląda stos składników, z których stworzy pyszne, nowe danie. Ale w przypadku mistrza wadżry czysta percepcja nazywana jest „współczuciem” i „życzliwością”.

Jeśli uczniowi brakuje podstawowego, intelektualnego zrozumienia czystej percepcji i oddania, i nie zastosuje ich właściwie, guru może łatwo nadużyć ich obu, zamieniając je w wyrafinowany system prania mózgu. W ten sposób niektórzy lamowie wykorzystują swoich uczniów, co na przestrzeni wieków zdarzało się zbyt często.

Wielki mistrz ze szkoły sakja powiedział kiedyś, że najpierw musisz spróbować medytować nad guru jako buddą, a następnie spróbować zobaczyć guru jako buddę, ale ostatecznym celem jest zawsze uświadomienie sobie, że ty sam jesteś buddą. Na tym polega guru joga. Zawsze pamiętaj, że guru będzie w pełni świadomy tego, że żaden z jego uczniów nie jest w stanie od pierwszego dnia postrzegać go jako buddy – jak już powiedziałem, zajmuje to dużo czasu. Guru, który oczekuje natychmiastowej czystej percepcji i wyraża dezaprobatę, a nawet karze uczniów, którzy nie są w stanie od razu zobaczyć w nim buddy, nie tylko nie jest kwalifikowanym wadżra guru, ale brakuje mu zdrowego rozsądku.

Przy okazji, co tak naprawdę oznacza „postrzeganie guru jako buddy”? Ilu z naszych napalonych, chciwych guru byłoby szczęśliwych, gdyby ich uczniowie postrzegali ich jako Buddę Śakjamuniego? Budda błagał o jedzenie, nigdy nie uprawiał seksu i nigdy nie trzymał w rękach pieniędzy. Jeśli uczniowie guru naprawdę widzą w nim Buddę Śakjamuniego, czy powinni każdego ranka ofiarowywać mu jałmużnę? Ilu guru chciałoby, aby ich uczniowie widzieli w nich bóstwa z głową świni lub konia? Czy guru może się obrazić, jeśli jego uczniowie wyobrażają go sobie jako bóstwo z dodatkowymi głowami? „Czy nie jestem wystarczająco dobry taki, jaki jestem? Dlaczego musisz wizualizować tę dodatkową głowę?” Czy guru złościłby się, gdyby jego uczniowie nadal podawali mu śniadania, obiady i kolacje, udowadniając w ten sposób, że nie widzą w nim Wadżradhary? Czy wolałby, żeby jego uczniowie ofiarowali mu kapalę krwi? A czy uczniowie, którzy ofiarowują swemu guru kapalę świeżej krwi, nie powinni otrzymać nagrody za to, że mogą zobaczyć w nim Wadżradharę? Sprytny, dobry guru nigdy nie miałby tak dziwacznych, absurdalnych oczekiwań. Buddowie nie mają preferencji; gdyby guru naprawdę był buddą, gdyby zaoferowano mu na lunch talerz gówna, zjadłby je bez mrugnięcia powieką.

Uczniowie, którzy widzą swojego guru ze złotą skórą, nie zdobywają dodatkowych punktów, podobnie jak ci, którzy widzą w nim wielką Wadżrawarahi i słyszą jej pomruki. Ale kiedy uczeń ujrzy w swoim guru buddę, przekroczy granice samsary i stanie się wzniosłą istotą. Żaden guru wadżrajany wart swoich pieniędzy nie spodziewałby się, że uczeń osiągnie to pierwszego dnia, w ciągu dwunastu miesięcy, a nawet dwudziestu pięciu lat.

Początkowo nowi uczniowie powinni uczyć się akceptować, że wszystko, co postrzegają, dobre i złe, jest ich własną projekcją i na tej podstawie powinni ćwiczyć się w postrzeganiu guru jako buddy. Ale znowu pojawia się pytanie: co tak naprawdę oznacza „postrzegać guru jako buddę”? Po prostu uczysz się rozpoznawać, że forma, kształt, rozmiar, kolor i płeć, które przypisujesz swojemu guru, jest nieczystym postrzeganiem. W tym kontekście „nieczysty” nie oznacza w zwykłym sensie – brudny lub zły, oznacza „dualistyczny”. Dlatego liczby (jak jeden i dwa) są nieczyste; pojęcie rozmiaru (dużego i małego) jest nieczyste; płeć (męska i żeńska) jest nieczysta. Zasadniczo wszystko, czego się trzymamy, jest dualistyczne i nieczyste. Jako uczniowie ćwiczymy swoje umysły, najpierw uznając, że wszystko, co widzimy i z czym wchodzimy w interakcje, wchodzi w sferę „dualistycznej percepcji”. Jednak prawdziwą naturą nieskończonej liczby pozornie nieczystych dualistycznych rozróżnień, jakie czynimy, jest pustka. Zatem prawdziwa natura wszystkich zjawisk nie jest dualna. Nic nie jest tak naprawdę związane z czasem, płcią, kolorem, kształtem, narodowością i tak dalej. Skoro więc teksty tantryczne powtarzają się raz po raz, aby wzmocnić nasze rozpoznanie niedwoistości, musimy starać się pamiętać, że wszystko, co się pojawia, jest zewnętrzną formą guru, wszystkie dźwięki są dźwiękami wydawanymi przez guru i wszystkie nasze myśli, w tym to, o czym myślisz w tej chwili, jest mądrością guru.

Rozdział 18

I co teraz?

Przyszłość Dharmy Buddy i szczęście każdej czującej istoty na tej planecie zależą, jak zawsze, od zasług ludzkich. Kiedy to piszę, pandemia COVID-19 nadal się rozprzestrzenia i mutuje. W tej chwili nie widać wyraźnego jej końca. Mam nadzieję, że ten wirus nauczył nas, że w wielkim schemacie rzeczywistości my, ludzie, jesteśmy boleśnie nieistotni. Ledwo możemy powiedzieć o sobie, iż stanowimy jakąś siłę w tym wszechświecie. Pomyśl o tym, co właściwie osiągnęła rasa ludzka. Żaden z naszych uniwersytetów, parlamentów, senatów czy komisji centralnych nie spełnia swoich obietnic ani nie osiąga swoich celów. Wszystko, co się robi, to wyliczanie możliwości, a następnie opisywanie tego, gdy się dzieje. Wypowiedzi rządów przypominają prognozy pogody, ale brzmią mniej wiarygodnie. Wydaje się, że nikt nie jest w stanie przeprowadzić dokładnych prognoz czy wprowadzić najmniejszych nawet zmian. Nawet przygotowanie się na nieuniknione znajduje się poza naszym zasięgiem.

To, co mają wszyscy ludzie, to umysł, poznanie. Umysł nie jest ani dobry (kochający, współczujący, życzliwy), ani zły (nikczemny, zazdrosny); jest najzwyczajniej umysłem. W tej chwili czytasz to zdanie, posługując się umysłem. Dźwięki, które słyszysz, są interpretowane przez twój umysł, a wszystko, co czujesz, też jest przetwarzane przez twój umysł. Umysł nie jest mitem, to bezczelna rzeczywistość. Umysł jest tutaj, teraz, w każdym z nas. A skoro umysł jest naszym najpotężniejszym atutem, czy nie powinniśmy zacząć się uczyć, jak go doceniać i w pełni wykorzystywać?

Pierwszym krokiem jest wzbudzenie w sobie głębokiego pragnienia, by wszystko, co mamy, zainwestować w naukę korzystania z naszych umysłów. Aby to zrobić, potrzebujemy zasług. Zasługa jest niezbędna. To także jedyna rzecz, którą możemy dla siebie stworzyć. Bez zasług nic nie możemy zrobić – to fakt, który każdy z nas musi za wszelką cenę wtłoczyć w swój zakuty łeb.

Rola, jaką nauczyciele buddyjscy odegrają w przyszłości buddyzmu, będzie stosunkowo niewielka, podobnie jak dostępność tłumaczeń, tekstów źródłowych, bibliotek i tak dalej. To nie elokwencja buddyjskich nauczycieli będzie decydować o tym, w jaki sposób zostanie przekazane, odebrane, zinterpretowane i zastosowane w praktyce każde słowo nauczane przez Buddę Śakjamuniego, ale zasługa istot ludzkich.

Biorąc pod uwagę prymat nauki i sekularyzacji na Zachodzie, można się zastanawiać, czy w ogóle jest tam miejsce dla tradycji duchowej, takiej jak buddyzm, przesiąkniętej wiarą, rytuałami i opowiadaniem historii. Oczywiście, że jest! Ten świat od zawsze był napędzany przez wspaniałe historie. W kółko opowiadano historie o bogach i demonach, niebiosach i piekłach, bohaterach i złoczyńcach, z których większość została zdegradowana do kategorii mitów i legend. Nasze opowieści z XXI wieku dotyczą demokracji, socjalizmu i gospodarki, a nasza wiara w nie nas pobudza.

Jedynym oczywistym wyjątkiem jest umysł, nasza zdolność poznawania, czyli świadomość; umysł nie jest opowieścią. Świadomość osoby czytającej tę książkę nie jest opowieścią. Ty, czytelniku, jesteś świadomy; ta książka nie jest. Chociaż świadomość wszystkich czujących istot jest niezaprzeczalne, natura poznania wciąż pozostaje tajemnicą. Nie wiemy, czym jest świadomość. Nie mamy pojęcia, jak sobie z nią poradzić ani jak radzić sobie z emocjami, osądami i wartościami, które rodzi. W rezultacie cierpimy z powodu bólu, lęku, paniki, depresji i całej reszty – właśnie dlatego Gautama Budda i jego zwolennicy poświęcili tak wiele czasu i wysiłku, by nas nauczyć, jak łagodzić wszystkie nasze cierpienia poprzez pracę z umysłem.

Czy ludzie są dzisiaj wystarczająco sprytni, czy też, jak powiedzieliby buddyści, zgromadzili wystarczająco dużo zasług, by chcieć spojrzeć w głąb siebie? Tak, wierzę, że tak. A dla tych, którzy tęsknią za spojrzeniem na swój umysł, Dharma Buddy jest czymś znacznie więcej niż tylko czymś ważnym.

Rytuały, metody i symbole stosowane w Dharmie Buddy będą nieuchronnie ewoluować i zmieniać się. W porządku, o ile pogląd pozostaje nienaruszony. Ale sama Dharma Buddy przetrwa tylko wtedy, gdy ludzie nadal będą chcieli studiować i praktykować jej nauki. Tak więc, dla dobra przyszłych pokoleń, musimy teraz stworzyć ogromne zapotrzebowanie na Dharmę, znajdując takie sposoby prezentowania nauk, które sprawią, że ludzie staną się ich ciekawi. Znowu wracamy do kwestii podaży i popytu. Jeśli wystarczająco dużo ludzi będzie chciało wiedzieć o Dharmie Buddy, przez kolejne dziesięciolecia będą powstawały zapasy odpowiedniego materiału. Wszystko to oznacza, że żarliwe dążenie do propagowania i obracania kołem Dharmy może zakończyć się czymś więcej niż studiowaniem, kontemplacją, słuchaniem czy wznoszeniem instytucji i uniwersytetów.

Jeśli chodzi o branie odpowiedzialności za podtrzymywanie entuzjazmu dla ciągłego studiowania i praktyki Dharmy Buddy, na pierwszej linii stoją nauczyciele buddyjscy, w tym mistrzowie wadżrajany. Teraz bardziej niż kiedykolwiek potrzebujemy doskonałych nauczycieli. Niewielu tybetańskich nauczycieli było w stanie przebić się do umysłów nie-Tybetańczyków, głównie dlatego, że ogranicza ich własna tybetańskość. W przeciwieństwie do kanadyjskich księży jezuickich, których żarliwe pragnienie szerzenia słowa Bożego zaprowadziło do Peru i środkowej Afryki, jedyną pasją, jaką kiedykolwiek przejawiają tybetańscy lamowie, jest budowanie tradycyjnych świątyń i klasztorów. Zbyt często obowiązki instytucjonalne tybetańskich lamów przyćmiewają wszelkie inne względy. Nietybetańscy uczniowie takich lamów znacznie częściej dostaną medal za płynne mówienie po tybetańsku niż dojście do przekonania, że życie jest naprawdę nietrwałe. Czy tybetańscy lamowie w ogóle zauważają, jak chętni, a nawet zdesperowani są ich nietybetańscy uczniowie, by praktykować Dharmę?

Kiedy dość wysoki lama i jego świta odwiedzili Lerab Ling na południu Francji, wystarczył widok wielkiej gompy w stylu tybetańskim, aby go przekonać, że Dharma zapuściła w tym miejscu korzenie, i natychmiast oświadczył, że Sogjal Rinpocze był jedynym lamą, który we właściwy sposób ustanowił Dharmę Buddy na Zachodzie. Ten komentarz mówi wszystko. A w ciągu kilku godzin, które on i jego drużyna spędzili w ośrodku, to zaledwie mała część tego, co miał do zaoferowania Lerab Ling.

Dharma Buddy i wadżrajana stanowiły podstawę życia Tybetańczyków. To dlatego Tybetańczycy nadal produkują najwspanialszych praktykujących. Nie mamy pojęcia, gdzie mieszkają ani co robią, ale praktykujący naprawdę podtrzymują tradycję wadżrajany i jako tacy stanowią przyszłość ścieżki wadżrajany. Chciałbym tylko, żeby kilka osób było w stanie zrozumieć psychologię takich książek jak Buszujący w zbożu i docenić, dlaczego Nietzsche lubił buddyzm, chociaż z zupełnie niewłaściwych powodów.

Czy to przez przypadek, czy z premedytacją, tybetańscy lamowie przewodzili wprowadzaniu w XX wieku Dharmy Buddy na Zachód, a swój sukces w dużej mierze zawdzięczali niezwykłemu entuzjazmowi ludzi Zachodu dla wyjścia poza dualizm. Ale dni tybetańskich lamów będących jedynymi dzierżawcami linii wadżrajany są policzone. Byłbym zdziwiony, gdyby w ciągu dwudziestu lat Tybetańczycy zachowali jakikolwiek autorytet w tantrajanie, zwłaszcza gdy patrzę na nowe pokolenie nauczycieli – szczególnie tych z tytułami.

Mimo to nie-Tybetańczykom nie jest łatwo przyjąć posadę ogólnego nauczyciela buddyjskiego, nie mówiąc już o nauczycielu wadżrajany. Kiedy nie-Tybetańczycy zaczynają nauczać wadżrajany, często spotykają się z dezaprobatą i sprzeciwem, ale nie ze strony Tybetańczyków. Większość sprzeciwu pochodzi od innych nietybetańskich nauczycieli. A ponieważ nie-Tybetańczycy często wiedzą więcej o każdym aspekcie Dharmy Buddy niż większość Tybetańczyków, rzadko ma to coś wspólnego z brakiem wiedzy potencjalnych nauczycieli. Uważam to za bardzo interesujące. Tybetańczycy wpadają w drugą skrajność i wypisują listy poparcia, jakby nie było jutra.

Gdyby tylko aspirujący nietybetańscy nauczyciele buddyjscy rozwinęli tę samą pasję do szerzenia Dharmy, jaką mają jezuiccy kapłani do szerzenia Ewangelii. Entuzjazm daje tak wiele! Gdyby tak początkujący nauczyciele, którzy przeczytali tę książkę, spróbowali skierować swój zapał poza zwykłe pisanie artykułów i tworzenie kursów na YouTube. Buddyści, którzy nie są samolubni i szczerze troszczą się o zapoznanie innych z Dharmą, zawsze przyciągają pozytywną uwagę i wzbudzają zaufanie. Prawdziwa troska nauczyciela o Dharmę często jest ich najbardziej atrakcyjną cechą. Eksperci potrafią robić wrażenie, jeśli chodzi o przedstawianie faktów, teorii i skomplikowanych filozofii. Jednak osobą, która wywiera największy wpływ, jest niestrudzony wolontariusz, który po rozmowie o Dharmie podaje kawę i robi wszystko, aby przedstawić ekspertowi nowych ludzi. Jego wyczuwalny entuzjazm i przekonanie o Dharmie są zaraźliwe i większość z nas lepiej reaguje na bezinteresowny, szczery entuzjazm płynący z głębi serca niż na niezliczone listy i definicje.

Skoro staramy się zwrócić uwagę większej liczby ludzi na Dharmę, proszę spróbuj w sobie wzbudzić ten nieodparty entuzjazm i troskę, które inni uważają za tak atrakcyjne. Jestem pewien, że w przyszłości najważniejszą cechą nietybetańskiego nauczyciela będzie pragnienie zapoznania z Dharmą Buddy każdej czującej istoty na tej planecie. Przez lata spotkałem wielu praktykujących, którzy uosabiają tę cechę, ale rzadko są to buddyjscy nauczyciele, autorzy, uczeni, profesorowie lub nauczyciele jogi promujący Dharmę Buddy. Najczęściej jest to samotna pracująca matka trójki dzieci, której tęsknota za połączeniem wszystkich znajomych z Dharmą Buddy jest tak intensywna, że chętnie robi wszystko, aby szerzyć tę nowinę. Taki entuzjazm robi więcej dla Dharmy Buddy niż wszyscy buddyjscy profesjonaliści na świecie. (Luksus anonimowości, nieposiadanie tytułu Dharmy, który zobowiązuje, czy brak obowiązków również może pomóc). Entuzjastyczni wolontariusze mogą rozmawiać w cztery oczy z przyjaciółmi i bliskimi, nie wyglądając przy tym na apodyktycznych lub dogmatycznych. Zawsze włączam takie osoby do moich modlitw o długie życie, widząc w nich tych, którzy posiadają Dharmę.

Przyszłość wadżrajany

Lamowie z przeszłości często mówili o lawinie przeszkód, jakie spadły na Siddharthę, gdy siedział pod drzewem bodhi. Zaciekłość ataku była bardziej intensywna niż kiedykolwiek i nasilała się aż do samego oświecenia.

Przez wieki Dharma Buddy jako całość napotykała na liczne zewnętrzne, wewnętrzne i tajemne przeszkody. Bez względu na to, jak wiele przeszkód napotykają dzisiejsi wyznawcy Dharmy Buddy, a zwłaszcza praktykujący wadżrajanę, nigdy nie powinieneś czuć się zniechęcony. Przypomnij sobie, że im lepszy jesteś jako praktykujący, tym większe, silniejsze i skuteczniejsze będą przeszkody. Sprytni uczniowie tantrycy interpretują wszystkie przeszkody jako oznaki postępu; zamiast dać się zmiażdżyć przeciwnościom losu, przeszkody dają im doskonałe możliwości podniesienia stawki w swojej grze.

Niepokój o przyszłość buddyzmu we współczesnym świecie i zamartwianie się, że Dharma i wadżrajana mogą wkrótce stać się przestarzałe, to oznaki, że twoja wiedza o Dharmie Buddy jest niewielka. Nie ma się czym martwić.

Od śrawakajany do wadżrajany każde słowo Dharmy Buddy jest dynamiczne i postępowe. Wszystko, co na pierwszy rzut oka wydaje się regresywne, zostało przejęte z kultur, do których importowano buddyzm – Tybetu, Japonii, Chin i tak dalej. A kogo tak naprawdę obchodzi kultura? Kultura, która nieustannie się zmienia, może zapewnić pomoc i wsparcie, ale najczęściej jest przeszkodą.

Budda powiedział, że „wszystkie rzeczy złożone są nietrwałe”; ta mądrość nie może być aktualizowana. „To, czym się coś wydaje, nie jest tym, czym jest” nie wymaga modyfikacji. Nauki na temat pustki nie są ani archaiczne, ani przestarzałe i nie można ich skorygować. Wręcz przeciwnie, wszystkie nauki Buddy są zarówno konsekwentnie przyszłościowe, jak i współczesne.

Pogląd wadżrajany i praktyka czystej percepcji – na przykład czyste postrzeganie guru – nie jest przestarzała i nie wymaga zmian. Jak widzieliśmy, piękno jest w oku patrzącego, a prawdy wadżrajany nigdy nie można przeprojektować. Budda widział, że „ja” jest iluzją. Chociaż niektóre stosowane przez nas techniki można dostosować, aby uświadomić sobie tę prawdę – na przykład stać zamiast siedzieć prosto podczas medytacji lub nawet stać krzywo – każda zmiana zawsze musi się przyczyniać do tego, byśmy sobie uświadomili, że „ja” jest iluzją.

Wadżrajana mówi nam, że jesteśmy bóstwem, miejsce, które zamieszkujemy to mandala, a wszystkie inne istoty również są bóstwami. Aby wzmocnić naszą praktykę czystej percepcji, stosujemy technikę zalecaną przez Wadżradharę – Pierwotnego Buddę – polegającą na próbie postrzegania guru jako ucieleśnienia wszystkich buddów. Po dogłębnej analizie nauczyciela wadżrajany, przyjęciu go jako naszego guru i otrzymaniu abiszek, musimy zachować czyste postrzeganie naszego guru. To jest nasza praktyka, nasza technika i nasza ścieżka.

Każdy doświadcza wzlotów i upadków ze swoim guru. W pewnym momencie każdy kwestionuje instrukcje swojego guru, a nawet odmawia wykonania tego, o co ten prosi. Ale cel praktyki czystej percepcji pozostaje ten sam. Zadaniem praktykującego wadżrajanę jest postrzeganie guru jako ucieleśnienia wszystkich buddów, a siebie i otoczenia jako mandali. Nie możemy postrzegać guru w sposób nieczysty i musimy przestrzegać wszystkich jego instrukcji. Tej techniki i treningu wadżrajany nie można zmienić ani dostosować. Każdy, kto w jakikolwiek sposób dostosowuje praktykę czystej percepcji, nie praktykuje już wadżrajany.

Powtarzam, Wadżradhara nigdy nie powiedział, że jeśli ta ścieżka wydaje się ekscytująca i zabawna, należy po prostu wskoczyć na nią bez zastanowienia. Nigdy nie powiedział, żebyś po prostu się w to rzucił! W kółko powtarzał, żeby być ostrożnym. Recepty Wadżradhary na podążanie za guru wadżrajany nie można poprawić, zreformować ani dostosować. Jeśli dostosujesz, poprawisz lub zrewidujesz receptę, rezultatem nie będzie już praktyka wadżrajany. To nie jest moja osobista interpretacja, zostało to jasno określone w licznych tantrach i wielokrotnie powtarzane w tekstach czczonych przez wszystkie cztery szkoły buddyzmu tybetańskiego. To był punkt, którego próbowałem bronić w moich publicznych wypowiedziach i naukach po wybuchu skandalu w 2017 roku. Jeśli ścieżka wadżrajany wydaje ci się powrotem do czasów feudalnych, jeśli jej nie ufasz lub masz podejrzenia co do jakiegokolwiek aspektu tej ścieżki lub praktyki, powinieneś – dla własnego dobra – unikać tantry jak zarazy.

Buddyści to istoty ludzkie. Od niepamiętnych czasów byli dobrzy buddyści oraz źli buddyści, zarówno praktykujący, jak i nauczyciele. Nieprawdą jest twierdzenie, że obecnie jest więcej złych nauczycieli niż kiedykolwiek – musimy uważać, aby nie przyjmować tego rodzaju założeń.

Przyszli nauczyciele wadżrajany nigdy nie mogą zapomnieć o naukach śrawakajany i mahajany. Ufałbym nauczycielowi wadżrajany, który w 90 procentach naucza śrawakajany i mahajany, a w 10 wadżrajany, o ile ten nauczyciel również prowadzi wykład. Ponieważ nauczyciele powinni żyć wszystkim, czego nauczają, nigdy nie powinni krzywdzić ani jednej czującej istoty – nawet najmniejszego owada, nie mówiąc już o własnych uczniach. Nauczyciele z pewnością nigdy nie powinni niszczyć aspiracji jednostki do podążania za Dharmą Buddy. I oczywiście nauczyciel nigdy nie powinien kłaniać się obecnym oczekiwaniom społecznym i poprawności politycznej. Jeśli tak, to znak, że jest przekupny, daje się go przekabacić i nie jest zdolny myśleć nieszablonowo. Uniżonemu nauczycielowi zbyt łatwo jest poddać się normom społecznym i pociągnąć za sobą swoich uczniów.

Od 2017 roku jestem bardzo zaniepokojony różnymi publicznymi wypowiedziami na temat wadżrajany. Nie tylko obserwatorzy i uczniowie nauk wadżrajany wydawali się sugerować, że poprawienie i modyfikacja wadżrajany są możliwe, ale tego zdania był także jeden czy dwóch tybetańskich nauczycieli. Niestety stwierdzenia te są sformułowane w niejednoznaczny sposób – co samo w sobie jest niebezpieczne. Jak wszyscy wiemy, każde słowo, które przesyłamy online, zostaje w cyberprzestrzeni na zawsze. Co gorsza, wrażenie, jakie wywierają ci nauczyciele, jest takie, że jeśli nauczyciel zachowuje się niewłaściwie, to choćby spełnił wszystkie wstępne wymagania, odbył szkolenia i analizę wadżrajany oraz otrzymał inicjację z jasnym, świadomym i trzeźwym umysłem, uczniom „wolno” przestać praktykować czyste postrzeganie swojego guru i „wolno” go krytykować. Ale nie chodzi tu o to, żeby uczniowie mogli robić cokolwiek; przyzwolenie lub nieprzyzwolenie to tylko świeckie koncepcje. Jeśli krytykujesz swojego guru po otrzymaniu od niego inicjacji, małżeństwo się kończy. W zwykłym świecie, jeśli chcesz, możesz postawić swojego mistrza wadżrajany przed sądem i na dobre zniszczyć jego reputację. To, czy powinieneś, czy nie – nie mnie o tym decydować; możesz robić, co chcesz. Ale postawienie lamy przed sądem, by wyegzekwować świecką sprawiedliwość, nie ma nic wspólnego z wadżrajaną.

Tutaj znowu proszę cię, byś pamiętał, że jeśli otrzymałeś inicjację od guru pod wpływem chwili i dlatego nie miałeś czasu na jego dogłębną analizę lub nie podjąłeś świadomej decyzji o wejściu na ścieżkę wadżrajany, to nigdzie w tekstach wadżrajany nie mówi się, że musisz teraz słuchać wszystkich jego poleceń i uważać go za doskonałego. Nigdzie!

Ostatecznym punktem demontażu wszystkich nieczystych percepcji jest zniszczenie twojego dualistycznego umysłu. A jak wszyscy wiemy, daj dualności grzędę, a powie, wyżej siędę – w tym przypadku wyżej i wyżej i wyżej. Zawsze pamiętaj, wszystko, co postrzegasz, jest twoją własną, indywidualną projekcją. Co nasuwa pytanie: na czyjej percepcji powinieneś polegać, jeśli chodzi o ocenę, czy zachowanie twojego guru uzasadnia to, by postrzegać go w sposób nieczysty?

W żadnym wypadku nikt z nas nawet nie powinien próbować zmieniać podstawowych nauk wadżrajany. Zmieniając tylko jedno słowo, przejmujesz pełną odpowiedzialność za ścieżkę duchową i oświecenie wszystkich przyszłych praktykujących. Ja na przykład nie mam odwagi zrobić nic takiego.

Przez ponad czterdzieści lat przyglądałem się tysiącom uczniów i praktykujących buddyzm tybetański z Europy, Australii, Ameryki Południowej, Kanady, Ameryki Północnej, krajów słowiańskich, a nawet z Bliskiego Wschodu. Piliśmy razem herbatę i kawę, odbywaliśmy gorące debaty i toczyliśmy długie, przeciągające się spory. Nawet umawialiśmy się na randki. Nadal fascynuje mnie fotografia i kręcenie filmów. Staram się czytać jak najwięcej książek – wielką światową literaturę, pozycje historyczne, naukowe, filozoficzne i tak dalej. Próbowałem nawet zrozumieć, dlaczego Picasso jest uważany za artystycznego giganta. A im więcej dowiaduję się o ludziach urodzonych poza moim tybetańsko-bhutańskim światem buddyjskim, tym bardziej mnie ciekawią.

W tej chwili sytuacja wygląda dość ponuro dla praktykujących tantrę. Ale może jesteśmy dla siebie trochę zbyt surowi. Skandale dotyczące ludzi, na których nam zależy, są przygnębiające i rozczarowujące, ale dyskusje i wyjaśnienia, które takie skandale za sobą pociągają, są bezcenne, a nawet ważne. Otwarcie naszych umysłów na wiele różnych punktów widzenia i wyjaśnienie nieporozumień to sposób, w jaki wzrastamy i się rozwijamy, co jest dokładnie tym, czego potrzebują współcześni praktykujący tantrycy. Dharma Buddy, zwłaszcza wadżrajana, wciąż jest nowością na Zachodzie. Byłoby niesprawiedliwe oczekiwać, że tak głęboka tradycja zostanie idealnie wcielona w niezliczone nowe kultury w ciągu zaledwie kilku dekad. To się stanie, ale zajmie więcej czasu.

Tam, gdzie są ludzie, zawsze będą nieporozumienia, komplikacje, trudności, nieszczęścia i skandale. Przeszkody są nieuniknione. A ponieważ dla doświadczonych uczniów tantry przeszkodami są jedzenie i picie, nauki tantryczne nie tylko przetrwają w tym zdegenerowanym świecie, ale będą się rozwijać.

Pomimo skandali, nieporozumień, trudności w obopólnym zrozumieniu, braku udogodnień i oczywistych błędów, które zostały popełnione przez lata, powiedziałbym, że ogólny zysk z Dharmy Buddy w bilansie Zachodu wynosi około 80 procent. Ten wysoki poziom sukcesu jest wynikiem ogromnych błogosławieństw niezrównanej tradycji wadżrajany, wielkich dzierżawców linii i dharmapalów. I nie mam wątpliwości, że będą oni wciąż obsypywać swoim błogosławieństwem wszystkie czujące istoty na całym świecie.